Σάββατο, 16 Ιουλίου 2011

Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός- Άγγελος Καλοδούκας 2ο μερος

1ο μερος: http://booksgreek.blogspot.com/2011/07/blog-post.html

Υπό μια έννοια (μιλώντας κάπως σχηματικά) το κράτος αποτελεί για την αστική τάξη το «πραγματικό» της κόμμα. Ένας κοινωνικός σχηματισμός είναι σχέσεις ανάμεσα σε κοινωνικές τάξεις, όχι απλά ένας οικονομικός τρόπος παραγωγής. Γι' αυτό και η οικονομική Πο-λιτική δεν είναι ζήτημα τεχνοκρατικό, ζήτημα των οικονομολόγων που χαράζουν την οικονομική πολιτική σύμφωνα με τους αρπίσω-πους νόμους της «οικονομικής επιστήμης».
Α κράτος αναλαμβάνει τη συνολική οργάνωση της κοινωνίας. ώστε αυτή να αναπαράγει και να επεκτείνει την ταξική κυριαρχία της αστικής τάξης. Αναλαμβάνει όχι μόνο να εκπαιδεύσει την έργα-τική δύναμη, για να είναι όσο το δυνατόν πιο παραγωγική για τους καπιταλιστές, αλλά και οργανώνει την κοινωνική της ένταξη στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, συναινετικά αν είναι δυνατόν, Βο-αια και αυταρχικά αν χρειάζεται.
Α κράτος κάνει τις αναγκαίες παρεμβάσεις, για να εξασφαλιστεί η κερδοφορία του κεφαλαίου και για την επέκτασή του στη διεθνή αγορά, με όρους όπου το εθνικό κεφάλαιο θα ανταγωνίζεται «νίκη-φόρα», δηλαδή σε βάρος των ανταγωνιστών. Όπλα σε αυτή τη μάχη
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
59
είναι η διαχείριση του χρήματος μέσω των Κεντρικών Τραπεζών, το θεσμικό και νομοθετικό πλαίσιο, οι δασμοί και ο έλεγχος του έξω-τερικού εμπορίου, οι πολιτικές σχέσεις με τις άλλες καπιταλιστικές χώρες, η αναζήτηση συμμαχιών όπως και ο ξεκάθαρος καθορισμός του αντιπάλου.
Η συσσώρευση του κεφαλαίου όπως είδαμε στα προηγούμενα κε-φάλαια είναι μια κατ' εξοχήν εθνική διαδικασία, λαμβάνει χώρα στο μεγαλύτερό της μέρος στο εσωτερικό των εθνικών συνόρων. Άρα η κρατική παρέμβαση δεν μπορεί παρά να είναι κρίσιμη σαν έκφραση του «συνολικού καπιταλιστή».
Είναι αλήθεια ότι το κράτος, ιδιαίτερα στη σημερινή εποχή της απορύθμισης της αγοράς, δεν είναι δυνατόν να προβλέψει τις οίκο-νομικές εξελίξεις (πόσο μάλλον να τις ελέγξει). Α ίδιο όμως Σομ-βαίνει και με τις εταιρείες όσο μεγάλες και να είναι. Α σύστημα στηρίζεται στον τυφλό ανταγωνισμό, τόσο στο εσωτερικό της έθνη-κής οικονομίας, όσο και στη διεθνή αγορά, και για αυτό οι δυαδικά-σίες είναι ανεξέλεγκτες τόσο για το κράτος όσο και για τους ιδιώτες καπιταλιστές. Όμως ακριβώς γι' αυτούς τους λόγους, ο ρόλος του κράτους όχι μόνο δεν περιορίζεται αλλά είναι κρίσιμος όσο ποτέ. Οι καπιταλιστές χρειάζονται την προστασία του δικού τους κράτους (μαζί της διπλωματικής και της στρατιωτικής του δύναμης), Άκρι-βώς για να τους προστατεύσει από την αναρχία του δικού τους Τρι-που παραγωγής.
Η ιστορική διαδρομή του καπιταλισμού
Ο καπιταλισμός ξεκίνησε από τη δυτική Ευρώ7ΐη, με την Αγγλία να προχωρεί στον καπιταλιστικό της μετασχηματισμό με γοργά Βο-ματα από τον 17° αιώνα. Σύντομα το «αγγλικό μοντέλο» γενικεύτηκε στη δυτική Ευρώ7ΐη και μετά με τα φτηνά προϊόντα και την άποικοι-κρατία άρχισε να κατακτά τον κόσμο. Ο καπιταλισμός έγινε το προ-το πραγματικά οικουμενικό σύστημα μετασχηματίζοντας σε καπότα-λισμό κάθε γωνιά του πλανήτη. Οποιαδήποτε χώρα ήθελε να επιβώ-σει στο σύγχρονο κόσμο έπρεπε να προχωρήσει προς τον καπιταλί-ΣΜΑ Ο Μαρξ αρχικά πίστευε ότι αυτό θα οδηγούσε σε ένα ομογενο-
60 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
πονεμένο καπιταλισμό σε παγκόσμια κλίμακα.
Ωστόσο η ζωή αποδείχθηκε πιο πλούσια. Α Ευρωπαϊκό Μόντε-λο δεν αναπαράχθηκε με ακρίβεια σε όλον τον πλανήτη. Η καταλώ-στευση των αποικιών δημιούργησε βαίνε αντίδραση στο ευρώπια-κό (καπιταλιστικό) πρότυπο. Η απαλλοτρίωση των αγροτών και η μετατροπή τους σε μισθωτούς εργάτες αποδείχθηκε εξαιρετικά ΔΥ-σκολη υπόθεση. Α ίδιο και η ενσωμάτωση στον καπιταλιστικό Τρι-πο παραγωγής των παλιών νεοκαπιταλιστικών αρχουσών τάξεων. Από την άλλη, όπου άρχισε να δημιουργείται μια ντόπια αστική τάξη αυτή εμποδιζόταν από τους αποικιοκράτες από το να αναπτυχθεί ΑΥ-όνομα
Μετά το τέλος της αποικιοκρατίας, στις δεκαετίες του 1950 και του 1960, στις χώρες του Τρίτου Κόσμου έγινε προσπάθεια να ανά-πτυχθεί ένας ντόπιος καπιταλισμός, με μοχλό το κράτος και την προ-στασία της «εθνικής οικονομίας» υψώνοντας δασμολογικά τείχη. Ωστόσο στα τέλη της δεκαετίας του 1970 αυτή η διαδικασία φέτα-σε στα όριά της. Σε όποιες από αυτές τις χώρες έγινε δυνατό να ανά-πτυχθούν, με αυτό τον τρόπο μεγάλες επιψηφίσεις, η παραπέρα ανά-πτυξή τους δεν ήταν δυνατόν να προχωρήσει σε απομόνωση από τον υπόλοιπο καπιταλιστικό κόσμο. Αν έμεναν αποκομμένες, σήμαινε ότι θα ξεκόβονταν από την τεχνολογική πρόοδο και από την δυνατό-τητα να επεκταθούν σε νέες αγορές. Έτσι άρχισε και στις χώρες του Τρίτου Κόσμου από την πλευρά της άρχουσας τάξης η πορεία προς το νεοφιλελευθερισμό. Η προσπάθεια σύνδεσης με το παγκόσμιο κε-Φάλαικο η προσπάθεια να μετατραπούν σε συνεταίρους του μεγάλου δυτικού καπιταλισμού. Δεν ήταν ο ιμπεριαλισμός που τις υποχρέωσε στη νεοφιλελεύθερη στροφή, αλλά τα ταξικά συμφέροντα των καπό-ταλιστών του Τρίτου Κόσμου.
Α παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα είναι στηριγμένο σε ταξί-κή βάση. Είναι αλήθεια ότι υπάρχει ιεραρχία, με τις μεγάλες αμπάρι-αλιστικές χώρες επικεφαλής και στην ουρά της ιεραρχίας τις χώρες του τρίτου Κόσμου. Όταν η άρχουσα τάξη μιας μικρής καπιταλιστή-κής χώρας «σηκώσει κεφάλι», ο μεγάλος αδελφός την επαναφέρει (βιαίως) στην τάξη. Ωστόσο αυτή η ιεραρχία στηρίζεται στην κυρέ-αρχία των καπιταλιστών με τις μειοψηφίες του κεφαλαίου, σε ανά-πτυσσόμενες και αναπτυγμένες χώρες, να ενοποιούνται στην κοινή
Νεοφιλελευθερισμός και καπιταλισμός
61
τους εκμετάλλευση της εργατικής τάξης.
Η ανάπτυξη του καπιταλισμού σε παγκόσμια κλίμακα, χαρά-κτηριζόταν και χαρακτηρίζεται, από την ανισομερή ανάπτυξη ανά-μεσα σης διάφορες καπιταλιστικές χώρες. Ταυτόχρονα, όπως Σω-στά υπογράμμισε ο Τρότσκι, η ανισομερής αυτή ανάπτυξη είναι και «συνδυασμένη», με την έννοια ότι στις «καθυστερημένες» χω-ρες δίπλα σης παραδοσιακές μορφές παραγωγής, συνυπάρχουν γι-γάνηες επιχειρήσεις που λειτουργούν με τις πιο μοντέρνες μεθώ-δύεις με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας. Και είναι αυτές Άκρι-βώς οι βιομηχανίες που έχουν τον κρίσιμο ρόλο για την «εθνική οι-κονομά. Ακριβώς αυτός είναι ο λόγος, που παρ' όλο που το προ-λεταριάτο στις «καθυστερημένες» χώρες αποτελεί μειοψηφία, είναι παρ' όλα αυτά τόσο μεγάλη η βαρύτητά του, ώστε η κινητοποίηση του και οι αγώνες του να δίνουν την ηγεσία σε όλους τους κατόπι-εσμένους στο εσωτερικό αυτών των χωρών. Με αυτήν την ανάλυε-ση ο Τρότσκι, από το 1905, προέβλεπε ότι ο στόχος της μελλοντικής Ρωσικής Επανάστασης δεν θα μπορούσε να είναι άλλος εκτός από την Σοσιαλιστική Επανάσταση.
Η ανάλυση αυτή είναι έγκυρη και σήμερα. Τα γεγονότα στην Χιλή 1970-73, η Ιρανική Επανάσταση στα 1978-79, η πάλη στη Nona Αφρική στη δεκαετία του 1990, και η εξέγερση στην Ινδονησία στα 1998 αποδεικνύουν το τεράστιο βάρος της εργατικής τάξης στις χώρες του Τρίτου Κόσμου, παρ' ου αυτή συνυπάρχει με μια Θαλής-σα αγροτών ή νεοκαπιταλιστικών μορφών εκμετάλλευσης.
62
3
Περιφερειακές
συγκλήσεις
0 καπιταλισμός ξεκίνησε από «εθνική βάση», αλλά η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων ξεπέρασε τα εθνικά σύνορα και δήμε-ουργήθηκε η παγκόσμια αγορά. Ωστόσο, οι ανταγωνισμοί ανάμεσα στους διάφορους «εθνικούς» καπιταλισμούς, εμποδίζουν την όποια ανάπτυξη μια γνήσιας οικουμενικής, ομογενοποιημένης αγοράς και οικονομίας.
Η δημιουργία μιας πραγματικά παγκόσμιας οικονομίας είναι το ιστορικό καθήκον της εργατικής τάξης. Αλλά αυτή θα είναι μια οι-κονομία όχι με σκοπό το κέρδος, αλλά για την ικανοποίηση των ανά-γκών των ανθρώπων. Για μια κοινωνία ισότητας και ελευθερίας.
Είναι ψευδεπίγραφη η ίδια η χρήση του όρου «παγκοσμιοποίηση-ση» για την περιγραφή της σύγχρονης μορφής του καπιταλισμού. Στην πράξη, οι μεγάλες καπιταλιστικές χώρες δεν επιδιώκουν έναν κόσμο «ανοιχτής αγοράς», χωρίς προστατευτικά τείχη. Ακολουθούν μια πορεία προς τη δημιουργία περιφερειακών δεσμών και οικονομά-κών συμφωνιών, στις οποίες οι μεγάλες καπιταλιστικές δυνάμεις ει-ναι κυρίαρχες. Ο σύγχρονος καπιταλισμός εξακολουθεί να χαράκτη-ρίζεται από τον ιμπεριαλισμό.
Η Ε.Ε., η Nafta (ΗΠΑ, Μεξικό, Καναδάς - η προσπάθεια των ΗΠΑ είναι να επεκταθεί η Nafta μελλοντικά σε ολόκληρη την αμέ-ρικανική ήπειρο) ή η «ζώνη του γεν» με κέντρο την Ιαπωνία, είναι τα ορατά παραδείγματα αυτής της πορείας. Η περιφερειακή «οίκο-νομική ολοκλήρωση» πάει χέρι-χέρι με αποκλεισμούς τρίτων χωρών
Περιφερειακές συγκλήσεις
63
και δασμολογικά τείχη.
Κάθε μια από αυτές τις «περιφερειακές συγκλήσεις» προσπαθεί να δημιουργήσει το δικό της «χώρο» στη διεθνή αγορά, εμποδίζω-ντας τη διείσδυση των ανταγωνιστών. Έτσι κάθε μια από αυτές κλέη-νει εμπορικές συμφωνίες με διάφορες χώρες ή και ολόκληρες εγώ-γραφικές περιοχές, για εμπόριο με ευνοϊκούς όρους (λιγότεροι ή και καθόλου δασμοί), καθιστώντας τον ανταγωνισμό της αντίπαλης «πε-περιφερειακής σύγκλησης» πρακτικά αδύνατο.
Ανάμεσα σε αυτές τις «περιφερειακές ολοκληρώσεις» πικραμέ-ται διαρκώς ο κίνδυνος εμπορικών πολέμων. Στις 5/3/2002 η αμέ-ρικανική κυβέρνηση ανακοίνωσε την επιβολή δασμών στις εις-γωγές χάλυβα έως και πάνω από 30%. Οι δασμοί προβλέπεται ότι θα επιφέρουν ζημία 3,8 δισ. δολαρίων στην ευρωπαϊκή χάλυβος-γία στα επόμενα τρία χρόνια. Ανάλογη ζημία θα υποστούν και Αλ-λες χώρες και έτσι Ε.Ε., Ιαπωνία, Νότιος Κορέας, Ταϊβάν, Άστρα-λία και Νέα Ζηλανδία κατέθεσαν προσφυγή στον Παγκόσμιο Οργά-νισμό Εμπορίου (ΠΟΕ), ζητώντας κυρώσεις ενάντια στις ΗΠΑ. Λα-γες μέρες αργότερα, μιλώντας σε εκδήλωση αμερικανών επιχειρεί-ματιών ο Μπους «ενθάρρυνε το άνοιγμα των αγορών και το ελεηθώ-ρο εμπόριο ως αντίδοτο στον προστατευτισμό»! Εδώ πρόκειται προ-φανώς για δούλεμα ψιλό γαζί! Άλλωστε, οι «μεγάλοι» τις αποφάσεις του ΠΟΕ, μπορούν απλά να τις αγνοούν. Τρεις φορές έχουν Κατάι-καστεί είπα στον ΠΟΕ, αλλά δεν... συμμορφώθηκαν!
Με αφορμή την επιβολή δασμών στον χάλυβα από τις ΗΠΑ, η Ε.Ε. απειλεί με το ίδιο νόμισμα. Η Ε.Ε. μελετά το ενδεχόμενο να επιβάλλει δασμούς και να περιορίσει το δικαίωμα προσγείωσης των αμερικανικών αεροπορικών εταιρειών, κατηγορώντας τες ότι εμέ-ταλλεύονται τις πρόσφατες κρατικές ενισχύσεις στις ΗΠΑ για να μειώσουν τις τιμές στις υπερατλαντικές πτήσεις («κρατικά επωδό-τούμενος ανταγωνισμός»)67. Η Ε.Ε. επίσης μελετά την επιβολή δα-σμών σε αμερικανικά προϊόντα υφαντουργίας, τα είδη ιματισμού, τα αναψυκτικά κίτρου.68 Οι ΗΠΑ δεν έμειναν βέβαια καθόλου απαθείς. Απείλησαν με την σειρά τους την Ε.Ε. ότι αν πράγματι προχωρήσει σε αυτούς τους δασμούς, τότε οι ΗΠΑ θα επιβάλλει δασμούς σε όλα ανεξαιρέτως τα ευρωπαϊκά γεωργικά προϊόντα και συστήματα νέας τεχνολογίας που εξάγει η Ε.Ε.69
64 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Εφετικά αποκαλυπτικό της έντασης που προκαλούν οι οίκον-μικοί πόλεμοι (ή οι απειλές ότι είναι δυνατόν να κηρυχτούν), είναι το γεγονός ότι τα αποτελέσματά τους κάθε άλλο παρά είναι απλώς οικονομικά. Ο στόχος είναι ταυτόχρονα να προκαλέσουν πολιτική αποσταθεροποίηση. Οι δασμοί σε προϊόντα που μελετά να επιβάλλει η Ε.Ε. στις ΗΠΑ θίγουν κυρίως βιομηχανίες που εδρεύουν σε πολύ-τείες των ΗΠΑ - όπως η Φλόριντα, το Ουισκόνσιν, η Πενσιλβάνια. και η Δυτική Βιρτζίνια - στις οποίες ο Μπους κατέκτησε τη νίκη με αμυδρή πλειοψηφία το 2000.™
Η πορεία του «παγκοσμιοπονημένου καπιταλισμού» χαρακτήρα-ζεται από αντιφατικότητα: από τη μια άνοιγμα και επέκταση των οι-κονομικών ανταλλαγών (κυρίως σε βάρος των πιο αδύνατων καπό-ταλισμών των αναπτυσσόμενων χωρών και του Τρίτου Κόσμου), και ταυτόχρονα αύξηση των προστατευτικών μέτρων και δασμών (κυρό-ως των ανεπτυγμένων καπιταλιστικών χωρών):
«Στο εμπορικό επίπεδο, οι δεκαετίες 1980 καυτού 1990 σφραγίστηκαν από αναμφισβήτητες προόδους στη φιλελεύθερε-ροποίηση της κίνησης εμπορευμάτων, προόδους που όμως θα παραμείνουν συνδεδεμένες με την εντυπωσιακή επάνοδο των προστατευτισμών και ακόμη περισσότερο των αντίγονο-σμών «εκτός αγοράς», μέσα από την χρησιμοποίηση έμμεσων μακροοικονομικών εργαλείων παρέμβασης [...] Α ποσοστό άτυ7ΐης αλλά ουσιαστικής προστασίας της αμερικάνικης οίκο-νομίας από 12% το 1980 υπολογίζεται σήμερα σε 26%. Σάμε-ρα [ΑΚ: δεκαετία του 1990] περισσότερο από το 20% των ιβ-ομηχανικών εισαγωγών των δυτικών οικονομιών θίγεται από τα προστατευτικά μέτρα, έναντι 5% μόνο κατά την διά-κεια της προηγούμενης δεκαετίας»71.
Ειδικότερα όσον αφορά τις ΗΠΑ:
«Οι διεθνείς επιχειρηματίες βλέπουν την Ιαπωνία ως την πιο αναξιόπιστη χώρα του κόσμου στον τομέα των σύνολα-γεν αλλά ταυτόχρονα θεωρούν και τις ΗΠΑ ως την τρίτη α αναξιόπιστη χώρα, μετά από την Κορέα και την Ιαπωνία. Η
Περιφερειακές συγκλήσεις
65
Ευρωπαϊκή Κοινότητα έχει εκδώσει εκατοντάδες παραβιάσεις του ελεύθερου εμπορίου εκ μέρους των Αμερικανών».72
Όσον αφορά την Ιαπωνία, αποτελεί ένα πολύ χαρακτηριστικό πα-ράδειγμα «άτυπου προστατευτισμού»:
«... η Ιαπωνία, αν και έχει τους χαμηλότερους δασμούς στον κόσμο, εμποδίζει τις εισαγωγές όσο καμιά άλλη, εξαιτίας του περίπλοκου γραφειοκρατικού συστήματος διεθνούς Άμπο-ρίου (π.χ. το ευρωπαϊκό χαμομήλι χαρακτηρίζεται ως φάρμα-κο και υπόκειται σε κανόνες πολύμηνης έγκρισης, όπως κάθε «άλλο φάρμακο».»73
Ακόμα όμως και αυτές οι «περιφερειακές ολοκληρώσεις» δεν αποτελούν ενιαία μπλοκ στο εσωτερικό τους. Οι «εθνικές διαφορές» οικονομικής δύναμης και επιρροής είναι εμφανής. Στην Nafta είναι προφανής η πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ. Η πορεία της Ε.Ε. είναι άμε-σα συνδεδεμένη με τα συμφέροντα και τις επιδιώξεις του πιο ισχύ-ρού καπιταλισμού της Ευρώπης, της Γερμανίας. Η καπιταλιστική ιε-ραρχία είναι εμφανής στο εσωτερικό της Ε.Ε. Υπάρχει μια επικό-νη προσπάθεια για τη δημιουργία διευθυντηρίου των πιο ισχυρών καπιταλισμών (Γερμανία, Γαλλία, Αγγλία, Ιταλία), που προκαλεί τις αντιδράσεις των υπολοίπων «εταίρων». Οι ίδιοι οι ισχυροί καπότα-λισμοί της Ε.Ε. εμφανίζονται σε αλληλοσυγκρουόμενα στρατόπεδα (Γερμανία - Γαλλία από την μια και πρόσφατα Αγγλία - Ιταλία).
I) Αυτοκρατορία;
Η αντιφατικότητα που χαρακτηρίζει τον όρο παγκοσμιοποίηση. έχει οδηγήσει πολλούς αναλυτές και θεωρητικούς σε αντιθετικές κα-κατευθύνσεις Για τον Τ. Νέγκρο ο σύγχρονος καπιταλισμός κατεύθυνε-ται σ' αυτό που ονομάζει «Αυτοκρατορία». Σύμφωνα με τον Νέγκρο. μέσω υπερεθνικών διοικητικών οργανισμών και πολυεθνικών, βόδι-ζουμε προς μια διεθνοποιημένη άρχουσα τάξη, η οποία θα έκθετα-λεύεται από κοινού ολόκληρο τον πλανήτη:
66 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
«... το κράτος - έθνος, έτσι όπως είναι, δεν μπορεί πια να διαχωριστεί τα ζητήματα που αντιμετωπίζει: στρατιωτικής πολικής, οικονομικής πολιτικής και δυστυχώς και πολίστα-κής [α!] πολιτικής. Υπάρχουν άλλες δυνάμεις - και αυτό το βλέπει όλος ο κόσμος [α!]- που βρίσκονται σε διάφορα μέρη του κόσμου, οι οποίες διαχειρίζονται την ανάπτυξη από έναν μη-τόπο και αυτές μας κυβερνούν. [...] [η Αυτοκρατορία] ει-ναιη υπέρβαση του ιμπεριαλισμού. Ο ιμπεριαλισμός είναι μια περίοδος συνδεδεμένη με το κράτος - έθνος, που ξεπεραστεί-κε γιατί αυτοκαταστράφηκε74. [...] [οι ΗΠΑ] δεν συνιστούν το κέντρο ενός ιμπεριαλιστικού σχεδίου [...] κανένα κράτος-έθνος δεν μπορεί, σήμερα, να το πραγματοποιήσει. Ο αμπάρι-αλισμός έχει τελειώσει [...] οι ΗΠΑ καταλαμβάνουν μεν μια προνομιακή θέση στην Αυτοκρατορία, αλλά αυτό το προνόμιο δεν απορρέει από τις ομοιότητες με τις παλιές ευρωπαϊκές ΔΥ-νάμεις αλλά από τις διαφορές που έχει μ' αυτές [οι οποίες βρω-σκονται στις] αμιγώς αυτοκρατορικές βάσεις του Σύνταγμα-τος των ΗΠΑ, [όπου η εξουσία διανέμεται μέσω δικτύων, κάτι που σήμερα υλοποιείται σε παγκόσμια κλίμακα]»75.
Ωστόσο τα εμπορικά δεδομένα δεν συμβαδίζουν με τη θεωρία. Η ηγεμονία των ΗΠΑ, οι διαφοροποιήσεις της Ε.Ε. και σε σχέση με τις ΗΠΑ αλλά και στο εσωτερικό της, ακόμα οι μεγάλες διαφορές. σχεδόν ανυπέρβλητες τις περισσότερες φορές, μικρότερων καπότα-λισμών (Ελλάδα-Τουρκία για παράδειγμα), διαψεύδουν τον Νέγκρο (δεν διασώζει τη θεωρία όταν δηλώνει ότι αυτή η διαδικασία [η ΑΥ-αυτοκρατορία δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί). Αν και πράγματι υπέρ-χουν οργανικοί διανοούμενοι του συστήματος, που οραματίζονται μια τριμερή (ΗΠΑ - Ε.Ε. - Ιαπωνία) κοινή καπιταλιστική εμετέ-λευση του πλανήτη, όλα παραμένουν στο επίπεδο «της άσκησης επί χάρτου», χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα. Οι αντιθέσεις ανάμεσα στα μέλη της «τριμερούς συμμαχίας» είναι εξαιρετικά μεγάλες - δεν θα μπορούσε άλλωστε να είναι διαφορετικά, πρόκειται για τους ισχύ-ρότερους καπιταλισμούς του πλανήτη με πανίσχυρα εθνικά σομφέ-ρέντα
Περιφερειακές συγκλήσεις
67
Οι απόψεις του Νέγκρο έρχονται σε σύγκρουση με το απλό Γώγο-νός της εξάπλωσης των στρατιωτικών εξοπλισμών (και των επέμβω-σώων στη βάση της προάσπισης των «εθνικών συμφερόντων». Οι κα-πιταλιστικοί ανταγωνισμοί, που εξακολουθούν να εκφράζονται με έθνη κράτη, απειλούν την ανθρωπότητα με μια νέα κούρσα άνελξε-λεγκτων στρατιωτικών δαπανών, πολεμικών συγκρούσεων και Βαρ-βαρύτητας
Οι ΗΠΑ προγραμματίζουν αύξηση των στρατιωτικών δαπανών κατά 34% για την επόμενη πενταετία, από 350,8 δισ. δολάρια το Τρι-χον έτος στα 469,6 δισ. το 2007. Ο στόχος είναι το άρπαγμα αγά-Ρον και η επέκταση σε νέες, εις βάρος των ανταγωνιστών, είτε είναι «εχθροί» είτε είναι «σύμμαχοι». Ο πρόεδρος της Α Άλαν Γκραν-σπαν, προέτρεψε τους γερουσιαστές να προβλέψουν όριο για όλες τις κρατικές δαπάνες, εκτός από τις στρατιωτικές: «Συνηθίζω να πι-στεύω ότι οι αμυντικές δαπάνες αποτελούν ύψιστη προτεραιότητα σε αυτό το στάδιο»76. Απολύτως κατανοητό βέβαια, από τη στιγμή που οι ΗΠΑ τα τελευταία χρόνια, ανά τακτά χρονικά διαστήματα, εμπλέκονται σε άμεσες στρατιωτικές επεμβάσεις.
Οι ΗΠΑ χτίζουν μια στρατιωτική μηχανή που όμοιά της δεν έχει ξαναδεί ο πλανήτης. Οι στρατιωτικοί τους εξοπλισμοί υπερβαίνουν το συνολικό (συνδυασμένα) στρατιωτικό προϋπολογισμό των έπο-μενων οκτώ μεγαλύτερων στρατιωτικών δυνάμεων. Αυτό τους δίνει μια τρομακτική δύναμη 7ΐυρός έναντι οιουδήποτε αντιπάλου:
«Αν υπολογίσουμε τον αριθμό των στρατιωτικών θύμα-των, από τη μια και την άλλη πλευρά, σε αυτή τη σύγκρυο-ση - περίπου 100.000 Ιρακινοί στρατιώτες έναντι 115 Αμάρι-κανών - η αναλογία (ένας προς χίλιους) είναι μοναδική στην παγκόσμια στρατιωτική ιστορία [ΑΚ: θα πρέπει να σημειωθεί ότι το Ιράκ μέχρι τότε, 1991, θεωρείτο ότι είχε τον τέταρτο σε ισχύ στρατό στον κόσμο]. Ακόμα και τα στρατεύματα του Ερ-νάν Κορέζ, που επετέθησαν κατά της μεγάλης Αυτοκράτορα-ας των Αζτέκων το 1521, είχαν πιο σοβαρές απώλειες άπονα-ντι σε αντιπάλους που αντιθέτως, ούτε τον τροχό ούτε το Σίδη-ρο ούτε το άλογο ούτε την 7ΐυρίτιδα γνώριζαν...».77
68 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Α 1994 στη Βοσνία η αμερικανική επίθεση στοίχισε δυο αέρι-πλάνα και δυο νεκρούς, παρά το γεγονός ότι οι στόχοι ήσαν 300. Α 1999 στο Κόσσοβο η αμερικανική επίθεση διάρκεσε 78 μέρες και δεν υπήρξε καμιά απώλεια από αμερικανικής πλευράς.78
Η επίγνωση της δύναμής τους έχει κάνει τις ΗΠΑ ολοένα και πιο αρπαχτικές. Ο Ντόναλντ Κρέφελντ, αμερικανός υπουργός άμυνας. δήλωσε στις 31 Ιανουαρίου 2002 σε αξιωματούχους του Παπιστή-μίου Εθνικής Άμυνας:
«Οφείλουμε να δράσουμε τώρα έτσι ώστε να έχουμε τη ΔΥ-νατότητα αποτροπής σε τέσσερα σημαντικά πεδία επιψήφισε-ων [...] να αντιμετωπίσουμε με επιτυχία δυο επιθέσεις ταυτό-χρονα και να έχουμε τη δυνατότατα να διεξαγάγουμε μια με-γάλη αντεπίθεση και να καταλάβουμε την πρωτεύουσα ενός εχθρού με σκοπό την εγκαθίδρυση νέου καθεστώτος».
Σε αυτά τα πλαίσια εντάσσεται και το νέο στρατιωτικό δόγμα, ότι οι ΗΠΑ θα χρησιμοποιήσουν πρώτες 7ΐυρηνικά όπλα «αν χρειαστεί». Και βεβαίως η στρατιωτικοποίησα του διαστήματος.
Βεβαιότατα, αυτή η στρατιωτική δύναμη των ΗΠΑ, καθόλου δεν έχει σαν στόχο την προάσπιση οποιασδήποτε «Αυτοκρατορίας» τί-που Νέγκρο. Ο στόχος είναι η προάσπιση των συμφερόντων του αμέ-ρικανικού καπιταλισμού και μόνον. Στον Πόλεμο στον Κόλπο, ήσαν οι αμερικανικές ταφείς πετρελαίου που διατήρησαν την κυρία-χη θέση τους στην περιοχή. Οι κατασκευαστικές εταιρείες των ΗΠΑ ήσαν αυτές που κλήθηκαν να ανοικοδομήσουν όσα κατέστρεψε ο αμερικανικός στρατός. Ο πόλεμος στην πρώην Γιουγκοσλαβία ήταν η επιβεβαίωση ότι τίποτα δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς την ηγεσία των ΗΠΑ. Στο Αφγανιστάν έχουμε την επιβεβαίωση του ΚΥ-ρίαρχου ρόλου των αμερικανικών πετρελαϊκών εταιρειών στην περί-όχι ενώ άμεση είναι η αμερικανική προσπάθεια διείσδυσης στα πε-τρέλαια του Καυκάσου (η «χλωμή» αντίδραση της Ρωσίας δεν είναι ένδειξη της «Αυτοκρατορικής» της συστραφείσης, όσο της αδένα-μίας της, στρατιωτικής και οικονομικής να αντιδράσει). Η «άντυτο-σωκρατική εκστρατεία» απειλεί σειρά χωρών (κατά τον αντιπρόεδρο των ΗΠΑ Ντοκ Τείνει «40-50 χώρες»), επιβεβαιώνοντας ότι πλέον
Περιφερειακές συγκλήσεις
69
οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν το στρατιωτικό τους βάρος στην επιβολή της οικονομικής τους ηγεμονίας.
Αντίθετα με όσους υποστηρίζουν ότι «στην εποχή της παγκόσμια-οποίησης ο ιμπεριαλισμός ξεπεράστηκε», η ίδια η λέξη περιήλιο-σμός χρησιμοποιείται ανοιχτά από τους πλέον έγκυρους εκπέσω-πους του αμερικανικού καπιταλισμού. Ο Μαξ Μπουάτ σε άρθρο του στην εφημερίδα «Wall Street Journalh» γράφει:
«Δεν είναι τυχαίο ότι η Αμερική (έχει αναλάβει σήμερα) στρατιωτική δράση σε αρκετές χώρες στις οποίες έκαναν εκ-στρατείες ολόκληρες γενιές βρετανών αποικιοκρατών στρατί-ωτών [...] το Αφγανιστάν και άλλες ταραγμένες περιοχές ΙΚΑ-τεύουν σήμερα (τη Δύση) να εγκαταστήσει μια φωτισμένη ξένη διοίκηση, σαν τη διοίκηση που άλλοτε πρόσφεραν εκεί-νοι οι σίγουροι για τον εαυτό τουςΆγγλοι, οι οποίοι φορούσαν πανταλόνια ιππασίας και κάσκες»!79
0 Στέφον Πίτερ Ρόζων, διευθυντής του Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών Olin του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ μας διαβεβαιώνει:
«... πολιτική οντότητα που διαθέτει συντριπτική στρατιω-τική ισχύ και χρησιμοποιεί αυτήν την εξουσία για να ε7ΐηρε-άσει την στάση άλλων κρατών ονομάζεται πολύ απλά αυτό-κρατορία [...] Σκοπός μας δεν ύαινα καταπολεμήσουμε έναν αντίπαλο, γιατί αυτός δεν υπάρχει, αλλά να διατηρήσουμε την αυτοκρατορική θέση μας και να διαφυλάξουμε την περιήλιο-
στέκι τάξη
80
Και από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ο τόνος είναι ίδιος. 0 Ρόμπερτ Καίπερ, σύμβουλος του Τόνι Μπλερ για θέματα εξώτερη-κής πολιτικής είναι επίσης απροκάλυπτος:
«[Χρειαζόμαστε] μια νέα μορφή ιμπεριαλισμού, η οποία να είναι αποδεκτή[!] από την άποψη των ανθρωπίνων δικέ-ομμάτων και των ονκουμεννκών αξιών[!ϋ] [...] ακόμα και αν οι λέξεις αυτοκρατορία και ιμπεριαλισμός έχουν γίνει έπο-
70 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ήδιστοι όροι στην Ευρώπη, η καταλληλότητα, αν όχι η ανά-σκαιότητα του αποικισμού είναι το ίδιο μεγάλη όσο και τον
19° αιώνα».81
Δεν είναι λοιπόν καθόλου τυχαίο, που αναλυτές μιλούν για ανά-βίωση του «παλιομοδίτικου» ιμπεριαλισμού του 19™ αιώνα. Ο κάθε-γητής της Οξφόρδης Niall Ferguson γράφει στον Guardian:
«Η παγκοσμιοποίηση είναι μια κομψή υποκατάσταση του όρου ιμπεριαλισμός, την επιβολή των αξιών και των θεσμών σου σε άλλους. Με οποιοδήποτε τρόπο και να το καλύψεις. όποια ρητορική και να χρησιμοποιήσεις, δεν πρόκειται για κάτι διαφορετικό από αυτό που έκανε η Βρετανία τον 18° και τον 19° αιώνα»82.
Ταυτόχρονα η επιστροφή σε έναν άμεσα αρπαχτικό περιήλιο-σμό έχει οξύνει τους ανταγωνισμούς ανάμεσα στις ΗΠΑ και στους στενούς τους συμμάχους. Στην Ε.Ε. εντείνονται οι προσπάθειες για τη δημιουργία ανεξάρτητου από τις ΗΠΑ ευρωπαϊκού στρατού, που να μπορεί να παρεμβαίνει μόνος του σε ολόκληρο τον πλανήτη, για την υπεράσπιση των συμφερόντων των ευρωπαίων καπιταλιστών. Η Ε.Ε. προχωρεί στην υλοποίηση ενός ευρωπαϊκού δορυφορικού συ-στήματος πλοήγησης και προσδιορισμού θέσης που θα είναι Αντύπα-λο του αμερικανικού GPS (Global Positioning System), συνολνκού κόστους μεταξύ 3,2 και 3,6 δισ. ευρώ. Α Πεντάγωνο προειδοποιεί-σε ότι το ευρωπαϊκό σύστημα «μπορεί να προκαλέσει εμπλοκές στα σήματα επόμενης γενιάς του GPS, που προορίζονται για στρατιώτη-κή χρήση».83
Η παγκοσμιοποίηση των οικονομικών σχέσεων πάει χέρι - χέρι με την όξυνση των ανταγωνισμών, που μετατρέπονται (ή απειλούν να μετατραπούν) σε ανοιχτές πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ διάκο-ρετικών εθνικών κεφαλαίων. Οι όροι του «παιχνιδιού» εύκολου-θούν να διεξάγονται με εθνικά κράτη που ανταγωνίζονται οικονομά-κα διπλωματικά και στρατιωτικά, υπερασπίζοντας τους δικούς τους καπιταλιστές.
Η Κίνα, παρ' ότι εξαρτάται για την οικονομική της ανάπτυξη από
Περιφερειακές συγκλήσεις
71
τις εξαγωγές της στις ΗΠΑ (και αντίστοιχα για τις ΗΠΑ η Κίνα από-τελεί μια σημαντική αγορά για επενδύσεις και για τα προϊόντα τους στο εξωτερικό) βρίσκεται σε σύγκρουση με τις ΗΠΑ στην περιοχή της Ασίας, με αιχμή της αντιπαράθεσης την Ταϊβάν. Η θαλάσσια πε-ρηχή ανάμεσα στην Ταϊβάν και την Κίνα, θεωρείται από όλους τους στρατιωτικούς αναλυτές, σαν περιοχή «υψηλού κινδύνου» για σταρ-τιωτική αντιπαράθεση ΗΠΑ-Κίνας.
Η συμπεριφορά της Κίνας στην περιοχή της Ασίας θυμίζει το «παλιομοδίτικο», και καθόλου ξεπερασμένο, ιμπεριαλιστικό στιλ. Διεκδικεί από το Βιετνάμ τα νησιά Spratly στη Νότια Κινεζική Θα-λύσσα Κίνα-Βιετνάμ έχουν ήδη μιαπολεμική σύγκρουση στα 1979. και τουλάχιστον δυο στρατιωτικές συγκρούσεις στη διάρκεια της δε-καετίας του 1980. Α Πεκίνο επέκτεινε μονομερώς τα χωρικά του ύδατα και συμπεριλαμβάνει πλέον ολόκληρη τη Νότια Κινεζική Θα-λύσσα διεκδικώντας τα θαλάσσια πετρελαϊκά αποθέματα της Ινδο-νησίας.84
0 ιμπεριαλισμός κάθε άλλο παρά αποτελεί ζήτημα του πάρε-όντος Οι απόψεις του Νέγκρι δεν είναι πρωτότυπες. Ο Άληστα-ϊν ήδη από τη δεκαετία του 1980 είχε αναπτύξει μια παρόμοια προ-κλιματική
«Ο Βάλερσταϊν αντικαθιστά με ριζοσπαστικό τρόπο την ει-κόνα των μεμονωμένων κοινωνιών, που διαχωρίζονται από-λυτα μεταξύ τους, με την αντίθετη εικόνα ενός και μοναδικού παγκόσμιου συστήματος, στα πλαίσια του οποίου οι πάντες - όλες οι κοινωνίες, όλες οι κυβερνήσεις, όλες οι επιψηφίσεις. όλες οι τέχνες, όλες οι κοινωνικές τάξεις, όλα τα νοικοκυριά. όλα τα άτομα - υποχρεούνται να ενταχθούν σε ένα και μονά-δικό καταμερισμό εργασίας, μέσα από το οποίο στο εξής θα προσδιορίζονται [...] Η καπιταλιστική δυναμική που πρώτο-εμφανίστηκε στην Ευρώπη τον 16° αιώνα, διαρκώς αγκαλιά-ζε και άλλαζε εκ βάθρων νέες «ηπείρους», χώρους και γωνίες της κοινωνικής ζωής.
[...] το σύνολο του πλανήτη λειτουργεί μέσα στα πλαίσια και το σύστημα κανόνων ενός υποχρεωτικού και γενικού κα-ταμερισμού εργασίας, την οποία ονομάζουμε παγκόσμια κα-
72 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
παραλιακή οικονομία»85.
Τα προβλήματα με τη θεωρία του Βάλερσταϊν είναι τα ίδια με του Νέγκρο, ενώ επιπλέον, μπλέκει τελείως ανόμοιες μεταξύ τους ιστό-ρικές εποχές και στάδια καπιταλιστικής ανάπτυξης. Η παγκόσμιο-ποίηση σήμερα είναι μια διαδικασία με εντελώς πρωτότυπη δυναμό-κι που δεν μπορεί να αναχθεί στη διαδικασία που ξεκίνησε με την «ανακάλυψη» της Αμερικής από τον Κολόμβο τον 15° αιώνα και επί-ταχύνθηκε στη διάρκεια του 16™ αιώνα.
0 Καλπών θέτει το πρόβλημα της παγκοσμιοποίησης με όρους πολύ πιο συγκεκριμένους - και ιστορικά επαληθεύσιμους:
«Η παγκοσμιοποίηση καταπονούμενη ως η επέκταση δύε-θνικών χωρών και παραγόντων, παραμένει [...] κάτω από τον έλεγχο του εθνικού κράτους ή ακριβέστερα, κάτω από τον έλεγχο μιας ηγεμονικής δύναμης. [...]:
Η θέση μου έχει ως εξής: Είναι απαραίτητος ένας ηγεμόνας για να μπορέσει να διατηρηθεί ένα καθεστώς δικαίου σε μια νέα φιλελεύθερη διεθνή τάξη της αγοράς... Η ιστορική μπει-ρία διδάσκει ότι εκεί όπου αυτή η φιλελεύθερη και ταυτόχρονο-να κυρίαρχη αγορά απέτυχε, η ανάπτυξη διεθνών σχέσεων σε επίπεδο αγοράς και συνεταιρισμών έγινε μια υπόθεση υπέρ-βολικά δύσκολη ή και αδύνατη, για τον απλό λόγο ότι τα πι-ντα έγιναν αντικείμενο συγκρούσεων. Η εξάπλωση της αγά-ράς σε ολοκληρωμένα παγκόσμια δίκτυα και κοινωνικούς χω-ρους θα ήταν αδύνατη χωρίς την ύπαρξη μιας φιλελεύθερης. ηγεμονικής δύναμης η οποία να την ευνοεί και να τη βοηθά να παίρνει σάρκα και οστά»86.
Α σημερινό στάδιο στο οποίο βρίσκεται ο καπιταλισμός, είναι πρωτίστως το αποτέλεσμα των εξελίξεων που διαδραματίζονται στο εσωτερικό των κυρίαρχων καπιταλιστικών κρατών. Οι εξελίξεις ΑΥ-τές καθορίζουν (και καθορίζονται από) τις εξελίξεις στην παγκόσμια αγορά:
«... ήταν ο Λένιν που έδειξε πρώτα απ' όλα ότι η έμπειρα-
Περιφερειακές συγκλήσεις
73
ολιστική διεθνοποίηση του καπιταλισμού είναι το αποτέλεσμα μιας εσωτερικής διαδικασίας συσσώρευσης συός χώρες του αναπτυγμένου καπιταλισμού:
Η εσωτερική συσσώρευση είναι που οδηγεί στη Σάγκα-ντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου και στη δια-μόρφωση του «μονοπωλιακού» σταδίου του καπιταλισμού. Η εξαγωγή των κεφαλαίων και η ιμπεριαλιστική διεθνοποίηση τους είναι το αποτέλεσμα των δομικών μετασχηματισμών που συντελέσθηκαν κατ' αρχήν σε εθνικό επίπεδο. Γι' αυτό και ο ιμπεριαλισμός δεν παραμερίζει το ρόλο των εθνικών κρατών. αλλά αντίθετα κάνει περισσότερο παρά ποτέ αναγκαίο τον πα-ρεμβατισμό του (ιμπεριαλιστικού) κράτους [...] ο περιήλιο-σμός και η διεθνοποίηση του καπιταλισμού δεν συνεπάγονται μια άμβλυνση των αντιθέσεων ανάμεσα στις αστικές τάξεις των ιμπεριαλιστικών χωρών. Αντίθετα, ο ιμπεριαλισμός συ-νεπιφέρει μια όξυνση αυτού του ανταγωνισμού, που παίρνει αναγκαστικά τη μορφή του ανταγωνισμού ανάμεσα στα Άμπα-ριαλιστικά κράτη για το ξαναμοίρασα του κόσμου».87
II) Ο πόλεμος των Μπλοκ
Ορισμένοι διαβλέπουν ένα κόσμο χωρισμένο σε ζώνες επιρροής (NAFTA- Ε.Ε. - Ζώνη του γιεν) με διαρκώς αυξανόμενες εντάσεις και προστατευτισμούς. Στο τέλος οι ζώνες επιρροής θα μετατραπούν σε οικονομικά οχυρά όπου οι ανταγωνιστές θα αποκλείονται Έντε-λος οδηγώντας σε μια κατάσταση λίγο - πολύ όμοια με αυτήν που επικρατούσε τις παραμονές του Α' Παγκόσμιου Πολέμου.
Ωστόσο και πάλι τα εμπειρικά δεδομένα δεν αντιστοιχούν σε ΑΥ-τήν την εικόνα. Όσα στοιχεία μπορεί κάποιος να επικαλεστεί για να θεμελιώσει αυτήν την πρόβλεψη, άλλα τόσα τη διαψεύδουν.
Η αλληλεξάρτηση των χωρών στα πλαίσια της παγκόσμιας αγά-Ρας με κέντρο της ΗΠΑ, είναι αυτή τη στιγμή τόσο μεγάλη, ώστε η υποχώρηση σε «οικονομικά οχυρά» να είναι αδιανόητη - κατάστερο-φική για όλους τους καπιταλιστές. Οι εξαγωγές προς τις ΗΠΑ όποτε-λούν το 25% του εθνικού εισοδήματος του Μεξικού και της Μαλέ-
74 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
σώας, το 8% της Νότιας Κορέας, το 12% της Ταϊλάνδης και της Ταϊ-βάν88. Όσο για την Ιαπωνία, σύμφωνα με τον Guardian89:
«Στα τέλη του προηγούμενου χρόνου οι εξαγωγές όποτε-λούσαν τον μοναδικό τρόπο στήριξης της ιαπωνικής Ανκόνα-μίας [...] αν οι ΗΠΑ καταρρεύσουν τότε θα βγουν αληθινοί οι χειρότεροι εφιάλτες για την ιαπωνική οικονομία».
Για τους καπιταλιστές της Ε.Ε. οι επενδύσεις κεφαλαίων στην Wall Street αποτελούν κερδοφόρα διέξοδο μεγάλης σημασίας. Η ατμομηχανή της Ευρώπης, η Γερμανία, εξαρτάται σε κρίσιμο βαθμό από τις εξαγωγές στις ΗΠΑ.
Προς το παρόν, οι μεγάλες ιμπεριαλιστικές χώρες ενοποιούνται στον κοινό τους στόχο του τσακίσματος των ανταγωνιστών τους στον αναπτυσσόμενο κόσμο, και στο ξεζούμισμα των χωρών του Τρίτου κόσμου:
«Η Βρετανική εφημερίδα «Γκάρντεν» δημοσιεύει έκθεση της μεγάλης φιλανθρωπικής οργάνωσης «Αξούμ», σύμφωνα με την οποία η Ε.Ε. και οι ΗΠΑ κερδίζουν δισεκατομμύρια δολάρια εις βάρος των φτωχών χωρών, διακηρύσσοντας το ελεύθερο εμπόριο, αλλά προστατεύοντας τις δικές τους αγά-ρις [...] Υποστηρίζουν την απελευθέρωση των φτωχών αγά-Ρον αλλά διατηρούν υψηλούς δασμούς στις εισαγωγές από τις ίδιες χώρες [...] Η «Αξούμ» κατατάσσει την Ε.Ε. πρώτη στον πίνακα των χωρών που υιοθετούν προστατευτικά μέτρα και ακολουθούν οι ΗΠΑ, ο Καναδάς και η Ιαπωνία. Επιβάλω-λουν τους πιο υψηλούς δασμούς σε βιομηχανικά προϊόντα με-γάλης σημασίας για τα φτωχά κράτη, τα γεωργικά και τα υφή-ντουνιά Αυτό κοστίζει στις φτωχές χώρες 100 δισ. δολάρια το χρόνο, διπλάσιο ποσό από τη βοήθεια που εισπράττουν».90
Στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου υπάρχουν 142 χώρες-μέλη, όμως μόλις 21 χώρες έχουν την πραγματική δύναμη να χαρά-ζουν την πολιτική του - κατά κύριο λόγο οι ΗΠΑ, η Ε.Ε., ο Καναδάς και η Ιαπωνία. Η επιβολή αυτής της πολιτικής δεν γίνεται μόνον χα-
Περιφερειακές συγκλήσεις
75
ρις στην οικονομική δύναμη αυτών των χωρών, αλλά με τη διπλό-ματική και στρατιωτική τους ισχύ. Ο Αμερικανός εμπορικός αντί-πρόσωπος στον ΠΟΕ, Robert Zoelliek, ξεκαθάρισε ότι δεν θα γίνει ανεκτή οποιαδήποτε διαφωνία στις εμπορικές προτάσεις των ΗΠΑ:
«Οι ΗΠΑ είναι αφοσιωμένες στον ρόλο του παγκόσμιου ηγέτη για το άνοιγμα των αγορών και αντιλαμβάνεται πολύ καλά ότι η συνεκτική δύναμη που κρατά ενωμένο τον Σίνα-σπισμό [ενάντια στην τρομοκρατία] ... εξαρτάται από την οι-
κονομά ανάπτυξη
91
Με άλλα λόγια οι ιδιωτικοποιήσεις, που καταληστεύουν τη δήμο-σια περιουσία των αναπτυσσόμενων χωρών προς όφελος των μέγα-λων δυτικών εταιρειών, πρέπει να συνεχιστεί γιατί... εξισώνεται με τον «αντιτρομοκρατικό πόλεμο» των δυτικών.
Στην οικονομική κρίση στην Ασία το 1997, το Διεθνές Νόμισμα-τικό Ταμείο επέβαλε στις ασιατικές χώρες που τις χτύπησε η κρίση δρακόντεια προγράμματα, που είχαν σαν αποτέλεσμα να διασωθούν όχι οι ίδιες, αλλά οι δυτικές τράπεζες και οι κερδοσκόποι που είχαν επενδύσει σε αυτές με υψηλούς τόκους (τα δάνειά τους τα έβγαλαν διπλά και τριπλά). Επέβαλε άγρια προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων, που είχαν σαν αποτέλεσμα μια σειρά από επιχειρήσεις αυτών των χωρών να περάσουν στον έλεγχο δυτικών τραπεζών και ασαφειών.
0 «παλιομοδίτικος» ιμπεριαλισμός σε πλήρη ανάπτυξη:
«Όπως σημειώνει ο Chalmers Johnson [του Japan Policy Research Institute] η οπορτουνιστική στάση της Ουάσινγκτον στην διάρκεια της κρίσης στην Ασία αντικατόπτριζε το Γώγο-νός ότι «έχοντας νικήσει τους φασίστες και τους κομμούνι-στις οι ΗΠΑ τώρα επιζητούν να κατανικήσουν και τους τε-λευταίους ανταγωνιστές τους για την παγκόσμια κυριαρχία: τις χώρες της Ανατολικής Ασίας που εκμεταλλεύτηκαν τις συνθήκες του Ψυχρού Πολέμου για να πλουτίσουν».92
Αν και υποτίθεται ότι ο ΠΟΕ είναι ένας οργανισμός που πρωί-θεί το ελεύθερο εμπόριο και τον ανταγωνισμό, στην πραγματικότητα
76 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
προωθεί τα μονοπωλιακά συμφέροντα των δυτικών εταιρειών. Οι δη-ατάξεις του περί Πνευματικής Ιδιοκτησίας, έχουν σκοπό να διατηρώ-σουν την κυριαρχία εταιριών όπως η Microsoft, η Intel, η Siemens, η Toshiba, εμποδίζοντας χώρες και εταιρείες να διεισδύσουν στην υψηλή τεχνολογία. Η Συμφωνία για την Γεωργία έχει σαν στόχο να επιβάλουν τα συμφέροντα των μεγάλων εταιρειών τροφίμων των ΗΠΑ και της Ε.Ε. σε ολόκληρο τον πλανήτη.
ΙΙΙ)Όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων
Αν και είναι σημαντικό να διαβλέπουμε τις τάσεις εξέλιξης του σημερινού καπιταλισμού, εντούτοις θα ήταν μεγάλο λάθος να ξεπώ-σουμε στη μελλοντολογία. Προς τα που θα κατευθυνθεί ο καπιταλί-σμός θα εξαρτηθεί πρώτα και κύρια από τις ίδιες του τις αντιφάσεις, την πορεία της κρίσης ή της ανάκαμψης της καπιταλιστικής οίκον-μίας (αλλά και από την αντίσταση που θα αντιμετωπίσει από το μα-ζικό κίνημα). Ιστορικά ο καπιταλισμός περνάει από το ένα στάδιό του στο άλλο μετά από μεγάλες κρίσεις. Η κρίση του 1870 ήταν ο παράγοντας που οδήγησε στο πέρασμα στον ιμπεριαλισμό. Η κρίση της δεκαετίας του 1930 σηματοδότησε την στροφή στον κεϋνσιανι-ΣΜΑ και την «μικτή οικονομία». Α σημερινό «μακρύ κύμα κάμψης» έχει αφετηρία την κρίση στις αρχές της δεκαετίας του 1970, οδηγεί-σε στο νεοφιλελευθερισμό αλλά ακόμα οι εξελίξεις είναι ρευστές και υπό διαμόρφωση.
Μπορούμε όμως σαφώς να διακρίνουμε κάποια κύρια χαράκτη-ριστικά του σύγχρονου καπιταλισμού:
Α) Εξακολουθούμε να ζούμε στην εποχή του ιμπεριαλισμού. Φι-σικά με όλες τις διαφορές από την κλασσική του εποχή. Δεν υπέρ-χουν πλέον αποικίες, αλλά ένα πλέγμα αλληλεξαρτούμενων καπότα-λισμών με σαφή ιεραρχία.
Η ηγεμονία των ΗΠΑ στον πλανήτη έγινε αναμφισβήτητη μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, και τις καταστροφές που αυτός πρόκα-λεσε σε όλους τους ανταγωνιστές τους. Αμέσως μετά τον πόλεμο, τα 3/4 του επενδυμένου κεφαλαίου σε ολόκληρο τον κόσμο και τα 2/3 του βιομηχανικού δυναμικού ήταν συγκεντρωμένα σε μια μόνο
Περιφερειακές συγκλήσεις
77
χώρα, τις ΗΠΑ. Τα υπόλοιπα διαμοιράζονταν στο 95% της κατοικώ-σιμης επιφάνειας της Γης. «Ένα έθνος είχε αποκτήσει σχεδόν το μυ-νοπώλιο για τη διατήρηση της ζωής»93. Οι ΗΠΑ προχώρησαν μέσω του σχεδίου Μάρσαλ στην ανασυγκρότηση των οικονομιών της ΔΥ-τικής Ευρώπης, γιατί διαφορετικά δεν μπορούσε να βρει αγοραστή-κή διέξοδο η παραγωγική τους μηχανή, αλλά και σαν μέτρο Ίναχε-τισης της «κομμουνιστικής επιρροής», που τότε, ήταν σε άνοδο στη μεταπολεμική Ευρώπη94.
Οι σημερινοί κανόνες του διεθνούς «οικονομικού παιχνιδιού». όπως το σύστημα ΓΚΑΤ - Γενική Συμφωνία Δασμών και Έμπορο-ου (που μετεξελίχθηκε στο σημερινό ΠΟΕ) ήταν το αποτέλεσμα των συμφωνιών του Μπρετόν Γούνας, που διατυπώθηκαν μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο:
«Σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να βοηθήσουν το μεγάλυνε-ρο τμήμα του βιομηχανικού κόσμου να ανοικοδομηθεί μετά την καταστροφή που υπέστη κατά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο και να προλάβει τον αναπτυξιακό ρυθμό των ΗΠΑ. Και πετά-χαν. Μόνο που αυτή η επιτυχία τροποποίησε τη φύση του συ-στήματος [...] Α 1950, το κατά κεφαλήν Ακαθάριστο Έθνη-κό Προϊόν των ΗΠΑ ήταν τετραπλάσιο από το ΑΕΠ της ΔΥ-τικής Γερμανίας και δεκαπενταπλάσιο από το ΑΕΠ της Άπω-νιας Προϊόντα τα οποία στην Ιαπωνία ήταν ακριβά από άπο-ψη του εργατικού κόστους, στη Δυτική Γερμανία ήταν φτη-νά. Επίσης, προϊόντα τα οποία στη Γερμανία ήταν ακριβά από άποψη εργατικού κόστους στις ΗΠΑ ήταν φτηνά. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, οι εισαγωγές από τη Δυτική Γερμανία ή την Ιαπωνία να μην συνιστούν απειλή [...] Οι ΗΠΑ εξήγαγαν Γή-ωργικά προϊόντα που οι άλλοι δεν μπορούσαν να παράγουν. πρώτες ύλες που τους έλειπαν και προϊόντα υψηλής τέχνη-λογίας, όπως αεροσκάφη πολιτικής αεροπορίας τα οποία δεν μπορούσαν να κατασκευάσουν. Η δεκαετία του 1990 αρχίζει από ένα πολύ διαφορετικό σημείο [...] Α 1970, οι 64 από τις 100 μεγαλύτερες βιομηχανικές επιψηφίσεις του κόσμου Βιρ-σκόταν στις ΗΠΑ, 26 στην Ευρώ7ΐη και μόνο 8 στην Ιαπωνία. Α 1988, μόνο 42 από τις 100 μεγαλύτερες επιχειρήσεις βρω-
78 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
σκόντου συός ΗΠΑ, 33 στην Ευρώπη και 15 στην Ιαπωνία»95.
Οι ΗΠΑ μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ηγήθηκαν μιας άνευ προηγουμένου φιλελευθεροποίησης του παγκόσμιου εμπορίου, που εξυπηρετούσε τις ανάγκες του δικού της καπιταλισμού. Αυτό δεν ερχόταν σε αντίθεση με την ανάπτυξη των σημαντικότερων σιμά-χων τους, της δυτικής Ευρώπης και της Ιαπωνίας. Αντίθετα μετέβαλε την Ιαπωνία σε δεύτερη οικονομία του πλανήτη και την Γερμανία σε τρίτη. Η οικονομική ανάπτυξη, σε συνδυασμό με το φόβο του «αντί-πόλου δέους» - της τότε στρατιωτικής υπερδύναμης ΕΣΣΔ - έξι-σφάλιζε τη συνοχή του «συμμαχικού μπλοκ». Ωστόσο, ολόκληρη τη μεταπολεμική περίοδο, με εξαίρεση τη δεκαετία του 1990, οι ανταγωνιστές των ΗΠΑ στο οικονομικό πεδίο, κύρια η Γερμανία και η Ιαπωνία, παρουσίαζαν ρυθμούς ανάπτυξης κατά πολύ μεγάλυνε-ρους της αμερικανικής οικονομίας. Έτσι, ειρωνικά, οι σύμμαχοι των ΗΠΑ την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, μεταβλήθηκαν στους κύρη-ους ανταγωνιστές τους σήμερα.
Β) Η μακροπρόθεσμη τάση είναι προς την κατεύθυνση του βαθύ-ματος των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων - αντιθέσεις που παρ: όλα αυτά αυτή τη στιγμή δεν έχουν πάρει το χαρακτήρα ασύμβατα-στων αντιθέσεων και σύγκρουσης μεταξύ των μεγάλων ιμπεριαλιστή-κών δυνάμεων.
Αιτία της όξυνσης των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων είναι η κρίση της αμερικανικής ηγεμονίας, που εκφράζεται πολύ χαράκτη-ριστικά στο εμπορικό της έλλειμμα:
«Α εμπορικό έλλειμμα των ΗΠΑ επιδεινώνεται συνεχώς, παρά την υποτιθέμενη επιτυχία της αμερικανικής κυβέρνησης να καταρτίζει συμφωνίες για την απελευθέρωση διαφόρων αγορών και για την εξασφάλιση ανοιχτών αγορών, παρά την πολυδιαφημισμένη αναβίωση της αμερικανικής ανταγωνιστή-κατιτίς παρά το ότι ξεπρόβαλαν θερμές αγορές με αυξάνω-μενη καταναλωτική ζήτηση [...] Σε κάποια στιγμή, η υποτιμά-μένη στις παγκόσμιες αγορές αγοραστική ικανότητα της χω-ρας κυριολεκτικά θα την αναγκάσει να σταματήσει να αγορά-ζει τόσα πολλά από τους άλλους. Η αμερικανική ηγεμονία θα
Περιφερειακές συγκλήσεις
79
έχει φτάσει στο τέλος της, όπως έχει συμβεί περίπου για τους ίδιους λόγους και με τη βρετανική»96.
Οι συνεχείς προτροπές, από διάφορα think tank της αμερικάνικης άρχουσας τάξης, για επιβολή δασμών, όπως η επιβολή δασμών από την κυβέρνηση Μπους στο χάλυβα, είναι αποτέλεσμα της αυξάνω-μενης αδυναμίας των ΗΠΑ να ανταποκριθούν στον ηγεμονικό τους ρόλο με όρους που να είναι επωφελής και για τους συμμάχους της. πράγμα που συνέβαινε τις πρώτες δεκαετίες μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι αμερικανικές εισαγωγές βιομηχανικών ειδών άντρο-σώπευαν το 1977 το 14% της βιομηχανικής παραγωγής των ΗΠΑ. Α ποσοστό αυτό αυξήθηκε στα 1993 στο 36%. Για να καλύψουν τα ελλείμματά τους οι ΗΠΑ στηρίζονται πλέον στις εισροές ξένων κε-φαλαίων είτε στην Wall Street είτε σε ομαλότατου αμερικανικού δη-οσίου μετατρεπόμενες στον μεγαλύτερο οφειλέτη παγκόσμια. Α εξωτερικό χρέος των ΗΠΑ, και οι πληρωμές των τόκων που πρέπει να πληρωθούν, αυξάνονται χρόνο το χρόνο. Καθόλου τυχαίες, Λόα-πάν οι φωνές που ακούγονται στις ΗΠΑ και που απειλούν με Άμπο-ρικούς πολέμους τους συμμάχους της:
«... οι Αμερικανοί δημόσιοι άντρες θα πρέπει να βάλουν στην αμερικανική πολιτική μια απαγορευμένη λέξη - δασμοί - και να είναι έτοιμοι να τους χρησιμοποιήσουν προς το Σομ-φέρον της χώρας [...] αν οι εξαγωγικές χώρες δοκιμάσουν να εφαρμόσουν αντίποινα, η χώρα με το έλλειμμα είναι που θα έχει την πλεονεκτική θέση όπως αντιλαμβάνονται οι άλλοι»97.
Γ) Οι αντιθέσεις οξύνονται γιατί η νεοφιλελεύθερη πολιτική έχει φτάσει πλέον στα όριά της, ειδικότερα μετά την κρίση στην Ένατο-λική Ασία και την ουσιαστική κατάρρευση της Αργεντινής. Ο νέο-φιλελευθερισμός συσσώρευσε οικονομικές ανισορροπίες τα τελεί-ταία είκοσι χρόνια, που οξύνουν τις διχογνωμίες ανέσα στους ισχύ-ρους καπιταλισμούς για το ποια οικονομική πολιτική πρέπει να Άκη-βοηθηθεί αλλά και οξύνοντας τους ανταγωνισμούς για τον έλεγχο αγορών.
80
4
Η νεοφιλελεύθερη
αποτυχία
Η νεοφιλελεύθερη εξαγγελία έχει αποτύχει. Υποσχέθηκε ένα ΚΟ-σμο συνεχούς («χωρίς προηγούμενο») οικονομικής μεγέθυνσης και έφερε ένα κόσμο με διαρκείς κρίσεις και πολέμους. Σοφότερα, δήμε-ούργησε ένα κόσμο που όλοι οι κοινωνικοί δείκτες επιδεινώνονται.
Α μελέτη της CEPR98 συνέκρινε τους κύριους οικονομικούς και κοινωνικούς δείκτες όλων των χωρών, για τις οποίες υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, της τελευταίας εικοσαετίας του νεοφιλελεύθερη-σμού (1980-2000) με την προηγούμενη εικοσαετία (1960-1980). Σε αυτούς συμπεριλαμβάνονται: η αύξηση του κατά κεφαλήν είσοδοι-μίτος την προσδοκώμενη διάρκεια ζωής, την παιδική θνησιμότητα, το μορφωτικό επίπεδο, την εκπαίδευση.
Η επιδείνωση όλων των δεικτών είναι πέραν κάθε αμφιβολίας. Η αύξηση του κατά κεφαλήν εισοδήματος στις φτωχότερες χώρες, εξελίχθηκε από ένα ετήσιο ρυθμό 1,9% στα 1960-1980 σε 0,5% στα χρόνια 1980-2000. Για τις χώρες που βρίσκονται στη μέση κατήγε-ρία υ7τήρξε καθαρή πτώση της ανάπτυξης από 3,6% σε λιγότερο από 1%. Στις αναπτυγμένες χώρες η πτώση είναι από 2,6% σε 1,7%. Στις αναπτυγμένες χώρες, τα συνολικά νούμερα αποκρύπτουν τις μέγα-λες ανισότητες στην κατανομή του εισοδήματος που επέφερε ο νέο-φιλελευθερισμός. Από το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και με-χρι τη δεκαετία του 1970, το μέσο εισόδημα στις ΗΠΑ διπλασιαστεί-κε. Αντίθετα, από τη δεκαετία του 1980 το εισόδημα του 60% των αμερικανικών οικογενειών δεν έχει παρουσιάσει καμιά πραγματική
Νεοφιλελεύθερη αποτυχία
81
αύξηση. Η πτώση της προσδοκώμενης διάρκειας ζωής αφορά όλες τις χώρες, με εξαίρεση των δυτικών χωρών. Στη Ρωσία ο μέσος όρος ζωής για τους άνδρες έπεσε από τα 65,5 στα 57 χρόνια.
0 νεοφιλελευθερισμός εφαρμόστηκε με ιδιαίτερη βιαιότητα στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης (τις χώρες που παλιότερα είχαν Κρο-τικό καπιταλισμό). Μέσα σε πέντε χρόνια, το 80% της τσεχικής οι-κονομίας και το 40-60% εκείνης των άλλων χωρών βρέθηκε σε Ίδη-ωτικά χέρια:
«Α αποτέλεσμα ήταν μια τεράστια πτώση κατά 20-40% της βιομηχανικής παραγωγής και έντονη αύξηση της ανήρ-γέας που το μόνο που την αντιστάθμιζε ήταν η αύξηση της εκροής εργατών προς άλλες χώρες [...] Ολόκληρες πόλεις και βιομηχανίες κατέρρευσαν, τα νοίκια, μένοντας ανεξέλεγκτα. τινάχθηκαν στα ύψη, και οι εισοδηματικές διαφορές ξαφνικά διευρύνθηκαν, καθώς μια νέα τάξη καπιταλιστών επεδείκνυε τον πλούτο της [...]»".
Η παγκόσμια οικονομία ενώ παρουσίαζε αυξητικούς ρυθμούς ανώτερους του 6% προ του 1974 και ανώτερους του 5% μεταξύ 1974 και 1983, δεν παύει έκτοτε να επιβραδύνεται: 3,4% στη διά-κεια της δεκαετίας του 1980, 1,8% στη διάρκεια των ετών της δέκα-ετίαςτου 1990100.
Δυο δεκαετίες φιλελευθερισμού έχουν συσσωρεύει τεράστιες ανισορροπίες στην οικονομία. Η κατανάλωση αποτελεί τα 2/3 της αμερικανικής οικονομίας. Η κατανάλωση στις ΗΠΑ δεν στηριχτώ-κε στο κύριο εισόδημα, αλλά στα χρέη (πιστωτικές κάρτες) και στην προσδοκία για κέρδη από το χρηματιστήριο. Τα χρέη των Αμερική-νικων νοικοκυριών ανέρχονται σήμερα στο τρομακτικό ποσό των 7,4 τρις. δολαρίων, περίπου διπλάσια των αρχών της δεκαετίας του 1990, και 35(!) φορές πάνω από τη δεκαετία του 1960 (τότε «χρω-σά χρόνια» για την παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία). Αντίστοιχη είναι η επιδείνωση του χρέους των αμερικανικών επιψηφίσεων. Α χρέος αυτό αυξανόταν κατά 7% ετησίως προ του 1980. Από την χρω-νιά αυτή αυξάνεται κατά 12% και από το 1985 κατά 15%101.
Α κρατικό χρέος της Ιαπωνίας έφτασε στο 135% του ΑΕΠ το
82 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
2001, ενώ υπολογίζεται ότι στα μέσα της δεκαετίας θα φθάσει στο 165%. Χρέος απίστευτο για χώρα που είναι η δεύτερη οικονομική δύναμη του πλανήτη, απειλώντας κυριολεκτικά να τη σπρώξει στην κατάρρευση!
Οι ανισορροπίες είναι τέτοιας έκτασης, ώστε πολλοί είναι αυτοί που φοβούνται ότι ο νεοφιλελευθερισμός οδηγεί το σύστημα σε κα-τόρευση όπως το είχε οδηγήσει παλιότερα ο κλασικός φιλέψει-θερισμός. Ο λόγος είναι ότι η απορύθμιση των αγορών τα τελεί-ταία χρόνια σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πλέον οι παλιοί μηχανισμοί που λειτουργούσαν σαν «δίχτυ ασφαλείας». Η κρατική παρέμβαση. μέσω του ελέγχου του τραπεζικού συστήματος που υ7τήρχε μέχρι τα 1980, μπορούσε να εξασκήσει αποτελεσματική νομισματική παρμέ-βαση στην οικονομία. Σήμερα στις παγκόσμιες κεφαλαιαγορές κι-νούνται 1,5 τρις. δολάρια κάθε μέρα, καθιστώντας σχεδόν αδένα-τη την στήριξη ενός νομίσματος αν χρειαστεί (κατά κύριο λόγο του δολαρίου):
«Όταν το καλοκαίρι του 1994 δεκαεπτά από τις μέγα-λύτερες κεντρικές τράπεζες (ανάμεσα στις οποίες και η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ) προσπάθησαν να στόρι-ξουν το δολάριο, μπόρεσαν να συγκεντρώσουν μόνο 5 δύσε-κατομμύρια δολάρια. Η προσπάθειά τους, σύμφωνα με την παρομοίωση του Τόμας Φρίντα, έμοιαζε με αυτή «ενός φι-λακα ζωολογικού κήπου που προσπαθεί να ηρεμίσει ένα πει-νασμένο γορίλα δίνοντάς του για φαγητό μια σταφίδα»102.
Προφανώς οι νεοφιλελεύθεροι μπορούν να ισχυριστούν ότι οι Κασσάνδρες δεν έχουν επιβεβαιωθεί. Παρά τα μεγάλα και σείσω-ρευμένα προβλήματα, παρά τις κρίσεις σε διάφορα σημεία του πλω-νέτη οι χειρότερες προβλέψεις δεν έχουν επαληθευθεί (ορισμένοι κάθε τόσο προέβλεπαν κρίση αντίστοιχη της δεκαετίας του1930).
Ας παρακολουθήσουμε, όμως, για λίγο την πολύ αποκαλύπτω-κή σκέψη του Πωλ Τρούμαν. Πρόκειται για έναν οικονόμοι-γο του mainstream, σύμβουλο επιχειρήσεων αλλά και κυβέρνησε-ων - απ' αυτούς που συμβάλουν στη χάραξη της οικονομικής πολίτη-κος To βιβλίο του είναι γραμμένο το 1999 λίγο μετά την κρίση στην
Νεοφιλελεύθερη αποτυχία
83
Ανατολική Ασία:
«... πολλοί οικονομολόγοι εξακολουθούν να θεωρούν τις υφέσεις της οικονομίας δευτερεύον ζήτημα, που η μελέτη του δεν τυγχάνει ιδιαίτερης εκτίμησης [ΑΚ: ο λόγος είναι η επί-τυχημένη επί σειρά δεκαετιών επιτυχής κρατική παρέμβαση στην οικονομία, που όπως είδαμε δεν έχει σταματήσει ούτε στην σημερινή εποχή του νεοφιλελευθερισμού] [..] Όλες ΑΥ-τές τις δεκαετίες που οι οικονομολόγοι φιλονικούν μεταξύ τους για το ποια νομισματική πολική πρέπει να εφαρμοστεί για να ξεπεραστεί μια κρίση, οι κεντρικές τράπεζες των Κρο-τών επενέβησαν επανειλημμένα - και μάλιστα τόσο αποτελώ-σωματικά που το ενδεχόμενο μιας παρατεταμένης οικονομικής κρίσης που οφείλεται σε ανεπαρκή ζήτηση φαίνεται πια σι-μερα εξωπραγματικό [...] αν ξεσπάσει κρίση, η συνταγή ει-ναι απλή: Ρίχνουμε χωρίς δισταγμούς τα επιτόκια πολύ χαμοί-λα Μπορεί ο Άλαν Γκρίνσπαν να πιστεύει ότι οι μετοχές στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι υπερτιμημένες, πιστεύω όμως ότι δεν θα κάνει το σφάλμα που έκαναν οι Ιάπωνες, όταν έσκασε η δική τους φούσκα, να δεχθεί, δηλαδή αδιαμαρτύρητα την τι-μωρία και να μην μειώσει τα επιτόκια, παρά μόνο όταν είναι πια πολύ αργά [...] Η παγκόσμια οικονομία δεν είναι σήμερα σε ύφεση και ούτε προβλέπεται να βρεθεί σε ύφεση στο εγγύς μέλλον. Ωστόσο, ενώ το φαινόμενο της παγκόσμιας ύφεσης αποτελεί μακρινό παρελθόν, τα οικονομικά της ύφεσης - τα προβλήματα, δηλαδή, εκείνα που αντιμετώπιζε χαρακτηριστώ-κά η παγκόσμια οικονομία, κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 1930 - έκαναν τελευταία μια εντυπωσιακή επανεμφάνιση. Πριν πέντε χρόνια, σχεδόν κανείς δεν πίστευε ότι στη σήμερα-νή εποχή, τα κράτη θα αναγκάζονταν να περάσουν εξουθενώνω-τικές οικονομικές κρίσεις για να αντιμετωπίσουν την διεθνή κερδοσκοπία. Κανείς δεν πίστευε ότι μια μεγάλη, ανάπτυγμα-νη χώρα, σαν την Ιαπωνία, θα ήταν ανίκανη επί σειρά ετών να δημιουργήσει τις απαραίτητες δαπάνες για να εξασφαλίζω-σει απασχόληση στο εργατικό της δυναμικό και να διατηρήσει σε λειτουργία τα εργοστάσιά της. Ότι ακόμα και η Κεντρική
84 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ δεν θα ενωθώ ιδιαίτερη ΑΥ-πεποίθηση όσον αφορά την ικανότητά της να αντιμέτωπη-σει ένα πανικό στις χρηματιστηριακές αγορές. Η παγκόσμια οικονομία είναι τελικά πολύ πιο επισφαλής από όσο φαντάζω-μαστε [...] Η Ιαπωνία ανακαλύπτει ότι η παραδοσιακή νομή-σματική και δημοσιονομική πολιτική της δεν αρκούν. Αν κάτι τέτοιο συμβαίνει στην Ιαπωνία, πόσο σίγουροι μπορούμε να είμαστε ότι η ευρωπαϊκή οικονομία ή ακόμα και η πάντα κα-μαία οικονομία των ΗΠΑ δεν θα πέσουν στην ίδια παγίδα; [...] οι λύσεις της παραδοσιακής οικονομικής πολικής το μόνο που κατόρθωσαν ήταν να επιδεινώσουν την κατάσταση [...] Τα οικονομικά της ύφεσης είναι πάλι εδώ»103.
Αλήθειες... Όμως γιατί «οι Ιάπωνες, όταν έσκασε η δική τους φούσκα», παρ' ότι επί σειρά ετών ακολουθούν μια πολιτική κρατά-κών ενέσεων δεν αποδίδει; Από τον Αύγουστο του 1992 το ιάπωνα-κό κράτος έχει παρέμβει με πακτωλούς χρημάτων (10 τουλάχιστον πακέτα μέτρων ύψους 128 τρις. γεν) χωρίς κανένα αποτέλεσμα ανά-κάμψης αντίθετα εκτόξευσε το κρατικό χρέος στα ουράνια. Αρκεί να πούμε, όπως ο Τρούμαν, ότι «ήταν πλέον αργά»; Δέκα χρόνια τώρα, γιατί δεν αποδίδει αυτή η πολιτική; Αρκεί να τεθεί το ερώτημα τόσο απλά για να φανεί ότι η έκφραση «ήταν πλέον αργά» δεν ση-μαίνει τίποτα, δεν εξηγεί απολύτως τίποτα.
Επιπλέον, τι σημαίνει ότι «ο Άλαν Γκάρισαν δεν θα κάνει το σφάλμα που έκαναν οι Ιάπωνες»; Πράγματι δεν το έκανε αλλά μυώ-σε νευρικά και με ταχύτητα τα επιτόκια. Από το 2001, εν όψει Ίφε-σης, ο Γκάρισαν μείωσε τα επιτόκια αρκετές φορές οδηγώντας τα από 6,5% στο 1%, το χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 40 ετών. Αλλά αυτό διέσωσε την αμερικάνικη οικονομία από την ύφεση; Α Μάρτη 2002 οι επίσημες προβλέψεις μιλούσαν για ισχυρή ανήκα-ψη της αμερικανικής οικονομίας, και ακόμα ότι «η μεγαλύτερη οίκο-νομία του κόσμου [των ΗΠΑ] θα σημειώσει ετήσιο ρυθμό άνιπτη-ξης μεγαλύτερο του 4%, ενώ κάποιοι δεν διστάζουν να μιλούν έως και για 6%»104. Ακολούθησε η οικτρή διάψευση αυτών των πρόβαλε-ψήνω Η παγκόσμια οικονομία εισήλθε σε περίοδο ύφεσης, ενώ για το σύνολο της Ε.Ε. η οικονομική ανάπτυξη ήταν σχεδόν μηδενική.
Νεοφιλελεύθερη αποτυχία
85
Η (απαγορευμένη) λέξη ύφεση χρησιμοποιήθηκε από τους οίκον-μικούς αναλυτές ανοιχτά και καθαρά για να περιγράψει την Ανκόνα της παγκόσμιας οικονομίας. Ο Τρούμαν πρέπει να έχει μετανοώ-σει πικρά για την διατύπωσή του «η παγκόσμια οικονομία δεν είναι σήμερα σε ύφεση και ούτε προβλέπεται να βρεθεί σε ύφεση στο ΕΓ-γύς μέλλον». Α δεύτερο εξάμηνο του 2004 προβλέπεται ότι η πα-γκόσμια οικονομία θα παρουσιάσει («ισχυρή») ανάκαμψη. Ωστόσο οι προβλέψεις αυτές πλακώνονται παράλληλα από φόβους ότι μπω-ρεί να είναι μια «σύντομη ανάκαμψη», λόγω των υψηλών έμπορο-κών ελλειμμάτων των ΗΠΑ και από τη «φούσκα» των διεθνών χρω-μυστηρίων
Στην πραγματικότητα, η οικονομική πολιτική που ακολουθούσε μέχρι πρόσφατα ο Γκάρισαν ήταν επιτυχής γιατί επρόκειτο για τις ΗΠΑ. Αν οποιαδήποτε άλλη χώρα ακολουθούσε αυτή την πολίτη-κή θα κατέρρεε η οικονομία της. Τα τρομακτικά ελλείμματα δεν δη-καιολογούν ούτε τη δύναμη του δολαρίου, ούτε το χαμηλό πλάθω-ορισμό Η πολνηκή αυτή στηριζόταν από ιαπωνικά κεφάλαια, και ευ-ρωπαϊκά, γιατί δεν υτυήρχε άλλη εναλλακτική διέξοδος. Τα κεφάλαια έπρεπε να συνεχίσουν να επενδύονται σε αμερικανικά κρατικά Όμο-λογα και στην Wall Street, ήταν η μοναδική κερδοφόρος διέξοδος. Σήμερα το χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης βρίσκεται 40% κάτω από το υψηλότερο σημείο που είχε βρεθεί το 2000, ενώ η πρόβαλε-ψη είναι για ακόμα μεγαλύτερη κατρακύλα. Αν η κρίση των χρήμα-τιστηρίων μεταφερθεί στην πραγματική οικονομία (τράπεζες, βίωμα-χάνια, τότε πράγματι ο παγκόσμιος καπιταλισμός θα βρεθεί μπορ-στά στην άβυσσο. Και όπως ομολογεί και ο Τρούμαν αυτή η προ-οπτική δεν είναι απίθανη. Αρκεί ένας μέτριος (ή και άτυπος) Άμπο-ρικός πόλεμος ανάμεσα σε Ε.Ε. και ΗΠΑ για να 7τυροδοτήσει άνελξε-λεγκτες καταστάσεις.
Α ιαπωνικό παράδειγμα ίσως να δείχνει το άμεσο μέλλον και για τις ΗΠΑ. Όταν «έσκασε» η ιαπωνική χρηματιστηριακή φούσκα τη δεκαετία του 1990, άφησε πίσω της μια «μαύρη τρύπα» ύψους 350 δισ. δολαρίων στις ιαπωνικές τράπεζες, χρέη που αδυνατούσαν να τα εισπράξουν. Η κατακόρυφη πτώση του Nikkei από τις 38.000 μυ-νωδές που είχε φτάσει το 1989, γύρω στις 10.000 μονάδες σήμερα, επιδείνωσε ακόμα παραπέρα τα προβλήματα των ιαπωνικών τρέπε-
86 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ζων. Έτσι οι ιαπωνικές τράπεζες βρέθηκαν κάτω από διπλή πίεση και ουσιαστικά πολλές είναι στην ουσία χρεοκοπημένες. Αν η άπω-νική οικονομία δεν έχει βυθιστεί σε κρίση αντίστοιχη της δεκαετίας του 1930 αυτό οφείλεται στην κρατική παρέμβαση. Ωστόσο εδώ και δέκα χρόνια ο κρατικός παρεμβατισμός δεν έχει κατορθώσει να βγω-λει την ιαπωνική οικονομία από την ύφεση.
Η ρίζα των προβλημάτων της καπιταλιστικής οικονομίας βρίσκε-ται στην άναρχη λειτουργία της αγοράς, ο ανεξέλεγκτος αντίγονο-σμός οδηγεί, τυφλά μεν αλλά αναπόφευκτα, στην υπερπαραγωγή και την υπερεπένδυση. Οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στο νόμο του Γή-ρο-Μαρξ, την πτωτική τάση του μέσου ποσοστού κέρδους. Και όταν συμβεί αυτό το αποτέλεσμα είναι χρεοκοπίες επιψηφίσεων και κα-τακόρυφη αύξηση της ανεργίας.
Ευφωνικά, η αγορά είναι το φυσιολογικό πεδίο των καπιταλιστών. αλλά και ο χώρος όπου οι ίδιοι ούτε τον κατανοούν επακριβώς αλλά. φυσικά, ούτε μπορούν να τον ελέγξουν:
«Ο Τζων Μέυναρτ Κέυνς έγραφε, το 1930, ότι «μπλέξε-με σε μια απίστευτα μπερδεμένη ιστορία, έχουμε να κώνου-με με ένα μηχάνημα ακριβείας, που δεν καταλαβαίνουμε πως
λειτουργεί»».105
Δεν είναι μόνο οι εκρηκτικές ανισορροπίες που συσσώρευσε η νε-οφιλελεύθερη πολιτική, για τις οποίες μιλήσαμε προηγούμενα, που έκαναν ώστε «τα οικονομικά της ύφεσης» να επιστρέψουν. Είναι. ακόμα σοφότερα, η πεποίθηση που έχει δημιουργηθεί στους άργαζα-μενους από την εξέλιξη των ίδιων των πραγμάτων, ότι η οποιαδήποτε-τε οικονομική ανάπτυξη θα έχει ελάχιστη επίπτωση στην καλυτέρου-ση της ζωής τους. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει επιτύχει, το πράγματι-κά εκπληκτικό επίτευγμα, να ευημερούν(;) οι αριθμοί της οικονομώ-ας την ίδια στιγμή που αυξάνονται διαρκώς οι άνθρωποι που διαβώ-ούν κάτω από το όριο της φτώχιας, ενώ παράλληλα συνυπάρχει ένα σταθερά μεγάλο ποσοστό ανεργίας. Ακόμα και όσοι εργάζονται, αι-σθάνονται διαρκώς την απειλή οι «ελαστικές σχέσεις εργασίας» να τους πετάξουν ανά πάσα στιγμή στην ανεργία. Α άγχος και η ανά-σφάλεια είναι τα πικρά δώρα του νεοφιλελευθερισμού στους τύχε-
Νεοφιλελεύθερη αποτυχία
87
ρους που έχουν απασχόληση. Ο ίδιος ο Κλίντον, που επί προεδρίας του οι ΗΠΑ «γνώρισαν την α μακροχρόνια περίοδο οικονομικής ανάπτυξης» σε λόγο του έλεγε:
«Μειώσαμε το έλλειμμα. Αυξήσαμε τις επενδύσεις στην παιδεία, στηντεχνολογία, στην έρευνα και στην ανάπτυξη [...] Και οι περισσότεροι άνθρωποι δουλεύουν σκληρότερα για χα-μηλότερες αμοιβές από αυτές που απολάμβαναν όταν όρκο-στηκα πρόεδρος»106.
Οι νεοφιλελεύθεροι ισχυρίζονται ότι τα προβλήματα είναι «προ-σάρωνα», ότι μακροπρόθεσμα το «αόρατο χέρι της αγοράς» θα οδοί-γήσει σε ένα κόσμο υλικής ευημερίας. Παρ' ότι προς στιγμή βαθιά-νουν οι ανισότητες στην κατανομή του πλούτου, στο τέλος θα υπέρ-ξει η αποδυναμωνόμενη «διασπορά του πλούτου». Στη διάρκεια της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης, οι φτωχοί και πένητες ει-χαν εξαπλωθεί σε ολόκληρη την αγγλική κοινωνία, ενώ η μόλυνση του περιβάλλοντος και οι συνθήκες υγιεινής ήσαν άθλιες. Και όμως. όλα αυτά τελικά οδήγησαν στη μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα, δηλώνουν υπερήφανα οι νέοι-ελεύθεροι Σήμερα οι εργαζόμενοι, τουλάχιστον των ανεπτυγμένων χωρών, ζουν σε συνθήκες «αφάνταστα καλύτερες από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά». Αυτό είναι το πιστεύω των νεοφιλελεύθερων. 0 σημερινός πόνος είναι το εισιτήριο για τον αυριανό παράδεισο.
Σε ιδεολογήματα ο σημερινός νεοφιλελευθερισμός μοιάζει όλο και περισσότερο με τον πρόγονό του, τον κλασσικό φιλελευθερισμό του 19ου αιώνα. Ο Καρλ Πλάνη στο μνημειώδες έργο του Ο Μέγα-λος Μετασχηματισμός, που περιγράφει την πορεία του κλασικού φι-λελευθερισμού από τον 19ου αιώνα μέχρι την κατάρρευση του στην δεκαετία του 1930, γράφει:
«Δεν υπήρξε καταφανέστερη αποτυχία της φιλελεύθερης φιλοσοφίας από τη σύλληψη του προβλήματος της αλλαγής. Με έντονη την συναισθηματική προσήλωση στον αυθόρμητη-τιμώ παραμέλησε τη στάση που υπαγορεύει η κοινή λογά-κή απέναντι στην αλλαγή, προς όφελος μιας μυστικιστικής
88 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
προθυμίας για αποδοχή των οιωνδήποτε κοινωνικών συνεπή-ών της οικονομικής προόδου [...] Ο κοινωνικός ιστός ήπιε-λύονταν Ερημωμένα χωριά και ερείπια κατοικιών μαρτυρού-σαν τη βιαιότητα με την οποία είχε επέλθειη επανάσταση [...] υποβαθμίζοντας τις πόλεις της, αποδεκατίζοντας τον πλήθη-σμό της, μετατρέποντας το καταπονημένο έδαφός της σε Όρη-μυ τρομοκρατώντας τους ανθρώπους της και εξαναγκάζοντας τους να μετατραπούν από τίμιοι αγρότες σε επαίτες και ληστές [...] Προτού ολοκληρωθεί η διαδικασία, οι εργάτες είχαν στοά-βαχτεί σε νέους αποτρόπαιους χώρους, στις λεγόμενες βίωμα-χανικές πόλεις της χώρας. Οι χωρικοί είχαν καταντήσει Τρι-γλουτός ενώ ο θεσμός της οικογένειας απειλούνταν με αφή-νισό Τεράστια τμήματα της χώρας εξαφανίζονταν ταχύτατα. κάτω από όγκους σκουπιδιών που συσσώρευαν τα «σατανικά εργοστάσια» [...] Οι συνηθισμένες «μακροπρόθεσμες» προ-σεγγίσεις της οικονομικής θεωρίας είναι ανεφάρμοστες. ΚΡΙ-νουν εκ των προτέρων το αποτέλεσμα [...] οι «μακροπρόθεσμε-σμες» προσεγγίσεις στερούνται νοήματος. Αν το άμεσο από-τέλεσμα μιας αλλαγής είναι καταστροφικό, τότε, μέχρις από-δείξεως του εναντίου, το τελικό αποτέλεσμα είναι καταστρο-φικό»107.
Η παραπάνω περιγραφή μοιάζει πραγματικά να αναφέρεται στην κατάσταση σε πολλές χώρες του πλανήτη σήμερα, και ας είναι το ιβ-βλίο γραμμένο το 1944.
Αλλά ούτε και το τελικό αποτέλεσμα, οι «μακροπρόθεσμες» προ-σείσεις ήσαν θετικές. Η αύξηση των μισθών ήταν το αποτέλεσμα σκληρών και αιματηρών εργατικών διεκδικήσεων, και μάλιστα ένα-ντια στην προσπάθεια των φιλελεύθερων να απαγορεύσουν ουσία-στικά τη συνδικαλιστική οργάνωση, με τη λογική ότι τα συνδικάτα «νοθεύουν την λειτουργία της αγοράς»! Α περιβάλλον εύκολου-θεί συνεχώς να υποβαθμίζεται, με τη μόλυνση να προκαλεί καρκίνο. Τα τρόφιμα με τα οποία τρέφεται η εργατική τάξη είναι γεμάτα το-ξινές junk foods. Οι «τρελές αγελάδες» ή οι κίνδυνοι από τις γίνε-τικά τροποποιημένες καλλιέργειες είναι το αποτέλεσμα ενός σειστή-ματος που η πιο ζωτική ανάγκη, η τροφή, έχει μετατραπεί σε Άμπο-
Νεοφιλελεύθερη αποτυχία
89
ρεύμα με σκοπό το κέρδος αδιαφορώντας για την υγεία των ανθώ-πων που την καταναλώνουν.
Αλλά τα γεγονότα εξελίχθηκαν ακόμα σοφότερα. Η αποτυχία του φιλελευθερισμού έσπρωξε την ανθρωπότητα στη βαρβαρότητα του ιμπεριαλισμού και του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Η βαρβαρότητα ήταν το φυσικό επακόλουθο της λογικής του φιλελευθερισμού.
Η μετατροπή των πάντων σε εμπόρευμα μετατρέπει τον άνθρωπο σε μέσο για τον πλουτισμό των λίγων, τον καπιταλιστή σε λύκο για τους εργαζόμενους και για ολόκληρη την κοινωνία. Η εμπορεύματα-ποίηση όλων των συντελεστών που αποτελούν τα θεμέλια για τη δη-ατήρηση της ίδιας της ζωής (γη, νερό, εργασία) οδηγεί αναπόφευκτα την κοινωνία στη γενικευμένη βαρβαρότητα και απειλεί με αφανή-σμό την ανθρωπότητα:
«[...] εργασία, γη και χρήμα δεν αποτελούν προφανώς εμπορεύματα. Α αξίωμα πως οτιδήποτε αγοράζεται και που-λιέται πρέπει να έχει παραχθεί για πώληση, είναι καταφανώς αναληθές στην περίπτωσή τους [...] Η εργασία είναι απλώς ένα ακόμα όνομα για μια ανθρώπινη δραστηριότητα που ταυ-τίζεται με την ίδια την ζωή, και που δεν παράγεται για πω-ληση αλλά για εντελώς διαφορετικούς λόγους, και δεν μπω-ρεί να διαχωριστεί από την ανθρώπινη ζωή, να «αποθήκευε-τεί» ή να μετακινηθεί. Γη, άλλωστε, είναι το άλλο όνομα της φύσης που δεν παράγεται από τον άνθρωπο [...] Η εκμηχάνιση-ση της παραγωγής σε μια εμπορική κοινωνία οδηγεί ουσιαστ.-κά στην εμπορευματοποίηση ανθρώπου και φύσης [...] προ-φανώς η αποσάθρωση που προκαλείται από τέτοιες επινοώ-σεις θα αποδιαρθρώσει τις ανθρώπινες σχέσεις και θα απειλή-σει με αφανισμό το φυσικό περιβάλλον»108.
Νεοφιλελευθερισμός δημοκρατία
Ο νεοφιλελευθερισμός είναι εχθρικός -ακόμα και στα πολύ πε-διορισμένα- αστικά «δημοκρατικά δικαιώματα». Μακριά από το να αποτελεί ο νεοφιλελευθερισμός τον θρίαμβο της έστω αστικής φιλέ-
90 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ελεύθερης δημοκρατίας, ο νεοφιλελευθερισμός αποτελεί απειλή για τα δημοκρατικά δικαιώματα, οδηγεί στη συρρίκνωση ακόμα και της τυπικής αστικής δημοκρατίας:
«Όμως, όπως έχει διατυπωθεί από προ-μεταμοντέρνους. όπως ο Φρίντριχ Καγιάκ και ο Μίλτων Φρίντα, η ιδεολογία του laissez-faire υποστηρίζει ότι υπάρχει ένας αέναος «άγω-νας ανάμεσα στη συλλογικότητα και τον ατομικισμό» στον οποίο «οποιαδήποτε επέκταση της κυβέρνησης», είτε προ-κενται για μια σταλινική αυταρχική εξουσία είτε για μια δη-μοκρατνκή πόλη, είναι υπέρ της συλλογικότητας και έπομαι-νος a priori, μια επίθεση εναντίον της ελευθερίας. Η κουβέρ-νησί συμπεριλαμβανομένης και της δημοκρατικής κυβερνά-σης, ειπόντα, σύμφωνα με αυτή την άποψη, ύποπτες πορθώ-σεις, ενώ οι αγορές έχουν πάντα αθώες προθέσεις».109
Όταν μια χούφτα διευθυντών και μεγαλομετόχων, που κανείς δεν τους έχει εκλέξει, που λογοδοτούν μόνο σε μεγαλομετόχους και managers για το αν τα ποσοστά κέρδους είναι «ικανοποιητικά», ει-ναι αυτοί που καθορίζουν τη ζωή εκατομμυρίων, που αποφασίζουν για το δικαίωμα τους στη δουλειά και την ίδια την επιβίωση, τότε η λέξη δημοκρατία χάνει κάθε νόημα. Όταν κυβερνήσεις υπόσχου-νται σχεδόν τα πάντα προεκλογικά, για να τσαλαπατήσουν τις επί-θυμίες και τις ελπίδες όσων τις ψήφισαν μετεκλογικά, τότε η άξιοι-στία του κοινοβουλευτικού συστήματος εξανεμίζεται. Όταν η ήπαρ-ξη πολλών κομμάτων δεν σημαίνει παρά την εναλλαγή στην εξουσία για την εφαρμογή της ίδιας (νεοφιλελεύθερης) ποντικής, τότε το τί-μημα είναι η αδιαφορία των πολιτών για τις εκλογές και το τι γίνε-ται στα κοινοβούλια.
Οι ίδιες οι ΗΠΑ είναι το χαρακτηριστικό παράδειγμα: μια Κάι-νωνία όπου λιγότεροι από τους μισούς πολίτες ψηφίζουν, και όπου το 90% των μελών του Κογκρέσου επανεκλέγονται, και τα αξίωμα-τα εξαργυρώνονται με εκατομμύρια.110 Στην Ιαπωνία το χρήμα μιλά ακόμα πιο δυνατά, με τις ταφείς και τους οικονομικούς παράγω-ντες ανοιχτώ να δίνουν χρηματικά «δωράκια» στους πολιτικούς ήγε-τες των κομμάτων. Στις νέες κοινοβουλευτικές δημοκρατίες της ανά-
Νεοφιλελεύθερη αποτυχία
91
ολκής Ευρώπης, η εκλογική αδιαφορία και ο κυνισμός υπερβαίνει ακόμα και τα αμερικανικά επίπεδα, λιγότερο από το 1/4 των ψήφο-φόρων συμμετέχουν σε αρκετές από τις εκλογικές αναμετρήσεις. Η επέκταση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας σε μια σειρά από πε-ριοχές του πλανήτη, όπως για παράδειγμα στην Λατινική Αμερική, πάει χέρι-χέρι με την επέκταση και την ασυδοσία των Απόσπασμα-των Θανάτου (εκπαιδευμένα στη «χώρα της ελευθερίας», τις ΗΠΑ) που δολοφονούν συνδικαλιστές και εξεγερμένους αγρότες, ακόμα και ορφανά (εγκαταλελειμμένα) παιδιά όπως στην Βραζιλία.
Η δυνατότητα αντικειμενικής ενημέρωσης υπονομεύεται Θανάση-μα από τη συγκεντροποίηση του ελέγχου εφημερίδων και ΜΜΕ, από μια χούφτα μεγαλοκαπιταλιστών. Η παγκόσμια αγορά των ΜΜΕ ελέγχεται από μόλις επτά πολυεθνικές: Disney, AOL Time Warner. Sony, News Corporation, Viacom, Vivendi, Bertelsmann. Αυτές ελέγχουν τα μεγαλύτερα κινηματογραφικά στούντιο, όλα τα Τήλε-πτικά δίκτυα των ΗΠΑ εκτός από ένα, τις λίγες εταιρείες που Ελέν-χουν το 80-85% της παγκόσμιας μουσικής αγοράς, τις δορυφορικές εκπομπές, όλα τα καλωδιακά τηλεοπτικά δίκτυα κλπ, κ.λπ.111 Μια χούφτα μεγαλοκαπιταλιστές, που έχουν μετοχές ταυτόχρονα σε πε-ρισσότερο από μια από αυτές τις επτά πολυεθνικές, έχουν τεράστια δυνατότητα επηρεασμού πολιτικών και οικονομικών κυβερνητικών αποφάσεων, χωρίς να τους έχει εκλέξει κανείς και χωρίς να τους ελέγχει κανείς.
0 (νέο)φιλελευθερισμός με την αντί-ανθρώπινη φιλοσοφία και πρακτική του, με την υποδούλωση του ανθρώπου στα οικονομικά μεγέθη, την αριθμολογία του, τους «σιδηρούς νόμους της οίκο-νομέας, δεν μπορεί παρά να επιβάλει τελικά μια αστυνομική Λο-γική απέναντι σε όσους τον αμφισβητούν, απέναντι στους άργαζα-μενους που τους ζητάει ολοένα και μεγαλύτερες θυσίες, εν ονόματι ενός απροσδιόριστου «ευτυχισμένου» μέλλοντος. Φιλελευθερισμός και καταστολή είναι συνώνυμα.
Η κοινοβουλευτική αστική δημοκρατία αναγκαστικά, για να λέει-τρυγήσει πρέπει να στηρίζεται στη συναίνεση και την ανοχή των εργαζομένων. Συναίνεση και ανοχή, που με τη σειρά τους, δεν μπω-ρεί παρά να έχουν σαν βάθρο την οικονομική ανάπτυξη, τη συνεχή βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των εργαζομένων. Η κοινοβίου-
92 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
λευιτική δημοκρατία μπαίνει σε κρίση όταν αυτό δεν συμβαίνει. Τη δεκαετία του 1930, ήταν ακριβώς χάρις στην οικονομική κρίση, που οι μάζες έχασαν κάθε ελπίδα και κάθε πίστη προς την κοινοβούλιο-τική δημοκρατία. Η άνοδος του φασισμού, αλλά και στον αντίποδα. η ανάπτυξη των επαναστατικών κινημάτων, ήταν το αποτέλεσμα. Σε ολόκληρη σχεδόν τη δεκαετία του 1930, ο κοινοβουλευτισμός περί-έπεσε σε ανυποληψία, είχε καταντήσει σχεδόν... ανέκδοτο.
0 νεοφιλελευθερισμός, με τη συνολικότερη πολιτική του, η οποία ρίχνει τα βάρη της κρίσης στους ώμους των εργαζομένων, οδηγεί αναπόφευκτα στους κατασταλτικούς μηχανισμούς. Στα χρόνια του νεοφιλελευθερισμού έχουμε την κατακόρυφη αύξηση του αριθμού των φυλακισμένων:
«Καθώς η φτώχεια αυξανόταν και το χάσμα διευρυνόταν ανάμεσα σε όσους είχαν δουλειά και σε όσους δεν είχαν, ΑΥ-ξανόταν και ο πληθυσμός των φυλακών -άνισα αλλά σειστή-ματάκι- σε όλη τη δυτική Ευρώ7ΐη [...] Όπως πάντα, εκείνοι που κινδυνεύουν περισσότερο να φυλακιστούν ήταν οι τω-χοή Η κλοπή, η διαφθορά και η απάτη σε χώρους γραφείων σπάνια θεωρούνταν «πραγματικά» εγκλήματα, παρά τα τε-ράστια ποσά χρημάτων που αφορούσαν - 600.000 στερλί-νες μονάχα από τις επιδοτήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα εγκλήματα των οικονομικά ισχυρών αφήνονταν στο περαθώ-ριο της αστυνόμευσης [...] Σε γενικές γραμμές όμως υπήρχε μια εντυπωσιακή ανοδική τάση στους πληθυσμούς των φυλά-Κων ανάμεσα στο 1979 και στο 1993 ο αριθμός των φυλακή-σμένων ανά 100.000 κατοίκους αυξήθηκε, λόγου χάρη, στην Ολλανδία από 23 σε 52, στη Νορβηγία από 44 σε 62 και στην Ισπανία από 37 σε 117. Η Βρετανία έχει το υψηλότερο ποσό-στό στη δυτική Ευρώ7ΐη...».112
Στις ΗΠΑ υπάρχουν δυο εκατομμύρια φυλακισμένοι, ενώ σανό-λικά κάθε μέρα 5,4 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται υπό Αστάνα-μική επιτήρηση. Ανάμεσα στα 1980 και 2000 οι κρατικές δαπάνες για την ενίσχυση της αστυνομίας αυξήθηκαν κατά 400%. Οι Κρο-τικές δαπάνες για την ανέγερση νέων φυλακών, για την πρόσληψη
Νεοφιλελεύθερη αποτυχία
93
νέων δεσμοφυλάκων και τα γενικότερα έξοδα για την επίβλεψη και την κράτηση, αυξήθηκαν κατά 1000%!113
Η «αντιτρομοκρατική εκστρατεία» απειλεί άμεσα τις ατομικές ελευθερίες. Α προσωπικό απόρρητο πλέον παραβιάζεται θεσμού-τημένα με δρακόντειους νόμους, οι συλλήψεις και οι κρατήσεις με την απλή υποψία των αστυνομικών οργάνων γίνονται νόμος του νε-οφιλελεύθερου κράτους, στις αναπτυγμένες καπιταλιστικά (και Κάι-βουλευτικά χώρες:
«Στις 25 Οκτάωρη 2001, το Κογκρέσο των ΗΠΑ ψήφισε το νόμο περί πατριωτισμού, ο οποίος διατυπώνει ένα νέο, ανά-τριχιαστικά αόριστο ορισμό της τρομοκρατίας και της υπό-θαλψης τρομοκρατών: κάποιος μπορεί να κριθεί ένοχος για υπόθαλψη της τρομοκρατίας, για παράδειγμα, αν συγκεντρώνω-νει χρήματα ή έστω συνεισφέρει σε φιλανθρωπικό έρανο, ο οποίος υποστηρίζει τους γενικούς στόχους οποιασδήποτε Ορ-γάνωσης του εξωτερικού -του IRA, π.χ., ή ξένων ομάδων ένα-ντια στην άμβλωση, ή, στις μέρες του απαρτχάιντ, το Αφρική-νικό Εθνικό Κογκρέσο - που χρησιμοποιεί βία, μεταξύ άλλων μέσων, σε μια προσπάθεια να αντιπαρατεθεί στην αμερικανή-κή πολιτική ή τα αμερικανικά συμφέροντα».114
Σε μια έκθεση 95 σελίδων της Human Rights Watch καταγγέλλω-λεται η κατάσταση στις ΗΠΑ, όπου πάνω από 1.200 μειονοτικοί κα-τοικοι έχουν συλληφθεί και εξαφανιστεί:
«Η χώρα μας βιώνει μια επίμονη, σχεδιασμένη και αθυμώ-τη διάβρωση των βασικών πολιτικών δικαιωμάτων, που εγώ-ώνται από το Σύνταγμα αλλά και από τις διεθνείς συμβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα».
Η ανθρωπότητα πλήρωσε πανάκριβα το φιλελευθερισμό. Οι επί-γονοί του νεοφιλελεύθεροι απειλούν να την ξαναρίξουν στη βαρά-ρότητα και την αιματοχυσία, στραγγαλίζοντας ταυτόχρονα τα δήμο-κρατικά δικαιώματα. Α Κίνημα Ενάντια στην Καπιταλιστική Πα-γκοσμιοποίηση αποτελεί μια από τις ελπίδες για διέξοδο από τη ζω-
94 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
φέρει προοπτική του νεοφιλελευθερισμού.
Αντίσταση στο Νεοφιλελευθερισμό
Α Κίνημα Ενάντια στην Καπιταλιστική Παγκοσμιοποίηση (ΚΕΚΠ) είναι κρίσιμης σημασίας στην ενδυνάμωση και μαζικού-ηση των αριστερών και επαναστατικών ιδεών σε παγκόσμια κελί-μόκα Μετά από πολύ καιρό, βρισκόμαστε μάρτυρες ενός κινήμα-τος που συνολικοποιεί την αντίθεση με το σύστημα. Α κίνημα αυτό «αναγκαστικά» βρίσκεται αντιμέτωπο με συνολικά ερωτήματα: 0 νεοφιλελευθερισμός είναι αναπόσπαστο κομμάτι του καπιταλισμού ή «κατάχρησή» του; Μπορούν κάποια μέτρα να τον βελτιώσουν ή χρειάζεται μια ριζική ανατροπή του; Ποιο θα ευνόητο υποκείμενο της ανατρο7τής - η τάξη που θα πραγματοποιήσει αυτήν την ανατροπή;
Α ΚΕΚΠ έχει κάνει γοργά βήματα προς την κατεύθυνση της αρύ-στερής ριζοσπαστικοποίησης. Σημείο καμ7τής (ίσως αποδειχθεί ιστό-ρικής σημασίας), ήταν η Γένοβα. Α ρίζωμα του Φόρουμ στην ήτα-λική κοινωνία, παράλληλα με το γεγονός ότι οι αριστερές δυνάμεις. έδωσαν τον χαρακτήρα και τον τόνο, πρέπει να αποτελέσει οδηγό. πρότυπο. Αλλά αυτό ακριβώς το παράδειγμα, αποδεικνύει ότι η δια-δικασία για να οδηγηθεί αυτό το κίνημα προς τις επαναστατικές Ίδη-ες δεν είναι αυτόματη, απαιτεί τη συνειδητή δράση και παρέμβαση της επαναστατικής Αριστεράς.
Η αντικαπιταλιστική Αριστερά πρέπει να κάνει ξεκάθαρο ότι ο νεοφιλελευθερισμός σήμερα είναι το άλλο όνομα του καπιταλισμού. Μια από τις σημαντικότερες εξελίξεις του Σηάτλ ήταν ότι πολλοί αγωνιστές αναγνώρισαν, για πρώτη φορά, στο εργατικό κίνημα μια σημαντική δύναμη αλλαγής. Α αμερικάνικο κίνημα στην πρόσφατη ιστορία του, ακόμα και στο κίνημα ενάντια στον πόλεμο του Βίε-Νιμ ήταν αποξενωμένο από το εργατικό κίνημα, ενώ η οργανωμένη εργατική τάξη είτε ήταν εχθρική απέναντί του είτε αδιάφορη. Ακόμα και στο ευρωπαϊκό κίνημα, όπου προφανώς το εργατικό κίνημα είναι πολύ πιο πολιτικοποιημένο, σε πολλούς αγωνιστές υπάρχει η πάπποι-θηση ότι οι εργάτες στις ανεπτυγμένες χώρες της δύσης αποτελούν μια «εργατική αριστοκρατία», που συμμετέχει μαζί με τους καπότα-λιστές στην εκμετάλλευση των εργατών του Τρίτου Κόσμου.
Νεοφιλελεύθερη αποτυχία
95
Πρόκειται για πολλαπλά λανθασμένη άποψη. Στον καπιταλισμό δεν είναι οι πιο φτωχοί και εξαθλιωμένοι προλετάριοι αυτοί που υπό-κεινται στην πιο σκληρή εκμετάλλευση. Οι χρόνια άνεργοι, για πα-δείγμα βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση γιατί οι καπιταλιστές δεν βρίσκουν επικερδές γι' αυτούς να τους προσλάβουν και να τους εκμεταλλευτούν.
Όπως δείξαμε στα πρώτα κεφάλαια οι περισσότερες επενδύει-σεις γίνονται στον ανεπτυγμένο κόσμο. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Προέρχεται από το γεγονός ότι είναι συός ανεπτυγμένες χώρες, όπου οι καπιταλιστές μπορούν να πραγματοποιήσουν τα μεγαλύτερα κυρ-δη τους, εκμεταλλευόμενοι την υψηλή ειδίκευση της εργατικής τα-ξης σε αυτές τις χώρες. Α εργατικό δυναμικό των ανεπτυγμένων χω-ρών, δουλεύοντας με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας, σε συνήθη-κες εντατικοποίησης με τη χρήση επιστημονικών μεθόδων ελέγχου και έντασης της εργασίας, παράγει πολύ μεγαλύτερη υπεραξία από ότι ο μέσος εργάτης στις αναπτυσσόμενες χώρες. Αυτός ακριβώς ει-ναι και ο λόγος που η νεοφιλελεύθερη λαίλαπα κατευθύνθηκε πρώτα και κύρια ενάντια στους εργάτες των χωρών των ανεπτυγμένων χω-Ρον Η Θάτσερ αρχικά στην Βρετανία, και λίγο μετά ο Ρέιγκαν στις ΗΠΑ, ήσαν οι πρώτοι που εφάρμοσαν τις «συνταγές» του νεοφιλε-λευθερισμού.
Αν μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και μέχρι τα μέσα της δε-καετίας του 1970, οι εργάτες των ανεπτυγμένων χωρών μπορούσαν πραγματικά να βιώνουν μια διαρκή βελτίωση του βιοτικού τους επί-πήδου από τη δεκαετία του 1980 έχει αρχίσει μια πορεία προς την αντίθετη κατεύθυνση. Σήμερα το βιοτικό επίπεδο των εργαζομένων σε ΗΠΑ και Ευρώ7ΐη βρίσκεται στάσιμο, στο επίπεδο που βρίσκω-ταν στα μέσα της δεκαετίας του 1980. Η εντατικοποίηση της εμέ-τάλλευσης είναι στη ρίζα της εργατικής αντίστασης που εξελίσσεται στις αναπτυγμένες χώρες τα τελευταία χρόνια.
Η κοινωνική ποικιλομορφία που χαρακτηρίζει το κίνημα ένα-ντια στην καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση μπορεί να αποτελέσει πανίσχυρη δύναμη επαναστατικής ανατρο7τής μόνο αν μπει στο και-ντρο της πάλης η εργατική τάξη. Η εργατική τάξη ενοποιείται μέσα από την ίδια τη διαδικασία της παραγωγής. Εκατομμύρια δούλου-ουν κάτω από την ίδια σκληρή πειθαρχία του εργοστάσιου, και ενώ-
96 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ποιούνται καθημερινά στην κοινή τους πάλη ενάντια στην εμετέ-λευση και την εντατικοποίηση. Ταυτόχρονα έχουν και τη δύναμη να καταστρέψουν το σύστημα. Είναι η δική τους εργασία που παρά-γει την υπεραξία που χρειάζεται το σύστημα για να μπορεί να κινεί-τάι Έχουν την δύναμη να παραλύσουν, να γονατίσουν την «εθνική οικονομία». Δεν είναι τυχαίο ότι ο εφιάλτης για τους καπιταλιστές ονομάζεται γενική απεργία (ήταν ακριβώς η γενική απεργία στην Γαλλία του 1995 που έριξε τη δεξιά κυβέρνηση του Ζέπε και πύρο-δότησε την αναγέννηση του εργατικού κινήματος στην Ευρώ7ΐη). Γι' αυτούς ακριβώς τους λόγους, ο ιστορικός νεκροθάφτης του σειστή-ματος είναι η εργατική τάξη, που μπορεί να μπει επικεφαλής όλων των καταπιεσμένων. Να ενοποιήσει την πάλη τους, να της δώσει προοπτική: τη σοσιαλιστική κοινωνία όπου συλλογικά και σχεδία-σμένα η κοινωνία θα αναπτύσσεται με βάση τις ανθρώπινες ανάγκες. την ολόπλευρη ανάπτυξη των ανθρώπων και του πολισμού τους.
Σημειώσεις
1 The End of History? Σελίδα 3-4
2 (Μαρξ - Ένγκελς Μανιφέστο του Κομουνιστικού Κόμματος).
3 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα, σελίδα 96
4 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση, σελίδα 26
5 Chris Harman, Analyzing imperialism, International Socialism Journal, Summer 2003.
6 Γιάννης Μηλιές Θεωρίες για τον Παγκόσμιο Καπιταλισμό σελίδα 74
7 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 35
8 Paul D'Amato Imperialism and the state: Why McDonald's needs McDonnell Douglas, International Socialist Review issue 17, April-May 2001.
9 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 46
10 Μπέντζαμιν Μπαρμπέρη Ο κόσμος των Α κόντρα στους Τζικάντι σελίδα 81
11 Ουίλιαμ Γκάιντες Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 279
12 Ουίλιαμ Γκάιντες Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 298
13 Ουίλιαμ Γκάιντες Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 285
14 Λένιν Για τον ιμπεριαλισμό και τους ιμπεριαλιστές
15 Chris Harman Globalization A Critique of the New Orthodoxy, International Socialism, 73
16 Ελευθεροτυπία 24/02/2002
17 Chris Harman Globalization A Critique of the New Orthodoxy, International Socialism, 73
18 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 45
19 Phil Mar fleet Globalization and the third world, International Socialism, no 81
20 Chris Harman Παγκοσμιοποίηση και αντίσταση, Διεθνές νομισματικό ταμείο, Παγκόσμια Τράπεζα
21 ΟΗΕ, Human development Report 1998
22 Keith Dixon Οι ευαγγελιστές της αγοράς, εκδόσεις Πατάκη, σελίδα 28
23 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα
24 Ιγνάτιο Ραμμένε Γεωπολιτική του χάους, σελίδα 186
98 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
25 Ελευθεροτυπία 12/01/2002
26 Chris Harman Globalization A Critique of the New Orthodoxy, International Socialism, 73
27 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 30
28 Γιάννης Μηλιές Ο Ελληνικός Κοινωνικός Σχηματισμός σελ. 193
29 διάβαζε για εκείνη την περίοδο Mark Mazower Σκοτεινή ήπειρος σελ 313-244
30 John Kenneth Galbraith Μια σφαιρική άποψη για την οικονομία, σελίδα 304
31 John Kenneth Galbraith Μια σφαιρική άποψη για την οικονομία, σελίδα 305
32 Η νέα παγκόσμια οικονομία, συλλογή κειμένων, Εξάντας, σελίδα 105
33 Keith Dixon Οι ευαγγελιστές της αγοράς, εκδόσεις Πατάκη
34 John Kenneth Galbraith Μια σφαιρική άποψη για την οικονομία, σελίδα 310
35 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 57
36 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 60
37 Chris Harman Explaining the crisis, σελίδα 114
38 Chris Harman Explaining the crisis, σελίδα 114
39 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση, σελίδα 62
40 East Asia since the 1997 crisis. Rummy Has an International Socialism 92 41A new financial architecture, Bruno Jetting, North Paris University
42 Noam Chomsky Profits over people
43 Γιάννης Μηλιές O Ελληνικός Κοινωνικός Σχηματισμός σελ. 176, σελ. 181
44 Βλέπε για παραπάνω στοιχεία Ελευθεροτυπία 28/12/2001 Τάκη Φωτόπουλου Ευρώ: Πάμε για «αργεντινοποίηση»
45 Εργατική Αριστερά 9/1/2002 Πάνος Κοσμάς Ένταξη στο ευρώ: υποθήκη για μελλοντικές κρίσεις
46 Κώστας Βερόπουλος Πτωχεύστε... μόνοι σας Ελευθεροτυπία 7/4/2002
47 Κώστας Βερόπουλος Πτωχεύστε... μόνοι σας Ελευθεροτυπία 7/4/2002
48 Από τον πρόλογο του Ν. Κότσια στο Ούρι Μπακ Τι είναι παγκοσμιοποίηση; Σελίδα 29-30-31.
49 Κώστας Βερόπουλος Ποιός Φοβάται την Ευρώπη σελίδα 265
50 Κώστας Βερόπουλος Ποιός Φοβάται την Ευρώπη σελίδα 284
51 Κώστας Βερόπουλος Ποιός Φοβάται την Ευρώπη σελίδα 268
52 Doug Hen wood: A new economy?, International Socialist Review issue 19, August-September 2001
53 Ηλίας Ιωακείμογλου Τέλος του Αιώνα, Τέλος της Κρίσης; Σελίδα 79-80
54 Ουίλιαμ Γκάιντες Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 113
55 Ιγνάτιο Ραμμένε Γεωπολιτική του χάους, σελίδα 166
99
56 William Lazonick H οργάνωση των επιχειρήσεων και ο μύθος της οικονομίας της αγοράς σελίδα 19
57 William Lazonick Η οργάνωση των επιχειρήσεων και ο μύθος της οικονομίας της αγοράς σελίδα 20
58 Μπέντζαμιν Μπαρμπέρη Ο κόσμος των Α κόντρα στους Τζικάντι σελίδα 344
59 Lester Thurow Ο επερχόμενος οικονομικός πόλεμος μεταξύ Ιαπωνίας, Ευρώπης καιΑμερικήςσελίδα 87
60 Σταύρος Τομπάζης Παγκοσμιοποίηση και Ευρωπαϊκή Ένωση σελίδα 89
61 Noam Chomsky Profits over people σελίδα 37
62 H νέα παγκόσμια οικονομία, συλλογή κειμένων, Εξάντας, σελίδα 31
63 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα, σελίδα 123
64 Paul D'Amato Imperialism and the state: Why McDonald's needs McDonnell Douglas, International Socialist Review issue 17, April-May 2001.
65 Lester Thurow O επερχόμενος οικονομικός πόλεμος μεταξύ Ιαπωνίας, Ευρώπης καιΑμερικήςσελίδα 88-89
66 Chris Harman Explaining the crisis σελίδα 118
67 Ελευθεροτυπία 11/3/2002
68 Ελευθεροτυπία 23/3/2002
69 Ελευθεροτυπία 27/3/2002
70 Ελευθεροτυπία 23/3/2002
71 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα, σελίδα 131-132
72 Lester Thurow Ο επερχόμενος οικονομικός πόλεμος μεταξύ Ιαπωνίας, Ευρώπης καιΑμερικήςσελίδα 456
73 Lester Thurow Ο επερχόμενος οικονομικός πόλεμος μεταξύ Ιαπωνίας, Ευρώπης καιΑμερικήςσελίδα 20
74 Συνέντευξη του Νέγκρο στην Ελευθεροτυπία 12/11/2001
75 Ελευθεροτυπία Βιβλιοθήκη 13/7/2001
76 Ελευθεροτυπία 10/3/2002 Από τη φούσκα της νέας οικονομίας στη «νέα πολεμά-κή βιομηχανία»
77 Ιγνάτιο Ραμμένε Γεωπολιτική του χάους, σελίδα 128
78 Paul Marie Α Α Gorge Ουάσιγκτον: «Βομβαρδίζουμε για να ελέγξουμε» Ελευθεροτυπία 17/3/2002
79 Α Monde Diplomatique, Philip S. Golub, Αυτοκρατορικός πειρασμός, αναδομώ-σίευση Ελευθεροτυπία 15/9/2002
80 στο ίδιο
81 Α Monde Diplomatique, Philip S. Golub, Αποικιακό Ευαγγέλιο Μπλερ,
100 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
αναδημοσίευση Ελευθεροτυπία 15/9/2002
82 Αναφέρεται στο Ahmed Shaky The rehabilitation of colonialism , International Socialist Review issue 21, January-February 2002
83 Ελευθεροτυπία 27/3/2002
84 Nigel Harris China: Globalization and the new agenda, International Socialist Review issue 19, August-September 2001
85 Ούρι Μπακ Τι είναι παγκοσμιοποίηση; Σελίδα 110
86 Ούρι Μπακ Τι είναι παγκοσμιοποίηση; Σελίδα 116-7
87 Γιάννης Μηλιές Θεωρίες για τον Παγκόσμιο Καπιταλισμό σελίδα 91-92
88 Chris Harman Beyond the boom, International Socialism, no 90
89 Guardian 12 January 2001
90 Ελευθεροτυπία 12/4/2002
91 Αναφέρεται στο John Pilfer The real story behind America's war, International Socialist Review issue 21, January-February 2002
92 Αναφέρεται στο Walden Bello: Global capitalism: From triumph to crisis, International Socialist Review issue 19, August-September 2001
93 David Horowitz Από την Γιάλτα στο Βιετνάμ σελίδα 99
94 David Horowitz Από την Γιάλτα στο Βιετνάμ σελίδες 301-34
95 Lester Thurow Ο επερχόμενος οικονομικός πόλεμος μεταξύ Ιαπωνίας, Ευρώπης καιΑμερικήςσελίδα 79-81
96 Ουίλιαμ Εκρέετε Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 301-303
97 Ουίλιαμ Εκρέετε Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 324
98 των Mark Weisbrot, Dean Baker, Ego Crave, Judy Chen, σε συνεργασία με το Center for Economic and Policy Research
99 Mark Mazower Σκοτεινή ήπειρος σελ 367-68
100 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα, σελίδα 304
101 Κώστας Βερόπουλος Παγκοσμιοποίηση η μεγάλη χίμαιρα, σελίδα 145
102 Μπέντζαμιν Μπαρμπέρη Ο κόσμος των Α κόντρα στους Τζικάντι σελίδα 349
103 Πωλ Τρούμαν Η μεγάλη Κάμψη σελίδα 229-246
104 Ελευθεροτυπία 19/3/2002
105 Πωλ Τρούμαν Η μεγάλη Κάμψη σελίδα 246
106 Ουίλιαμ Εκρέετε Ο Μανιακός Καπιταλισμός σελίδα 307
107 Καρλ Πλάνη Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός
108 Καρλ Πλάνη Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός
109 Μπέντζαμιν Μπαρμπέρη Ο κόσμος των Α κόντρα στους Τζικάντι σελίδα 342
110 ΠέρυΆντερσον Θεωρίες για το τέλος της ιστορίας, σελίδα 97
101
111 Robert Mc Chesney: Global media, neo liberalism & imperialism, International Socialist Review issue 19, August-September 2001
112 Mark Mazower Σκοτεινή ήπειρος σελ 3327-329
113 Manning Marble: Race, class, and globalization, International Socialist Review issue 19, August-September 2001
114 Ρόαλντ Ντοτόρων Νομιμοποιούμαστε να ενεργούμε άδικα εν ονόματι της Τρι-θυμοκρατίας, Guardian 9/3/2002
102
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
Η προσπάθεια για τη δημιουργία μιας «πανευρωπαϊκής οίκον-μίας», χωρίς εθνικά σύνορα, έχει την ίδια βάση με αυτήν της αποίκα-λούμενης «παγκοσμιοποίησης»: πηγάζει από το γεγονός ότι οι παρά-γονικές δυνάμεις του καπιταλισμού έχουν, προ πολλού, υπερβεί τα εθνικά σύνορα.
0 καπιταλισμός είναι το πρώτο «οικουμενικό» σύστημα. Πριν από αυτόν δεν υπήρχε ταξικός κοινωνικός σχηματισμός που να εκτείνεται σ' ολόκληρο τον πλανήτη. Α δουλοκτητικό σύστημα ου-σιαστικά περιοριζόταν γύρω από την λεκάνη της Μεσογείου, η φε-ουδαρχία αφορούσε τη δυτική Ευρώ7ΐη. Ήταν ο καπιταλισμός και η εγγενής τάση του να διευρύνει διαρκώς την παραγωγική διαδικασία. μέσω των επιστημονικών και τεχνολογικών ανακαλύψεων να εσύ-χρονίζει και να αυξάνει τις δυνατότητες των παραγωγικών δυνάμεων (τόσο των μηχανημάτων όσο και της οργάνωσης και αποτέλεσμα-τικότητας της εργασίας), που αναγκαστικά οδηγούσε στο ξεπέρνα-σμα της εθνικής, εσωτερικής αγοράς, στη διαρκή επέκταση σ' όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη, αναζητώντας νέες αγορές για τα προϊόντα, επενδυτικές ευκαιρίες για τα κεφάλαια, πρώτες ύλες για βιομηχανική εκμετάλλευση.
Από την αρχή ο καπιταλισμός δημιούργησε την παγκόσμια αγορά μέσω της οποίας όλες οι χώρες βρέθηκαν σε μια κατάσταση τόσο αλληλεξάρτησης όσο και ανταγωνισμού, για το ποια χώρα θα Ελέν-χει τις εμπορικές οδούς, τις κρίσιμες πρώτες ύλες (π.χ. πετρέλαιο). το ποια χώρα τελικά θα δημιουργούσε ευνοϊκές συνθήκες για τον εθνικό της καπιταλισμό, σε παγκόσμιο επίπεδο, για τα κεφάλαια και τα προϊόντα της. Καμιά χώρα, όσο μεγάλη και να ήταν, ακόμα και οι ΗΠΑ, η Γερμανία, η Γαλλία, η Αγγλία ή η Ρωσία, δεν είχε τη δείνα-
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
103
τούτα να κλειστεί στην εσωτερική της αγορά, να απομονωθεί από την παγκόσμια αγορά (η οικονομική αυτάρκεια αφορά αγροτικούς νεοκαπιταλιστικούς κοινωνικούς σχηματισμούς).
Τα παραπάνω δημιουργούν μια «εσωτερική» αντίφαση. Από τη μια, η διεθνής «φύση» του καπιταλισμού, και από την άλλη, η εθνική βάση, η εθνική συγκεκριμενοποίηση κάθε καπιταλιστικού κοινωνό-κού σχηματισμού. Α αποτέλεσμα ήταν ο οικονομικός ανταγωνισμός να μετατρέπεται σε ιμπεριαλισμό και ανά περιόδους σε πόλεμο, και μάλιστα αυτός να αποκτήσει ενδημικό χαρακτήρα. Ο παγκόσμιος χα-ρακτήρας του καπιταλισμού μετέτρεψε αυτούς τους πολέμους στους πρώτους πραγματικά Παγκόσμιους Πολέμους, ενώ σε συνδυασμό με την ανάπτυξη της τεχνολογίας των όπλων, στους πιο αιματηρούς της ανθρώπινης ιστορίας.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες (καθόλου παράδοξα), η ιστορία της Ευρώπης, της πιο αναπτυγμένης καπιταλιστικά περιοχής του πλω-νήτη μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20™ αιώνα, είναι μια ιστορία οικονομικών, επιστημονικών και τεχνολογικών επιτευγμάτων, αλλά ταυτόχρονα, και η ιστορία ενός ανελέητου ιμπεριαλισμού και αντί-γωνισμού ανάμεσα στις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις για κυριαρχία πάνω στην ευρωπαϊκή ήπειρο, αναζητώντας τη χίμαιρα της τελικής παγκόσμιας ηγεμονίας. Ευφωνικά, το τελικό αποτέλεσμα δεν ήταν η ανάδυση μιας παγκόσμια κυρίαρχης ευρωπαϊκής υπερδύναμης, αλλά η ανάδυση της ηγεμονίας των ΗΠΑ.
Η πορεία προς την «ευρωπαϊκή ολοκλήρωση», είναι ουσιαστικά η πρώτη προσπάθεια υπέρβασης των αναθεμένων εθνικών καπότα-λιστικών συμφερόντων με ειρηνικό τρόπο. Ιδρύοντας μια οικονομική ζώνη, που να «αγκαλιάζει» ολόκληρη την Ευρώπη, «τα παραδόσιμα-κά όρια στην ανάπτυξη κάθε εθνικού καπιταλισμού θα μπορούσαν να ξεπεραστούν χωρίς στρατιωτική σύγκρουση» και θα μπορούσε σταδιακά «να ξεκινήσει η συγχώνευση των ανταγωνιζόμενων καπό-ταλιστών σε μια κρατική δομή ενός ευρωπαϊκού υπερκράτους».1
Ωστόσο, η όλη διαδικασία αντιμετωπίζει σοβαρά εμπόδια. Α βασικό πρόβλημα βρισκόταν (και βρίσκεται) στα άνισα επίπεδα οι-κονομικής ανάπτυξης και συνακόλουθα τις (μεγάλες) διαφορές πα-ραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας μεταξύ των διάφορων κα-πιταλιστικών κρατών της Ευρώπης. Οι διαφορές αυτές σημαίνουν
104 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
πρακτικά ότι αν δημιουργηθούν συνθήκες «τέλειου ανταγωνισμού» σε πανευρωπαϊκή κλίμακα, τότε το κεφάλαιο που είναι πιο παράγω-γικό και ανταγωνιστικό θα κυριαρχήσει επί του ασθενέστερου. Και επειδή το κεφάλαιο έχει εθνική ταυτότητα, αυτό θα σήμαινε την ΚΥ-ριαρχία του πιο ισχυρού (στην προκειμένη περίπτωση του γερμανέ-κου επί όλων των άλλων.
Α όλο «ευρωπαϊκό εγχείρημα» βρίσκεται σε μια μέγγενη: από τη μια, η (ιστορικά) εθνική διαμόρφωση του κεφαλαίου. Δεν υπέρ-χει κανενός είδους κοινή «ευρωπαϊκή» συνείδηση ή κοινό «ευρώ-πάκο» συμφέρον. Τα κεφάλαια συγκροτούνται σε εθνική βάση - το εθνικό κράτος εξακολουθεί να αποτελεί το έσχατο καταφύγιο για κάθε ευρωπαϊκό κεφάλαιο που «πρέπει» να προστατευτεί από τον ανταγωνισμό από άλλα ευρωπαϊκά κεφάλαια. Από την άλλη πλέει-ρω υπάρχει η ανάγκη για μια «συσπείρωση» όλων των ευρωπαίων καπιταλιστών, για να μπορέσουν να ξεπεραστούν οι καταστροφικές αντιπαλότητες του παρελθόντος, για να μπορέσει η «Ευρώπη» να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό από τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία - τις «νέες προκλήσεις», που καμιά ευρωπαϊκή χώρα δεν μπορεί να αντί-μετωπίσει ξεχωριστά, από μόνη της.
Ωστόσο, η κύρια πλευρά της αντίθεσης εξακολουθεί να είναι η εθνική διαμόρφωση του ευρωπαϊκού κεφαλαίου. Είναι αυτή που καθορίζει τις εξελίξεις και τους συμβιβασμούς της «ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης». Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, πενήντα χρόνια μετά την ίδρυση της ΕΟΚ, εξακολουθούν τα βασικά της «επιτεύγματα» να είναι οικονομικά (η τελωνιακή ένωση, η ONE, το ευρώ), ενώ η Πο-λιτική ενοποίηση να βρίσκεται σχεδόν στο ίδιο σημείο από το οποίο ξεκίνησε. Σε ζητήματα εξωτερικής ή «αμυντικής» πολιτικής απέ-τείται ομοφωνία, ενώ το εθνικό κράτος εξακολουθεί να ελέγχει την εθνική οικονομία (το κεφάλαιο εξακολουθεί να είναι εθνικά, παρά ευρωπαϊκά διαμορφωμένο). Αυτός είναι ο λόγος, που σε κάθε σήμα-ντικό ζήτημα εξωτερικής πολιτικής (είτε επρόκειτο για τη διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας είτε για την εισβολή στο Ιράκ) η Ε.Ε. με-τατρέπεται σε πεδίο μάχης όλων εναντίον όλων. Αυτός είναι επίσης ο λόγος, που κάθε προσπάθεια για πιο «συγκεντρωτική» λιτού-γία της Ε.Ε., συναντά λυσσαλέα αντίσταση από κράτη-μέλη (όπως στην περίπτωση της ψήφισης του «Συντάγματος») και η κατάληξη
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
105
είναι αβέβαιοι συμβιβασμοί. Η Ε.Ε. σήμερα εξακολουθεί να είναι μια οικονομική και νομισματική ζώνη, παρά μια ολοκληρωμένη οι-κονομικά περιοχή (η οποία άλλωστε θα προϋπέθετε και την πολιτική ενοποίηση).
Απορότατης
«οικονομικής ολοκλήρωσης»
Οι προαναφερθείσες αντιφάσεις γίνονται ολοφάνερες στο οίκο-νομικό επίπεδο. Για να υπάρξει πραγματική οικονομική ολόκληρο-ση, θα πρέπει να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις ώστε η πρόσδεση των αρχουσών τάξεων ης Ε.Ε. με το εθνικό τους κράτος σταδιακά να ατονήσει. Αυτό θα απαιτούσε την ενοποίηση των εθνικών νομοθετώ-ών και της φορολογίας, την κατάργηση των εθνικών κρατικών επί-δοτήσεων προς τις «εθνικές» επιχειρήσεις (και εξάλειψη όλων των παραδασμολογικών εμποδίων), ώστε ολόκληρη η Ευρώπη να κατά-στεί «ενιαίος οικονομικός χώρος» ανεμπόδιστου ανταγωνισμού, και μελλοντικά κάποιου είδους ενιαίο (ίσως ομοσπονδιακού χαρακτή-ρα) κράτος.
Α πορεία οικονομικής ολοκλήρωσης, θα απαιτούσε την ύπαρξη επαρκών οικονομικών πόρων (χρημάτων), τους οποίους να διαχέει-ζεται μια υπερεθνική ευρωπαϊκή αρχή που να είναι ανεξάρτητη από τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών. Α αρχικό μέλημα μιας τέτοιας αρχής, θα ήταν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά οι μεγάλες οι-κονομικές ανισότητες ανάμεσα στα κράτη-μέλη, που ναρκοθετούν την όλη πορεία της Ε.Ε. αναζω7ΐυρώνοντας διαρκώς τις εθνικές αντί-θέσεις. Αυτό θα απαιτούσε τη μεταφορά πόρων από τις πιο ανόπτων-μένες περιοχές (κράτη) στα πιο καθυστερημένα.
Είναι σαφές ότι το όλο ευρωπαϊκό οικοδόμημα, υπονομεύεται από τις βαθιές οικονομικές ανισότητες μεταξύ των κρατών-μελών. Α κατά κεφαλήν ΑΕΠ (σε τιμές αγοράς) σε έξη χώρες βρίσκεται κάτω από το μέσο όρο (Ελλάδα 66, Πορτογαλία 70, Ισπανία 77, Ιρλανδία 93, Βρετανία 96, Φινλανδία 97) ενώ για τις υπόλοιπες οκτώ χώρες η απόκλιση είναιπολύ πιο μικρή (Σουηδία 101, Ιταλία 103, Ολλανδία 107, Γαλλία 107, Γερμανία 110, Αυστρία 111, Δανία 113, Βέλγιο 114). Α Λουξεμβούργο φτάνει το δείκτη 168. Η περιφερειακή από-
106 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
κλίση είναι ακόμη πιο σημαντική, με περιοχές της Πορτογαλίας να βρίσκονται μεταξύ 50 και 57%, η δε πλειονότητα των ελληνικών περιοχών μεταξύ 43 και 50%.2 Η διαφορά μεταξύ της περισσότερο πλούσιας περιφέρειας (Αμβούργο) και της λιγότερο πλούσιας (Όζο-ρες και περιοχή του Αλεντέζου στην Πορτογαλία) είναι της τάξης 4,5: 1.3 Για τα νέα μέλη, τις Χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώ-Πης ο μέσος όρος είναι 44 (31 στη Λετονία)!4
Ωστόσο, ο προϋπολογισμός της Ε.Ε. είναι εφετικά μικρός για μεγαλεπήβολα σχέδια. Αντιπροσωπεύει μόλις το 1,27% του συνδέω-σμένου ΑΕΠ της Ε.Ε., ποσοστό πολύ χαμηλότερο απ' όσο είχε προ-ταθεί στο παρελθόν από την Ευρωπαϊκή Επιτρο7τή (5-7% του ΑΕΠ). Για να αντιληφθούμε τι ακριβώς σημαίνει αυτό, αρκεί να αναφερθεί ότι ο ομοσπονδιακός προϋπολογισμός των ΗΠΑ είναι τουλάχιστον τέσσερις φορές υψηλότερος και από εκείνες τις προηγούμενες προ-τάσεις της Επιτροπής (ή είκοσι φορές μεγαλύτερος του τωρινού επί-πήδου.5
0 κοινοτικός προϋπολογισμός χρηματοδοτείται, υποτίθεται, από «ίδιους πόρους». Στην πραγματικότητα το μεγαλύτερο μέρος του ισχνού προϋπολογισμού προέρχεται από ένα ποσό που αντιστοιχεί στο ΑΕΠ κάθε χώρας. Α γεγονός ότι οι μεγαλύτερες χώρες (κατά κύριο λόγο η Γερμανία) συμβάλλουν στον προϋπολογισμό κατά το μεγαλύτερο μέρος, τους δίνει τη δυνατότητα αφ' ενός να μπορούν να επιβάλλουν τη θέλησή τους (δηλαδή τα συμφέροντά τους) στους γραφειοκράτες των Βρυξελών, και αφ' ετέρου, να εκβιάζουν τις μι-κρότερες (όπως είδαμε η Γερμανία χρησιμοποίησε τον κοινοτικό προϋπολογισμό στην προσπάθειά της να καμφθούν οι αντιρρήσεις Ισπανίας-Πολωνίας σε σχέση με το «Σύνταγμα»). Η εξάρτηση των Βρυξελών από τις μεγάλες χώρες οδηγεί επίσης, στο ότι αυτές μπω-ρούν να παρακάμπτουν ακόμα και τις συνθήκες της Ε.Ε. Έτσι ενώ Γερμανία - Γαλλία παραβιάζουν το Σύμφωνο Σταθερότητα για τρία συνεχή χρόνια, η Ευρωπαϊκή Επιτρο7τή δεν τόλμησε να επιμείνει στην επιβολή κυρώσεων.
Οι μεγαλύτερες χώρες (ιδιαίτερα η Γερμανία) αποκλείουν την πι-θανότητα να αυξηθεί ο προϋπολογισμός, ενώ με τη διεύρυνση των 10 νέων μελών η «πίτα» θα αφορά περισσότερους, άρα στην Πράγα-ματικότητα έχουμε μείωση του διαθέσιμου προϋπολογισμού. Σε Κάι-
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
107
νι επιστολή τους προς τον πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το Δεκέμβριο 2003, έξη κράτη-μέλη (Γερμανία, Γαλλία, Βρετανία, Ελ-λάδια Αυστρία, Σουηδία) τόνιζαν ότι δεν θα δεχθούν καμιά αύξηση του κοινοτικού προϋπολογισμού.6 Α πάγωμα του κοινοτικού πρωί-πολογισμού σημαίνει ότι αυτός, σε σταθερές τιμές, θα συρρικνωθεί σε 0,9% το έτος 2006. Ο Καγκελάριος Σέντερ έχει δηλώσει ότι δεν θέλει να «καίει το γερμανικό χρήμα στις Βρυξέλλες».7 Για τη Γέρμα-νια η προτεραιότητα είναι η «ανασυγκρότηση» της οικονομίας της πρώην ανατολικής Γερμανίας (την οποία ενσωμάτωσε το 1990) που απαιτεί μεταφορά πόρων πάνω από 70 δισ. ευρώ το χρόνο.8
Ο μικρός προϋπολογισμός έχει ως αποτέλεσμα να μην υφίσταται στην Ε.Ε. κοινή οικονομική πολιτική, ένα διοικητικό και οικονομικό κέντρο που να μπορεί να επιβάλλει μια συντονισμένη σε ανεύρω-παϊκό επίπεδο οικονομική πολιτική. Οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών είναι αυτές που έχουν τον απόλυτο έλεγχο των εθνικών τους οικονομιών, μιας και εισπράττουν και διαχειρίζονται από την εθνική οικονομία το 100% του προϋπολογισμού τους. Ακόμα και στις χω-ρες που οι κοινοτικές μεταβιβάσεις (μέσω των Κοινοτικών Πλασιέ-ων Στήριξης) είναι σχετικά μεγάλες (Πορτογαλία, Ελλάδα, Ισπανία) αυτές αντιστοιχούν σε μόλις 2-3% του ΑΕΠ τους.
Ο μικρός κοινοτικός προϋπολογισμός σημαίνει επιπρόσθετα, ότι είναι αδύνατο να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά «μη συμμετρικά σοκ», «ασύμμετρες διαταραχές» στις οικονομικές περιφέρειες της Ε.Ε.9 Τα διάφορα κράτη-μέλη, έχουν διαφορετικό επίπεδο οικονομά-κής διάρθρωσης, που σημαίνει ότι σε περιόδους οικονομικών «δια-ταραχών» (ύφεσης ή κρίσης) θα αντιδράσουν με διαφορετικό τρόπο οι οικονομίες τους. Η εισαγωγή του ευρώ δημιούργησε ένα ενιαίο («σκληρό»- δηλαδή ακριβό) νόμισμα για τις πολύ διαφορετικές όμως (μεγέθους και ανάπτυξης) εθνικές οικονομίες της Ε.Ε. Όσο εξώλης-σεται η παρούσα οικονομική αστάθεια, χώρες σαν την Ελλάδα ή την Πορτογαλία, συσσωρεύουν εμπορικά ελλείμματα, τα οποία ολοένα και περισσότερο τείνουν να γίνουν δυσβάστακτα. Γι' αυτές τις χώρες ένα ακριβό ευρώ (στα τέλη του 2003 υπερέβη τα 1,20 δολάρια) επί-δεινώνει το πρόβλημα. Ασφαλώς, το ίδιο πρόβλημα αντιμετωπίζουν και οι Γερμανοί εξαγωγείς. Ωστόσο, για τους Γερμανούς το ύψος του «αποδεκτού» ευρώ βρίσκεται πολύ υψηλότερα απ' όσο των Έλλη-
108 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ναν ή Πορτογάλων καπιταλιστών (στην πραγματικότητα ακόμα και για τους Ιταλούς ή Ισπανούς). Παρά το «ακριβό» ευρώ, η Γερμανία διευρύνει το εμπορικό της πλεόνασμα, το οποίο έφτασε, μόνο για το μήνα Μάιο 2003 στα 10,1 δισ. ευρώ, από 9,2 δισ. ευρώ που ήταν τον ίδιο μήνα ένα χρόνο πριν.10 Συνολικά για το 2003, οι εξαγωγές της Γερμανίας παρουσιάζουν αύξηση κυρίως προς τις άλλες χώρες της Ζώνης του Ευρώ.11 Α εμπορικό πλεόνασμα της Γερμανίας το 2003 ανήλθε σε 135 δισ. ευρώ παρουσιάζοντας, σε σχέση με το 2002, ΑΥ-ξηση 3% στις εξαγωγές με τις άλλες χώρες της Ε.Ε., ενώ με τις τρίτες χώρες αυξήθηκε κατά 1%.12
Α πρόβλημα επιδεινώνει το γεγονός, ότι οι διάφορες χώρες που απαρτίζουν την Ε.Ε. εμπορεύονται σε διαφορετικό βαθμό με χω-ρες εκτός Ε.Ε. Χώρες όπως η Ελλάδα (50% εμπόριο εκτός Ε.Ε.), Ιρλανδία (64%), Φινλανδία (65%), θα επηρεασθούν βαρύτερα από ένα «σκληρό» ευρώ απ' ότι η Αυστρία (37% εμπόριο εκτός Ε.Ε.), οι χώρες της Μπεσαλού (39%), η Πορτογαλία (33%).13 Κατά συ-νήπια όσο μεγαλύτερες είναι οι οικονομικές διαφορές και πιέσεις, τόσο δυσκολότερη γίνεται η ενιαία (μέσα στην Ε.Ε.) διαχείριση του ευρώ. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που τρεις χώρες της E.E.-15 δεν συμμετέχουν στο ευρώ (Βρετανία, Δανία, Σουηδία), χώρες που καθόλου τυχαία, είχαν ταχύτερη οικονομική ανάπτυξη από τις χώρες της Ευρωζώνης, τόσο κατά τη διάρκεια της πορείας προς την ONE, όσο και μετά την εισαγωγή του ευρώ.14
Αυτή η πίεση θα μπορούσε να αντισταθμιστεί με δυο τρόπους. Είτε η οικονομική ανάπτυξη να είναι επαρκής, ούτως ώστε να είναι διαχωρίσιμα τα ελλείμματα (να διευρύνονται δηλαδή παράλληλα και οι εξαγωγές των χωρών που έχουν πρόβλημα προς τα άλλα κράτη-μέλη της Ε.Ε.), είτε μέσω μεταφορών πόρων από τον προεπιλογή-σμό της Ε.Ε. Οι προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας είναι μάλλον σκοτεινές για την πρώτη περίπτωση, ενώ ο μικρός προϋπολογισμός απαγορεύει τη δεύτερη (ενώ ακόμα [και το ανεπαρκές] Γ' Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης λήγει το 2006).
Α τι συμβαίνει σε μια ομοσπονδιακή χώρα, στις ΗΠΑ, διάφωτη-ζει το ζήτημα. Όταν μια πολιτεία των ΗΠΑ αντιμετωπίζει ύφεση και το εισόδημα μειώνεται κατά ένα δολάριο, οι ομοσπονδιακοί φόροι που συλλέγονται από την περιοχή μειώνονται κατά 0,34 δολάρια και
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
109
οι μονομερείς μεταβιβάσεις αυξάνονται κατά έξη σεντς. Αναπληρώ-νεται δηλαδή, το 40% του απολεσθέντος εισοδήματος της περιοχής. μέσω του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού.15 Παρόμοιο ποσοστό ισχύει και για την περίπτωση των περιοχών της Γερμανίας, αλλά δεν ισχύει, ούτε θα ισχύσει, μεταξύ των χωρών μελών της Ε.Ε (ο χαμοί-λός προϋπολογισμός άλλωστε το «απαγορεύει»),
Θα πρέπει στο σημείο αυτό να σημειωθεί, ότι η μεταφορά πόρων από τον προϋπολογισμό της Ε.Ε. προς τις «περιφέρειες» δεν γίνε-ται φυσικά «δωρεάν» για τους «φτωχότερους». Από το Γ' Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης, η Ελλάδα θα εισπράξει κονδύλια ύψους 21,32 δισ. ευρώ. Πάνω από το ένα τρίτο αυτού του ποσού, επιστρέφει στις μεγάλες χώρες της δυτικής Ευρώπης, διότι οι πόροι καταλήγουν σε έργα υποδομής και εκσυγχρονισμού, που χρειάζονται εξοπλισμό και υλικά τα οποία θα προέλθουν από τις βιομηχανίες των πιο ανόπτων-μένων αυτών κρατών.16
Με απλά λόγια, μπορεί η Γερμανία να συνεισφέρει «δυσανάλογο-γα» στον κοινοτικό προϋπολογισμό, αλλά αυτή η «συνεισφορά» της. λειτουργεί πολλαπλασιαστικά για την ίδια την εθνική της οικονομία. Η καθαρή συνεισφορά είναι λιγότερο από 1% του ΑΕΠ της Γέρμα-νιας Η «δυσαναλογία» είναι σε σχέση με τις υπόλοιπες της ομά-δας των καθαρών πληρωτών: Βέλγιο (0,16% του ΑΕΠ), Βρετανία (0,18%), Γαλλία (0,25%), Ιταλία (0,58%) και Γερμανία (0,90%).17 Επομένως τα ποσά είναι σχετικά μικρά, ενώ τα οφέλη από την τόνω-ση των εξαγωγών και της γενικότερης οικονομικής δραστηριότητας της εθνικής οικονομίας της Γερμανίας μεγάλα.
Η «εσωτερική» μετανάστευση, θα μπορούσε να αποτελέσει έναν μηχανισμό «απορρόφησης» των κοινωνικών κραδασμών που από-φέρει μια «οικονομική διαταραχή» σε μια περιοχή (κράτος-μέλος της Ε.Ε.). Ωστόσο, η εσωτερική μετανάστευση στις ΗΠΑ, από Πο-λιτεία σε πολιτεία (άνεργοι αναζητούν εργασία μετακινούμενοι σε άλλη πολιτεία), είναι πολλαπλάσια απ' ότι στην Ευρώ7ΐη. Γλωσσικά και πολιτισμικά εμπόδια (αλλά και «έρπων» εθνικισμός στις χώρες υποδοχής) έχουν σαν αποτέλεσμα χαμηλή εσωτερική μετανάστευση στην Ε.Ε. Ενώ το ποσοστό ανεργίας στην περιοχή της Ρηνανίας είναι μόλις 2%, υπερβαίνει το 34% στην περιοχή της Ανδαλουσίας18:
110 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
«Είναι πιθανόν ότι κάθε ζώνη της Ευρώπης βρίσκεται σε διαφορετική ιστορική στιγμή και με ανάγκες αποκλίνουσες. όμως, εάν αυτό αληθεύει, τότε το πρόβλημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης αποδεικνύεται ακόμη πιο περίπλοκο.
Σύμφωνα με τη γενική θεωρία της οικονομικής ολόκληρο-σης σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο, η σταθερότητα του συνόλου προϋποθέτει την προσαρμογή των μερών.
[...] Ενόσω η Ανδαλουσία δεν αποστέλλει τους ανέργους της στην Ρηνανία, ούτε καν μέχρι την Καστίλη, και ενόσω τα γερμανικά κεφάλαια δεν σπεύδουν να εγκατασταθούν στον Νότο, ούτε καν σε περιοχές με μέση ανάπτυξη, προκειμένου να επωφεληθούν του χαμηλού εργατικού κόστους, οι περιέ-ρειακές ανισομέρειες στην Ευρώπη δε θ' απορροφώνται με την αυθόρμητη λειτουργία των αγορών. Για την επίτευξη ΑΥ-τού του τόσο αναγκαίου στόχου θα πρέπει αναπόφευκτα να ενεργοποιηθούν θεσμικές μεταβιβάσεις πόρων από τις πλέω-νασματικές περιφέρειες προς τις ελλειμματικές».19
0 ισχνός κοινοτικός προϋπολογισμός έχει ως τελικό αποτέλεσμα. να μην είναι διαθέσιμοι οι αναγκαίοι πόροι για μια συντονισμένη, σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, πολιτική αναθέρμανσης της οικονομίας σε περιόδους ύφεσης. Επιπλέον, προκαλούνται αντιπαραθέσεις μεταξύ των κρατών-μελών ως προς τη διαχείριση των περιορισμένων Κάι-νοτικών πόρων.
Οι ΗΠΑ σε μια προσπάθεια αναζωογόνησης της δικής τους οίκο-νομέας αυξάνουν τις κρατικές δαπάνες, πράγμα που έχει οδηγήσει σε έλλειμμα 5% του ΑΕΠ.20 Βεβαίως, ατύπως και «σιω7ΐηλά», το όριο του 3% έχει παραβιαστεί από κρίσιμες χώρες της Ε.Ε. (Γάρ-μανία- το 2003 το έλλειμμα έφτασε το 4% του ΑΕΠ, Γαλλία - η πρόβλεψη είναι για έλλειμμα πάνω από 4% για το 2003 και πάνω από 3% το 2004, ενώ Ιταλία και Πορτογαλία βρίσκονται στο όριο του 3%). Ωστόσο, ο μικρός κοινοτικός προϋπολογισμός, η έλλειψη οικονομικής ομοιογένειας στην Ε.Ε. και συνακόλουθα τα διαφέρετε-κά εθνικά συμφέροντα που τη διαιρούν, έχουν σαν αποτέλεσμα την αδυναμία επιβολής μιας συνεπούς επεκτατικής οικονομικής πολίτη-κος Πολιτική, που ούτως ή άλλως «απαγορεύεται» και από την ορ-
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
111
άδοξη νεοφιλελεύθερη οικονομική πολιτική (που εξασκείται τόσο από τα εθνικά κράτη όσο και σε επίπεδο Ε.Ε.) και που επιβάλει ως στόχο ισοσκελισμένους (ή περίπου ισοσκελισμένους) προεπιλογή-σωμούς
Η αδυναμία του κοινοτικού προϋπολογισμού, φάνηκε ξεκάθαρα συός προτάσεις της ιταλικής προεδρίας τον Ιούλιο του 2003, για ανά-ζωογόνηση της οικονομίας της Ε.Ε. με έργα υποδομής (Διεύρυνα-ΙΚΑ Δίκτυα - οδικά, σιδηροδρομικά, ενεργειακά και ναυτιλιακά, με αρχικό προϋπολογισμό 220 δισ. ευρώ έως το 202021). Ωστόσο, για να μην παραβιαστεί το Σύμφωνο Σταθερότητας (που επιβάλει όριο ελλείμματος 3% του ΑΕΠ) τα έργα θα χρηματοδοτηθούν από δάνεια της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Αυτό προκάλεσε την αντί-δραση της ταφείς πιστοληπτικής αξιολόγησης Standard & Poor's, που πρόβλεψε την υποβάθμιση της πιστοληπτικής ικανότητας της Ε.Ε.22
Με αφορμή το σχέδιο της νταλίκας προεδρίας, (ξανά)ήρθαν στην επιφάνεια οι εθνικοί ανταγωνισμοί μεταξύ των κρατών-μελών της Ε.Ε., ως προς τη διαχείριση των κοινοτικών πόρων, υπογραμμίζω-ντας για άλλη μια φορά, ότι η Ε.Ε. δεν αποτελεί ενιαίο οικονομικό χώρο, αλλά άθροισμα εθνικών οικονομιών. Υποτάσεις της ιταλικής προεδρίας θεωρήθηκαν σαν προσπάθεια της Ρώμης να υφαρπάξει τη «μερίδα του λέοντος» από τη χρηματοδότηση για να εκσυγχρονίσει το μεταφορικό της δίκτυο. Σε αντιπαράθεση, στη γαλλογερμανική σύνοδο κορυφής το Σεπτέμβριο 2003 στο Βερολίνο, Σιράκ και Σρι-ντερ, πρότειναν (και η Ευρωπαϊκή Επιτρο7τή, φυσικά, αποδέχθηκε) την ανάπτυξη δικτύων ψηφιακής τηλεόρασης, ραδιοφώνου ευρείας ζώνης, τη σύνδεση των εθνικών σιδηροδρομικών δικτύων υψηλής ταχύτητας και την περαιτέρω ανάπτυξη του δορυφορικού σύστημα-τος πλοήγησης Galileo23- με άλλα λόγια την ανάπτυξη τομέων στους οποίους κυριαρχούν γαλλικές και γερμανικές ταφείς. Εκτιμάται ότι οι Γερμανοί «θα αποσπάσουν τη μερίδα του λέοντος στον όπερ-χόμενο 7ΐυρετό του τζίρου (κατασκευαστικές ταφείς, βιομηχανίες χάλυβα, τράπεζες), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι καθυστερούν βέβαια και οι Γάλλοι».24
Ακόμα πιο επικίνδυνο για τη συνοχή της Ε.Ε. (ανοίγοντας νέο πεδίο εθνικών αντιπαραθέσεων) είναι το γεγονός ότι στις διαρπαγή-
112 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ματαιώσεις για το Δ' Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης (που αφορά την περίοδο 2006-2012) γίνεται στροφή, και διοχετεύεται μεγάλο πάκο-το των κοινοτικών πόρων προς τις «πλούσιες» χώρες της δυτικής Ευρώπης. Αναμένεται ότι μέσω των Διευρωπαϊκών Δικτύων θα πε-νταπλασιαστούν οι πόροι που κατευθύνονται προς τις μεγάλες οίκο-νομίες και αντίστοιχα θα μειωθούν για τις μικρότερες και «φτωχό-τάρες» χώρες.25
Διεύρυνση και Χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης
Η μεγαλύτερη (η πέμπτη) διεύρυνση στην ιστορία της Ε.Ε. εγώ-νε τον Μάιο 2004. Οκτώ πρώην «κομουνιστικές» χώρες, και η Μάλη-τα με τη Κύπρο, μαζί με τα «παλιά» 15 κράτη-μέλη δημιούργησαν το μεγαλύτερο μπλοκ ελευθέρων εμπορικών ανταλλαγών του πλω-νήτη, με συνολικό πληθυσμό 450 εκατ. κατοίκους. Κατά τον πράε-δρο της Κόμπων Ρομάνα Παρόντι, πρόκειται για «ιστορική και υετό-χισμένη στιγμή», που έδωσε οριστικό τέλος «στην τεχνητή διαίρεση που μας επέβαλε για περισσότερο από μισό αιώνα το Σιδηρούν Πα-προπέτασμα. Η Ε.Ε. αποτελεί μοναδικό «ιστορικό πείραμα», άθελο-ντικής «ένωσης λαών και κρατών» που υπόσχεται «ειρήνη, ελεηθώ-ρία και (οικονομική) ευμάρεια».
Πολύ ωραίο για να είναι αληθινό! Μετά τη στημένη φιέστα της διεύρυνσης, τα «παχιά» (και υπερνικά) λόγια, η προσγείωση στη σκληρή πραγματικότητα: η διεύρυνση μπορεί να αύξησε τον πλω-θυσμό της Ε.Ε. κατά 20%, ωστόσο συνέβαλε στην αύξηση του συ-νολικού ΑΕΠ της Ε.Ε. μόλις κατά 4,48%. Α συνολικό μέγεθος των οικονομιών των δέκα νέων μελών είναι μικρότερο του ΑΕΠ της Ελ-λανδίας (η οικονομία της οποίας αντιστοιχεί στο 4,66% του ΑΕΠ της Ε.Ε.). Οι χώρες της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης αποτελούν ήδη «περιφέρεια» της Ε.Ε. προς εκμετάλλευση από τους (κατά πολύ) ισχυρότερους καπιταλισμούς της δυτικής Ευρώπης. Α 2000, η Ε.Ε.-15 είχε ένα εμπορικό πλεόνασμα με αυτές τις χώρες 20 δισ. ευρώ, το πλεόνασμα δε αυτό ήταν κατά 14 δισ. ευρώ μεγαλύτερο απ' ότι το 1993, πράγμα που καταδεικνύει τη συνεχή επιδείνωση της οίκον-μικής τους θέσης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
113
Α μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ (σε τιμές αγοράς) στις πρώην «ΚΟ-μονιστικές» χώρες βρίσκεται στο 44% (31% για τη Λετονία) του μέσου όρου της Ε.Ε. Τα ποσοστά ανεργίας είναι ιδιαίτερα υψηλά για αρκετές απ' αυτές: Πολωνία 19,6%, Σλοβακία 16,5%, Λιθουα-νία11,5%,Λετονία10%).
Η «φθηνή» διεύρυνση
Θα έπρεπε λογικά, η διαρθρωτική βοήθεια προς τις χώρες της κε-ντρικής και ανατολικής Ευρώπης να είναι γενναιόδωρη και, φυσώ-κα να αυξηθεί ο κοινοτικός προϋπολογισμός, για να μην μειωθούν οι μεταβιβάσεις προς περιοχές της «παλιάς» Ε.Ε. (E.E.-15). Οστό-σο, αποφασίστηκε ο προϋπολογισμός να παραμείνει στα ίδια επί-πόδα περικόπτοντας κατά 11% τις δαπάνες για την E.E.-15. Σανέ-πώς, οι δαπάνες της διεύρυνσης θα χρηματοδοτηθούν κατά βάση με περικοπές στις δαπάνες της E.E.-15, αλλά, κυρίως, σε βάρος των νέων μελών προς τις οποίες οι μεταβιβάσεις θα είναι πενιχρές (τόσο σε σχέση με τις ανάγκες, όσο και συγκριτικά προς τις μεταβιβάσεις προς τα μέλη της E.E.-15). Εξ' αρχής τα νέα μέλη βρίσκονται σε μειονεκτική θέση σε σχέση με την E.E.-15. Για το σύνολο της πε-ριόδου 2000-2006 τα ποσά που θα διατίθενται στα νέα κράτη-μέλη θα είναι μικρότερα από το μισό (υπολογιζόμενα κατά κεφαλήν) των ποσών προς τα παλαιά μέλη.26 Η δικαιολογία που χρησιμοποιηθώ-κε ήταν ότι αν τα νέα μέλη επαφών το σύνολο των επιδοτήσεων, τότε δεν θα προχωρούσε ο «εκσυγχρονισμός» (με άλλα λόγια, η συ-γκεντροποίηση της αγροτικής παραγωγής σε λιγότερες και μεγάλη-τερες εκμεταλλεύσεις και η «έξοδος» από το γεωργικό τομέα του «πλεονάζοντος» αγροτικού πληθυσμού). Οι πληρωμές θα φτάσουν το 100% το... 2013, όταν η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) είτε δεν θα υπάρχει καθόλου είτε οι πληρωμές θα είναι μηδαμινές! Προ-κειται λοιπόν, για «φθηνή» διεύρυνση: τα καθαρά κονδύλια θα αντί-στοιχούν σε ετήσια «ενίσχυση» 67 (!) ευρώ κατά κεφαλήν, όταν για παράδειγμα η Ελλάδα είχε λάβει 437 ευρώ κατά κεφαλήν. Με βάση αυτά τα οικονομικά δεδομένα η «οικονομική σύγκληση» αυτών των χωρών με τις αναπτυγμένες χώρες της δυτικής Ευρώπης αναμένεται να συμβεί μετά την πάροδο 50 έως 90 χρόνων!!
114 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Οι κοινωνικές συνέπειες συός νέες χώρες μέλη θα είναι τρήμα-χοϊκές Με βάση τη νεοφιλελεύθερη αναδιάρθρωση των οικονομιών των χωρών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει ετήσια μείωση της αγροτικής απασχόλησης κατά 1% και μείωση της απασχόλησης στο δημόσιο τομέα κατά 2%. Στην πραγματικότητα, οι κοινωνικές συνέπειες θα είναι πολύ μεγαλύτερες, γιατί η Επιτροπή στηρίζει τα σενάριά της σε πολύ «αι-αισιόδοξες» προβλέψεις. Η Επιτροπή προβλέπει ότι για την περίοδο 2000-2009 οι χώρες αυτές θα παρουσιάσουν ετήσια ανάπτυξη 3-4% (οι ίδιες προβλέπουν ανάπτυξη γύρω στο 2%). Για την Πολωνία, με ποσοστό απασχόλησης στον αγροτικό τομέα 21%, προβλέπεται ότι σε πέντε χρόνια περισσότεροι από ένα εκατομμύριο αγρότες θα χα-σουν τη γη τους, ενώ άλλοι 250.000 άνθρωποι θα χάσουν τη δουλειά τους στο δημόσιο και ιδιωτικό τομέα.27 Θα πρέπει να σημειωθεί, ότι η συμφωνία ένταξης των χωρών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης καθορίζει ότι η ελεύθερη μετανάστευση προς την Ε.Ε.-15 ουσιαστικά θα απαγορεύεται για περίοδο πέντε χρόνων και άρα δεν μπορεί να χρησιμεύσει (τουλάχιστον νόμιμα...) σαν διέξοδος για τους ανέργους των νέων μελών.
Συσσωρευμένες αντιθέσεις
Στην πραγματικότητα πίσω από την ειδυλλιακή προπαγάνδα περί «ενοποίησης ανατολικής και δυτικής Ευρώπης», βρίσκεται η προ-σπάθεια επέκτασης της δύναμης και της επιρροής του (δυτικό)ευρώ-πάκου κεφαλαίου σε παγκόσμια κλίμακα. Η ενσωμάτωση των χω-ρών της ανατολικής και κεντρικής Ευρώ7ΐης στην Ε.Ε. σήμανε την επέκταση της επιρροής του δυτικοευρωπαϊκού κεφαλαίου μέχρι τα σύνορα της Ρωσίας. Ο στόχος είναι πλέον εκτός από οικονομικός γι-γάνας ο δυτικοευρωπαϊκός ιμπεριαλισμός να μπορεί να «σύννομη-λεί» ισότιμα με τις ΗΠΑ. Αυτός είναι ο λόγος της προσπάθειας τόσο να περάσει το διαβόητο Ευρωσύνταγμα (για να υπάρχει μεγάλυνε-ρος συγκεντρωτισμός στη λήψη των αποφάσεων), όσο και να προ-χωρήσουν οι διαδικασίες για τη δημιουργία ενός Ευχερέστατο (για αυτόνομες ευρωπαϊκές ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις ανά την ιδρό-Γάιο.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
115
Ωστόσο το μεγαλύτερο εμπόδιο προς αυτήν την κατεύθυνση παραμένουν οι βαθιές αντιθέσεις ανάμεσα στις εθνικές άρχουσες τάξεις των κρατών-μελών της Ε.Ε. Προτού καν στεγνώσει το με-λάνι της συμφωνίας για τη δημιουργία κοινών στρατιωτικών μονά-δων Βρετανίας-Γαλλίας-Γερμανίας, ο Τόνι Μπλερ ανακοίνωσε την απόφασή του να προκηρυχθεί δημοψήφισμα στην Βρετανία για το Ευρωσύνταγμα (σ' αυτή την περίπτωση η απόρριψη του από τους ψηφοφόρους είναι δεδομένη). Βρετανία-Γερμανία επιδιώκουν να μειωθούν δραστικά οι δαπάνες της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής. πράγμα στο οποίο αντιτίθεται η Γαλλία που έχει μεγάλα συμφέροντα στον αγροτικό τομέα. Ακόμα και η «πολιτική ατμομηχανή» της Ε.Ε.. ο γάλλο-γερμανικός άξονας, κατατρύχεται από αντιθέσεις. Η Γαλλία φοβάται ότι η νέα επέκταση της Ε.Ε. προς ανατολάς, θα ωφελήσει κατά κύριο λόγο τη Γερμανία και θα την καταστήσει πιο «εύτονο-μη» από τη Γαλλία, αναδεικνύοντας τη Γερμανία στη νέα ευρωπαϊκή υπερδύναμη.
Παρά την προπαγάνδα, η Ε.Ε. παραμένει διχασμένη από μια Βο-θιά αντίφαση: οι άρχουσες τάξεις των κρατών-μελών της θέλουν τα πλεονεκτήματα μιας ενιαίας αγοράς (για να ενισχύσουν το μερίδιό τους στη διεθνή αγορά απέναντι στους ανταγωνιστές τους) και σ: αυτό είναι διατεθειμένες να κάνουν κάποιες παραχωρήσεις στην «εθνική κυριαρχία» τους προς κάποιους «ευρωπαϊκούς θεσμούς». Ωστόσο ταυτόχρονα, αυτό δεν θα πρέπει να θίγει τα «ζωτικά» εθνικά τους συμφέροντα. Έτσι οι άρχουσες τάξεις των χωρών της ανατολή-κής και κεντρικής Ευρώ7ΐης επιθυμούσαν μεν να ενταχθούν διακαώς στην Ε.Ε., ωστόσο δεν δίστασαν να συνταχθούν με τις ΗΠΑ στην εισβολή στο Ιράκ (και μάλιστα αρκετές να στείλουν και δικό τους στρατό στο Ιράκ). Ο λόγος είναι η πενιχρή «διαρθρωτική βοήθεια» που λαμβάνουν, αλλά και ο φόβος τους από τον «μεγάλο αδελφό» (την Γερμανία) και τη επιθυμία τους να χρησιμοποιούν τις ΗΠΑ σαν εξισορρο7ΐητικό παράγοντα.
116 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Α «Σύνταγμα» και η
θεσμοθέτηση του νεοφιλελευθερισμού
Αν, ωστόσο, η άρχουσες τάξεις της Ε.Ε. εμφανίζονται παλλάδια-σπασμένες, ως προς το εγχείρημα «ευρωπαϊκή ολοκλήρωση», αινετού-τοις υπάρχει ακόμα μια ισχυρή ενοποιητική ουσία που τις συσπάω-νιε αυτή δεν είναι άλλη από την πιο άγρια επίθεση που έχουν δεχθεί οι εργαζόμενοι από τον καιρό της Θάτσερ και του Ρέιγκαν. Η νε-οφιλελεύθερη επίθεση, στα εργασιακά και δημοκρατικά δικαίωμα-τα, βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Α «Σύνταγμα» αποτελεί Πρέσπα-θεια θεσμοθέτησης αυτής της επίθεσης και γιατί έχει ξεσηκώσει την αντίδραση του εργατικού και μαζικού κινήματος σ' ολόκληρη την Ευρώ7ΐη. Έχει, λοιπόν, ιδιαίτερη σημασία να εξετάσουμε προ-σεκτικά το προτεινόμενο «Σύνταγμα» (ανεξάρτητα από τη τελική του τύχη), όπως επίσης και τη θέση της Αριστεράς, συνολικά, για την Ε.Ε.
Α μέγα θέμα που άνοιξε το «Σύνταγμα», αφορά την προσπάθεια επίσημης θεσμοθέτησης του νεοφιλελευθερισμού ως θεμέλιου λίθου της Ε.Ε., και την απειλή για τις δημοκρατικές ελευθερίες που όποτε-λεί το ίδιο το «Σύνταγμα».
Α «Σύνταγμα» παγιοποιεί και κατοχυρώνει τη νεοφιλελεύθερη πορεία της Ε.Ε., επιχειρώντας μάλιστα τη «συνταγματική» κατοχή-ρωσή της. Ορίζει ότι το θεμέλιο της Ε.Ε. είναι ο «ελεύθερος αντί-γόνιμος, η «οικονομία της αγοράς» και η μη παρέμβαση του Κρο-τους στη λειτουργία της αγοράς. Στο προοίμιο (Τίτλος I: Ορισμός και στόχοι της ένωσης, άρθρα 3 και 4) διακηρύσσεται ότι οι τάσσε-ρις αρχές του νεοφιλελευθερισμού αποτελούν το θεμέλιο της Ε.Ε.: η ελεύθερη διακίνηση αγαθών, υ7ΐηρεσιών κεφαλαίων και προσώπων. Α «Σύνταγμα» υπόσχεται «μια ενιαία αγορά, όπου ο ανταγωνισμός είναι ελεύθερος και ανόθευτος» (!) και «μια άκρως (!) ανταγωνιστή-κή κοινωνική οικονομία της αγοράς». Κατοχυρώνεται συντάγματα-κά η ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων, και για οποιαδήποτε εξαίρεση ή τροποποίηση, απαιτείται ομόφωνη ψήφος του Συμβουλίου των Υπουργών. Με απλά λόγια, ακόμα και στην περίπτωση που κάποιες χώρες αποφάσιζαν την επιβολή κάποιου φόρου στη διακίνηση κε-φαλαίων (όπως για παράδειγμα το φόρο Ταμπόν), η απόφασή τους
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
117
ακυρώνεται αν έστω και μια μόνο χώρα ψηφίσει κατά.
Χειρότερα, το «Σύνταγμα» θεσμοθετεί ως διαρκή στόχο τη «δη-δημοσιονομική πειθαρχία», θεσμοθετεί δηλαδή τη λιτότητα στο είπε-δο τόσο της Ένωσης, όσο και των κρατών-μελών:
«Τα κράτη μέλη αποφεύγουν τα υπερβολικά δημόσια ελ-λήμματα Η επιτροπή παρακολουθεί την εξέλιξη της δημοσι-ονομικής κατάστασης και το ύψος του δημόσιου χρέους στα κράτη μέλη προκειμένου να εντοπίζει μεγάλες αποκλίσεις» (άρθρο ΙΠ-76).
Μπορεί κανείς εύκολα να αντιληφθεί, ότι σε περίοδο οικονομικής καχεξίας, η αυστηρή πολιτική λιτότητας (που επιβάλλει το «Συνταγή-μα») από τη πλευρά του κρατικού τομέα θα επιτείνει τα προβολή-ματα της ανεργίας και της κοινωνικής φτώχειας. Τους μόνους που θα ωφελήσει μια τέτοια πολιτική, θα είναι τους τραπεζίτες και τους κατόχους κρατικών χρεογράφων.
Α κοινωνικό κράτος («το κράτος πρόνοιας») δεν αναφέρεται πουθενά, η υγεία, η παιδεία και η κατοικία δεν θεωρούνται άξια να αναφερθεί ότι πρέπει να αφορούν όλους και να είναι δημόσια, τα δημοκρατικά δικαιώματα αναφέρονται γενικόλογα.
Α «Σύνταγμα» αποτελεί πραγματικό κίνδυνο για τις δίμετρα-τικές ελευθερίες, ανατρέποντας καταχτήσεις που επετεύχθησαν με αίμα, γυρίζοντας το ρολόι της ιστορίας (οικονομικά και πολιτικά) στον 19° αιώνα, του άγριου φιλελεύθερου καπιταλισμού, χωρίς κα-νένα κοινωνικό δίχτυ προστασίας. Α «φύλο συκής» για τις «πα-καλύψεις» του «Συντάγματος» στη διασφάλιση των δημοκράτη-κών δικαιωμάτων, είναι ότι αυτά «διασφαλίζονται από τις εθνικές νομοθεσίες». Ωστόσο, η αποδοχή του «Συντάγματος» θα σημάνει αναπόφευκτα την τροποποίηση των εθνικών Συνταγμάτων, προς νε-οφιλελεύθερη και αντιδημοκρατική κατεύθυνση. Στο προτεινόμενο «Σύνταγμα»:
Δεν κατοχυρώνονται ρητά το απαραβίαστο της οικογένεια-ακής και ιδιωτικής ζωής, το άσυλο της κατοικίας, η απάγω-ρευση αστυνομικής έρευνας χωρίς την παρουσία δικαστικής εξουσίας. Δεν κατοχυρώνονται το απόρρητο των επιστολών
118 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
και της επικοινωνίας.
Η ελευθερία ίδρυσης ενώσεων προσώπων (σωματεία, πολίτη-κές οργανώσεις, πολιτιστικοί σύλλογοι, κ.λπ.) δεν συνοδού-εται από τις διασφαλίσεις ότι οι ενώσεις αυτές δεν μπορούν να διαλυθούν χωρίς προηγούμενη δικαστική απόφαση. Καταλύεται ως βασική υποχρέωση του κράτους η δωρεάν δημόσια παιδεία, περιορίζοντας τη δωρεάν δημόσια εκεί-δευση μόνο στην έκταση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης (Μέρος II, άρθρο II-14), εξαιρώντας τα ανώτατα εκπαιδευτή-κά ιδρύματα και τις επαγγελματικές σχολές, και ανοίγοντας το δρόμο για την ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων. Τις επί-πτώσεις που θα έχει αυτό στις εθνικές νομοθεσίες φαίνεται στην περίπτωση της Ελλάδας. Α ελληνικό σύνταγμα επί-βάλλειτο δημόσιο χαρακτήρα της εκπαίδευσης. Με προσοχή-μα την εναρμόνιση με την κοινοτική νομοθεσία, επιδιώκεται η ιδιωτικοποίηση της εκπαίδευσης και η τροποποίηση στο σημείο αυτό του ελληνικού Συντάγματος. Η εργασία, ως θεμελιώδης συνταγματική επιταγή και δίκαιο-μα, για το οποίο το ελληνικό Σύνταγμα λέει ότι «μεριμνά το κράτος», στο ευρωπαϊκό σχέδιο «Συντάγματος» αλλάζει και γίνεται: «Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα να εργάζεται...»(!) ενώ κάνει την μάλλον εκπληκτική (για κάποιον νεοφιλελεύ-θέρο) παραχώρηση «κάθε πολίτης της Ένωσης είναι ελεηθώ-ρος να αναζητά απασχόληση» (!!) (Μέρος II, άρθρο Π-15). Καταργείται, ως υποχρέωση των κρατών μελών της Ε.Ε., η κρατική μέριμνα για τη διατήρηση και κατοχύρωση των δη-μόσιων συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης και παροχής σι-νταξης (Μέρος II, άρθρο Π-34). Η μη αναφορά στο δημόσιο χαρακτήρα αυτών των συστημάτων δεν είναι τυχαία. Τα ίδια ισχύουν για τα συστήματα κοινωνικής αρωγής που αφορούν τις παροχές για την μητρότητα, την ασθένεια, το εργατικό ατύχημα, τη προστασία των ανέργων, το γήρας, τους από-ρους κ.λπ. Μπορεί οι ειδικές αυτές πολιτικές να αφήνονται στο «κοινοτικό δίκαιο και τις εθνικές νομοθεσίες», αλλά ει-ναι ολοφάνερη η πρόθεση να αφεθούν ανοικτοί οι δίαυλοι κατάλυσης αυτών των δικαιωμάτων που η διασφάλισή τους
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
119
θα απέρρεε ως συνταγματική υποχρέωση του κράτους, και η
ιδιωτικοποίησή τους. Ακόμα και το δικαίωμα στην απεργία περιορίζεται στο ελάχιστο: ο βρετανός πρωθυπουργός Τόνι Μπλερ απαίτησε και κέρδισε από τη «Συντακτική Συνέλευση» να μην μπορεί να χρησιμοποιηθεί το δικαίωμα αυτό στα εθνικά δικαστήρια! Ο πρώην σοσιαλιστής (!) πρωθυπουργός της Γαλλίας, Μισέλ Ροκάρ, δικαιολόγησε τη νέοι-λελεύθερη κατεύθυνση του «Συντάγματος» δηλώνοντας με θράσος:
«Είμαστε σε παγκοσμίως ανοιχτή οικονομία, δεν υπάρχει ούτε ρύθμιση, ούτε όριο στη βία του ανταγωνισμού».28
Η θεσμοθέτηση μέσω του «Συντάγματος» του νεοφιλελεύθερη-μού έχει σαν στόχο (πέραν του ουσιαστικού, που είναι το ψαλίδι-σμα των κοινωνικών και δημοκρατικών δικαιωμάτων), να υπέρτονη-σει το κοινό έδαφος πάνω στο οποίο δομήθηκε εξ' αρχής η Ε.Ε.: την επίθεση του κεφαλαίου ενάντια στους εργαζόμενους. Έτσι, ωστόσο. δημιουργούνται συνθήκες ταξικού πολέμου σ' ολόκληρη την Ε.Ε. Αν η οικοδόμηση της Ε.Ε. ούτως ή άλλως πραγματοποιείται σε απέξω-νωση από τους ευρωπαίους πολίτες και με εντελώς αντιδημοκρατικό τρόπο, με το «Σύνταγμα» δίνεται ένα επιπλέον κοινό έδαφος πάλης όλων των ευρωπαίων εργαζομένων: Τη συντονισμένη δράση ενάντια στον άγριο νεοφιλελευθερισμό και τις κοινωνικές επιπτώσεις του.
Αριστερά και Ευρωπαϊκή Ένωση
Από την αριστερή πτέρυγα του ρεφορμισμού (στην Ελλάδα-ΚΚΕ, Συνασπισμός), η κριτική προς την Ε.Ε. περιορίζεται στη νε-οφιλελεύθερη κατεύθυνση που έχει πάρει η οικοδόμησή της, καθώς και στο κατά πόσο η συμμέτοχη στην Ε.Ε. είναι «εθνικά επωφελής». Α τελικό συμπέρασμα δεν είναι η στροφή προς τα ταξικά συμφέρω-ντα των εργαζομένων: Οι λύσεις που προτείνονται είναι είτε (ΚΚΕ) η επιστροφή εντός των εθνικών συνόρων - η επαναβεβαίωση του εθνικού κράτους ως θεματοφύλακα των «εθνικών συμφερόντων» και της «αυτοδύναμης εθνικής ανάπτυξης», που θα εκφράσει (υπό-τίθεται) την αντίθεση στα «δυτικοευρωπαϊκά μονοπώλια και το νε-
120 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
φιλελευθερισμό». Είτε (Συνασπισμός), η εκ των έσω μεταρρύθμιση-ση της Ε.Ε. προς μια «Ευρώπη των λαών» (έννοια εφετικά Σάγκα-χυμένη, που έχει ως στόχο να μην θέσει στην ημερήσια διάταξη το ζήτημα της ταξικής κυριαρχίας του κεφαλαίου και την πάλη για την ανατροπής).
Η θέση ότι είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί μια «Ευρώπη των λαών», χωρίς απαραίτητα το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό των χω-ρών της Ε.Ε., συσκοτίζει την ταξική επίθεση του κεφαλαίου, που διαρκεί ήδη, δυο δεκαετίες, σε παγκόσμια κλίμακα. Ο νεοφιλελευ-θερισμός δεν αποτελεί επιλογή «κάποιων» στην Ε.Ε., αλλά αποτελεί μονόδρομο για το κεφάλαιο παγκόσμια. Η περικοπή των δημόσιων ελλειμμάτων, η κατεδάφιση του «κράτους πρόνοιας», ο περιορισμός του κρατικού τομέα και οι ιδιωτικοποιήσεις, έλαβαν το χαρακτήρα αναγκαιότητας για το κεφάλαιο μετά το τέλος των «χρυσών χρόνων» του καπιταλισμού (της αδιάλειπτης οικονομικής επέκτασης από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1970). 0 νεοφιλελευθερισμός αποτέλεσε επιλογή του κεφαλαίου, ως ο μονά-δικός δρόμος για να αυξηθεί η κερδοφορία των επιψηφίσεων, μέσω της λεηλασίας της δημόσιας περιουσίας και της συμπίεσης των μι-σθών και των κοινωνικών δαπανών.
0 νεοφιλελευθερισμός ως μονόδρομος, εμφανίζεται στην όλη πορεία της Ε.Ε., πολύ περισσότερο, που το όλο «εγχείρημα» Ευρώ-παϊκή Ένωση, όχι απλώς στηρίχθηκε στο νεοφιλελευθερισμό, αλλά καιχωρίςτο νεοφιλελευθερισμό δεν θα υπήρχε η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Α όλο «σχέδιο» είχε ως εξής: Η «ευρωπαϊκή ενοποίηση» θα πραγματοποιηθεί από την αγορά και δια μέσου της αγοράς. Η σιορ-ροπία ανάμεσα σε «αγορά» και «κράτος» τροποποιήθηκε σε βάρος του «κράτους», με την λογική ότι η «αγορά» θα επιβάλλει την οίκο-νομική ολοκλήρωση, πράγμα που στο τέλος, αργά και σταδιακά, θα επιφέρει και την πολιτική «εμβάθυνση».
Αποτέλεσμα αυτής της λογικής (η αγορά θα πραγματοποιήσει το «ευρωπαϊκό όραμα»), ήταν αφ' ενός, η πλήρης απελευθέρωση της αγοράς (ιδιωτικοποιήσεις) και αφ' εταίρου, η άγρια επίθεση ενάντια στους εργαζόμενους (κατεδάφιση [και ιδιωτικοποίηση] του κοινωνό-κού κράτους).
Η επίθεση στα κοινωνικά δικαιώματα των εργαζομένων αίμα-
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
121
νίβεται σαν αναπότρεπτη αναγκαιότητα για τους ευρωπαίους καπό-τελεστές Οι κοινωνικές δαπάνες τη δεκαετία του 1960 (χρόνια δι-αρκούς οικονομικής επέκτασης) αντιπροσώπευαν για τις χώρες της σημερινής Ε.Ε. το 5% έως 15% περίπου του ΑΕΠ (τα υψηλότερα ποσοστά τα είχαν [και τα έχουν] ορισμένες χώρες της βόρειας Ευ-ρώπης). Η εμφάνιση της οικονομικής κρίσης τη δεκαετία του 1970 αύξησε αυτές τις δαπάνες στο 8% έως 22% του ΑΕΠ. Η καχεκτική οικονομική πορεία τη δεκαετία του 1990 τις ανέβασαν στο 19% έως 33%τουΑΕΠ29
Κάτω από την πίεση της οικονομικής επιβράδυνσης, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, η προσοχή των καπιταλιστών και των κυβερνήσεών τους μεταφέρθηκε στην «ακαμψία της αγοράς άργασε-ας και συός υπερβολές του κράτους πρόνοιας».30 Επιπλέον, τονιζόταν ο φόβος του «κοινωνικού ντάμπινγκ», δηλαδή ο «αθέμιτος» ανάγω-νισμός από κράτη-μέλη που έχουν χαμηλές κοινωνικές δαπάνες, και τα οποία βασίζουν την οικονομική τους ανταγωνιστικότητα στους χαμηλούς μισθούς και στις κακές συνθήκες εργασίας. Οι χώρες του νότου (Ισπανία, Ελλάδα, Πορτογαλία), δεν ήθελαν με κανένα τρόπο την αύξηση των κοινωνικών τους δαπανών, γιατί αυτό θα σήμαινε τη «μείωση της εθνικής οικονομικής ανταγωνιστικότητας». Οι χώρες του βορρά, με υψηλές κοινωνικές δαπάνες, ήθελαν, προβάλλοντας το φόβητρο του «κοινωνικού ντάμπινγκ», να το χρησιμοποιήσουν για κοινωνικές περικοπές και σύγκληση προς τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Έτσι υπήρξε μια πραγματική εναρμόνιση μεταξύ όλων των Κρο-τών της Ε.Ε.: αυτή ήταν η αυξανόμενη επίθεση στα εργατικά δικέ-όμματα To έναυσμα για την πιο σκληρή επίθεση στους εργαζόμενους το έδωσε η νέα οικονομική ύφεση που έπληξε την Ε.Ε από το 2001. Οι εργαζόμενοι όλης της Ευρώπης, βρίσκονται αντιμέτωποι με τη μεγαλύτερη επίθεση στα δικαιώματα τους, εδώ και είκοσι χρόνια (από την εποχή της Θάτσερ και του Ρέιγκαν):
Οι καπιταλιστές ζητούν (και οι κυβερνήσεις καταβάλουν κάθε προσπάθεια να το επιτύχουν) το όριο συνταξιοδότησης να ΑΥ-ξηθεί στα 65 ή και στα 70 χρόνια.
Μείωση των συντάξεων κατά 20-40%.
Δραματική μείωση των επιδομάτων ανεργίας, δραστική πε-
122 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
δίκοπη της αποζημίωσης που καταβάλουν τα αφεντικά όταν κάνουν απολύσεις, ελαχιστοποίηση του χρόνου προειδοποίησης που απέ-τείται πριν την απόλυση, αύξηση των «επιτρεπόμενων» ομαδικών απολύσεων (διάβαζε χωρίς όριο απολύσεις).
Κατεδάφιση των συστημάτων υγείας. Συντάξεις και ιατρό-φαρμακευτική περίθαλψη να ιδιωτικοποιηθούν και τα κεφάλαια των ταμείων ουσιαστικά να τα διαχειρίζονται ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες!
Η νεοφιλελεύθερη πολιτική με κανέναν τρόπο δεν μπορεί να ανατραπεί με σταδιακές «εκ των έσω μεταρρυθμίσεις», τη στιγμή που αποτελεί αναγκαιότητα για το κεφάλαιο. Αυτή η πολιτική μπω-ρεί μόνο να ανατραπεί με σκληρούς ταξικούς αγώνες από τους Ερ-γαζωμένους που «αναγκαστικά» θα θέτουν το ζήτημα μιας άλλης κοινωνικής προοπτικής, που πρακτικά σημαίνει του σοσιαλισμού. Δεν μπορείς να κάνεις ομελέτα, χωρίς να σπάσεις αυγά! Η Ε.Ε. με κανένα τρόπο δεν μπορεί να μετατραπεί σε «Ευρώπη των λαών». Η Ευρώπη της Ε.Ε. σημαίνει Ευρώ7ΐη του κεφαλαίου, που στις Σάμε-ρινές συνθήκες, συγκεκριμενοποιείται σε Ευρώ7ΐη του νεοφιλελευ-θερισμού.
Η ρεφορμιστική Αριστερά που αναφέρεται στην προοπτική της «Ευρώπης των λαών», στην πραγματικότητα, έχει αποδεχθεί (τα αστικά) ιδεολογήματα που συνοδεύουν την οικοδόμηση της Ε.Ε. Προσπαθεί να ισορρο7τήσει ανάμεσα στη νεοφιλελεύθερη πορεία της Ε.Ε. και την υποτιθέμενη («αντικειμενικά προοδευτική») δια-δικασία που οδηγεί στο «ξεπέρασμα των εθνικών αντιθέσεων» στην ευρωπαϊκή ήπειρο, προς την «ευρωπαϊκή ενοποίηση». Η Ε.Ε., υπό-τίθεται, ότι καταργεί τις καταστροφικές αντιπαλότητες του παρελθόν-ντος (τους δυο Παγκόσμιους Πολέμους, τον Ψυχρό Πόλεμο), και ως εκ τούτου «αντικειμενικά» αποτελεί «προοδευτική» εξέλιξη.
Δυστυχώς όμως, σ' αυτόν τον κόσμο, τίποτα δεν είναι καλό ή κακό αυτό καθαυτό. Α ζήτημα της οικοδόμησης της ενιαίας Ευρώ-πης δεν είναι άσχετο από το ταξικό της περιεχόμενο. Ακριβώς έπη-δή η Ε.Ε. που οικοδομείται είναι η Ε.Ε. του κεφαλαίου, γι' αυτό οι εθνικές αντιπαλότητες δεν έχουν ξεπεραστεί (αν και ασφαλώς δεν έχουν πάρει ακόμα τις διαστάσεις του παρελθόντος). Βρίσκαμε-στε σε απόσταση ετών φωτός ακόμα και από τη δημιουργία ενός
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
123
(αστικού) «ευρωπαϊκού κοσμοπολιτισμού». Όπως κατέδειξε η ΚΡΙ-ση που ξέσπασε μετά την εισβολή στο Ιράκ, με τη διχοτόμηση της E.E.-15 ανάμεσα στις χώρες που ήσαν υπέρ η κατά της εισβολής, η εθνικιστική ρατσιστική προπαγάνδα εξακολουθεί να βρίσκεται στο οπλοστάσιο των ευρωπαϊκών αρχουσών τάξεων όταν αναφέρονται σε άλλους ευρωπαίους «συναδέλφους». Στη διάρκεια της εισβολής. η Daily Mail αποκαλούσε το Γάλλο πρόεδρο Σιράκ «σωματέμπορα του Παρισιού», ενώ σε άρθρο της η Guardian έγραφε ότι «η Αλ-λία είναι η υστερική πριμαντόνα της ρεαλπολιτίκ [...] η Γερμανία έχει συνετιστεί με την Κούβα και τη Λιβύη. Παρίσι και Βέρο-λίνο καθοδηγούν τον άξονα των δειλών και των κλαψιάρηδων». Η άλλη πλευρά ανταπέδιδε τα δέοντα, θέτοντας ζήτημα κατά πόσον η Βρετανία ανήκει στην «Ευρώπη», υπενθυμίζοντας τη ρήση του Ντε Γκολ: «Όλη η ουσία, όλη η δομή και όλη η οικονομική πολιτική της Αγγλίας διαφέρουν ριζικά από εκείνες της ηπείρου μας, είναι νησί στραμμένο προς τους ωκεανούς»!31
Η μετατροπή των Χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευ-ρώπης σε υποβαθμισμένη «ζώνη» προς οικονομική εκμετάλλευση. αποδεικνύει ότι όχι μόνο οι εθνικές διαφορές δεν έχουν υποχωρήσει στην Ε.Ε., αλλά θα ενταθούν την επόμενη περίοδο.
Χειρότερα και από τα παραπάνω, η προσπάθεια μετατροπής της Ε.Ε. σε παγκόσμια υπερδύναμη (ακόμα και αν είναι αντιφατική και αδύναμη), είναι το ίδιο απειλητική προοπτική για την ανθρωπότητα. όπως και κάθε καπιταλιστικής υπερδύναμης. Η Αριστερά παλεύει για έναν άλλο κόσμο, ο οποίος όχι μόνο είναι εφικτός, αλλά σιγεί-ρα δεν είναι στενά ευρωπαϊκός, αλλά παγκόσμιος. Η Αριστερά δεν παλεύει για νέες διαιρέσεις, αλλά μαζί με τους εργαζόμενους και τις «λαϊκές» τάξεις των χωρών του Τρίτου Κόσμου, παλεύει για έναν ενοποιημένο πλανήτη, για τον παγκόσμιο σοσιαλισμό. Παλεύει μαζί με τους εργαζόμενους και τις αντιστάσεις μέσα στην «καρδιά του κτήνους», τις ΗΠΑ, ενάντια στη μετατροπή του πλανήτη σε αντί-μαχόμενα ιμπεριαλιστικά στρατόπεδα (Ε.Ε. εναντίον ΗΠΑ), εξαπλή-σμένα μέχρι τα δόντια (και με πυρηνικά όπλα), που θα απειλούσαν την ίδια την ύπαρξη του πλανήτη.
Επομένως, το ζήτημα της ταξικής κυριαρχίας του κεφαλαίου στην Ε.Ε. ούτε μπορεί να αποσιωπηθεί, ούτε (το ζήτημα της αναρτώ-
124 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Πης αυτής της κυριαρχίας από τους εργαζόμενους) να μεταφερθεί στο απόμακρο μέλλον.
Επιστροφή στην
«αυτοδύναμη εθνική ανάπτυξη»;
Οι θέσεις του ΚΚΕ για άμεση έξοδο, «εδώ και τώρα», από την Ε.Ε. ενέχουν ένα διπλό κίνδυνο: Πρώτον, οδηγούν στην ουτοπία της «αυτοδύναμης εθνικής ανάπτυξης». Και δεύτερον, καθιστούν ΔΥ-σκολη τη διαφοροποίηση από εθνικιστικές θέσεις σε σχέση με την Ε.Ε.
Η «αυτοδύναμη εθνική ανάπτυξη» δεν είναι απλώς μια ουτοπία - είναι, για την ακρίβεια, μια αντιδραστική ουτοπία. Α ΠΑΣΟΚ πα-λιότερα (τη δεκαετία του 1980), επεδίωξε την «πολύπλευρη εξώτερη-κή πολιτική», αναπτύσσοντας οικονομικές σχέσεις τόσο με τις τότε χώρες του κρατικού καπιταλισμού («υπαρκτού σοσιαλισμού»), όσο και με τα διάφορα δικτατορικά αραβικά καθεστώτα. Αυτή η πολύ-τική δεν κατόρθωσε να βγάλει τον ελληνικό καπιταλισμό από την κρίση που τον μάστιζε εκείνη την περίοδο.
Στις σημερινές συνθήκες τα πράγματα είναι ακόμα σοφότερα. Βρισκόμαστε σε μια εποχή «περιφερειακών ολοκληρώσεων», όπως η Ε.Ε., η NAFTA στην αμερικανική ήπειρο γύρω από τις Είπα, η ζώνη του γιεν γύρω από την Ιαπωνία. Πράγμα που σημαίνει, ότι οι υπαρκτές πιθανότητες εξάσκησης «πολύπλευρης οικονομικής και εξωτερικής» πολιτικής είναι ανύπαρκτες.
Επιπλέον, αν υπήρχε (σαν υπόθεση εργασίας) η πιθανότητα να γίνει κατορθωτή μια πολιτική αυτοδύναμης ανάπτυξης, θα οδηγού-σε σε χειροτέρευση των συνθηκών διαβίωσης των εργαζομένων. Αν εξακολουθούσε να υπάρχει καπιταλισμός, η νεοφιλελεύθερη πολίτη-κή θα επιβαλλόταν ακόμα και αν δεν υπήρχε η Ε.Ε.(από τη στιγμή που αποτελεί αναγκαιότητα για το κεφάλαιο, όπως έχουμε αποδείξει στην ανάλυσή μας). Και μάλιστα, ο νεοφιλελευθερισμός, θα επί-βαλλόταν ακόμα πιο εύκολα! Εν ονόματι της «εθνικής οικονομίας και ανεξαρτησίας», οι εργαζόμενοι θα καλούνταν να υποστούν δρα-ματικές θυσίες. Αν υπήρχε σοσιαλισμός (πολύ περισσότερο ο «σο-σιαλισμός» που επαγγέλλεται το ΚΚΕ), και έμενε απομονωμένος. και πάλι οι εργαζόμενοι θα αντιμετώπιζαν τεράστιες δυσκολίες και
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
125
στερήσεις. Άλλωστε το ΚΚΕ δεν αφήνει καθόλου αμφιβολίες περί αυτού:
«[.. .για την «αυτοδύναμη ανάπτυξη και ανεξαρτησία»] αυτός ο αγώνας αξίζει κόπους και θυσίες»! !32
Α ΚΚΕ ακολουθώντας την πολιτική του «εδώ και τώρα έξοδος από την Ε.Ε.», κινδυνεύει διαρκώς να συγκλίνει με εθνικιστικές θα-σεις. Α ΚΚΕ ήταν κατά της εισόδου της νότιας Κύπρου στην Ε.Ε. Η αντίθεσή του δεν ήταν στη βάση του διεθνισμού. Δεν πήγαζε, δη-λαδή, από το γεγονός ότι ο αποκλεισμός της βόρειας Κύπρου από την Ε.Ε. ήταν σε βάρος των Τουρκοκυπρίων εργαζομένων, πράγμα που είχε σαν αποτέλεσμα την ενίσχυση του Ελληνοκυπριακού έθνη-κόσμου Η αντίθεση του ΚΚΕ, είχε σαν αφετηρία τη θέση του κόμ-ματος, ότι η ένταξη ήταν σε «βάρος της ενιαίας και ανεξάρτητης κρατικής υπόστασης της Κύπρου».33 Πράγμα που συις σημερινές συνθήκες, σημαίνει ουσιαστικά ταύτιση με τις θέσεις της Ελληνοκυ-πριακής άρχουσας τάξης, που επιζητά μια «ενιαία Κύπρο» με ισχυρή κεντρική κυβέρνηση, υπό τον έλεγχο της «Ελληνοκυπριακής πλειο-ψηφίας», δηλαδή των Ελληνοκύπριων καπιταλιστών.
Σε κάθε περίπτωση, η «αυτοδύναμη οικονομική ανάπτυξη», 7ΐη-γαίνει χέρι-χέρι με τον οικονομικό εθνικισμό, τα δασμολογικά τείχη. την παρεμπόδιση της εισόδου «ξένων» εμπορευμάτων σε μια χώρα. Αν η χώρα αυτή είναι ανεπτυγμένη (όπως η Ελλάδα και οι άλλες χώρες της Ε.Ε.), ο οικονομικός εθνικισμός στρέφεται ευθέως κατά των πιο αδύναμων χωρών του Τρίτου Κόσμου (όπως και συμβαίνει με τους δασμούς της Ε.Ε. έναντι των υπό ανάπτυξη κρατών).
Τη γενικότερη επικέντρωση σε «εθνικά θέματα» της κριτικής του ΚΚΕ για την Ε.Ε., την ανιχνεύουμε συνολικά στις θέσεις του Κομ-μίτος Κεντρική θέση στην αντίθεση του ΚΚΕ προς την Ε.Ε., έχει η εκτίμηση του κόμματος, ότι η Ελλάδα εντός της Ε.Ε., εκχωρεί «κυ-ριαρχικά δικαιώματά της», και ακόμα ότι η «Ελλάδα δεν έχει βρει το δίκιο της [sic!] από τους εταίρους της όσον αφορά τα σύνορα στο Αιγαίο».34
126 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
Οι πολιτικές συνέπειες των θέσεων της ρεφορμιστικής Αριστεράς
Η σταλινική και ρεφορμιστική Αριστερά στην Ελλάδα, από την εποχή της Συμφωνίας Σύνδεσης Ελλάδας - ΕΟΚ το 1961, προέβαλε-πε την τελική καταστροφή (αποβιομηχάνιση) της «εθνικής οίκον-μίας», βέβαιη ότι η «επιδίωξη και επιθυμία» των καπιταλιστών της δυτικής Ευρώπης ήταν η Ελλάδα να παραμείνει χώρα «καθυστερεί-μένη, αγροτική, πηγή πρώτων υλών και αγορά για τα βιομηχανικά υποπροϊόντα».
Στην πραγματικότητα, η πρόσδεση του ελληνικού καπιταλισμού στην «ευρωπαϊκή πορεία» υπήρξε γι' αυτόν (εξεταζόμενη συνολικά). εφετικά κερδοφόρα. Κατά την περίοδο 1960-1975 το ΑΕΠ της Ελλάδας αυξάνεται κατά 8,5% ετησίως (έναντι 3,8% της τότε ΕΟΚ), διατηρείται αλλά εξασθενίζει την επόμενη δεκαετία, υπολείπεται του μέσου όρου της ΕΟΚ την περίοδο 1985-94, αλλά αμέσως μετά και μέχρι σήμερα η ανάπτυξη του ελληνικού ΑΕΠ είναι υψηλότερη από το μέσο όρο της Ε.Ε. (4,1% το 2001 έναντι 1,7% της Ε.Ε. και 3,8% το 2003 έναντι λιγότερο από 1% για την Ε.Ε.).
Α πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι οι προβλέψεις της Αριστεράς αποδείχθηκαν παντελώς λανθασμένες. Α κύριο πρόβλημα βρίσκε-ται στο ότι οι αναλύσεις της, έχοντας πάρει οριστικό διαζύγιο με την ταξική ανάλυση, οδηγούσαν στην εξάλειψη των ταξικών αντί-θέσεων από τις θεωρήσεις τους για την Ελλάδα, και ενέτασσαν την πορεία του ελληνικού καπιταλισμού στο δίπολο: «εθνική οικονομία και κοινωνία» ενάντια στα «ξένα συμφέροντα και τα ντόπια Ανδρέα-κελά τους».
Α αποτέλεσμα αυτής της στρέβλωσης της πραγματικότητας ήταν διπλό:
Αφ' ενός οδήγησε στο φαντασιακό διαχωρισμό της ελληνικής άρχουσας τάξης σε δυο (υποτίθεται) αντιμαχόμενες μερίδες: τους «ευρωπαιόδουλους» και τους «αμερικανόφιλος». Κατά περιπίπτω-ση, αυτή η «ανάλυση» οδηγούσε να θεωρείται ως «προοδευτική» πολιτική η υποστήριξη της μιας μερίδας ενάντια στην άλλη (πρέφα-νος πάντα στη φαντασία των «αναλυτών»). Έτσι, σύντομα η ΕΔΑ (ήδη πριν τη δικτατορία του 1967) αποφάσισε ότι η πορεία προς την
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
127
(τότε) ΕΟΚ ενδεχομένωςναήταν επωφελήςγιατο... «λαϊκό κίνημα» αφού ήταν, «αντικειμενικά», «αντιαμερικανική». Σαν σε εντέκατο-πορισμό μαοϊκές οργανώσεις ανακάλυπταν ότι η πάλη ενάντια στο «ρωσικό επεκτατισμό» ενέτασσε στο «προοδευτικό» στρατόπεδο «ευρωπαιόδουλους» και «αμερικανόφιλος»!
Αφ' εταίρου (και με πιο διαρκείς συνέπειες): μετέτρεπε την Αρύ-στερά από δύναμη ανατροπής και σύγκρουσης με τον καπιταλισμό. σε δύναμη του «αστικού εκσυγχρονισμού». Η Αριστερά «ήταν η μόνη συνεπής» δύναμη, που μαζί με «μερίδες της αστικής τάξης» (την «εθνική αστική τάξη» και τους «μικρομεσαίους» καπιταλιστές) θα ανέπτυσσε την «εθνική οικονομία» και θα έφερνε την «πράγμα-τική δημοκρατία» (ότι και αν αυτό σημαίνει, σίγουρα όχι το σωσία-λιμό. Αυτή η πολιτική «ανάλυση» οδήγησε την ΕΔΑ στο να μετά-τραπεί σε ουρά της Ένωσης Κέντρου, πράγμα (που μεταξύ άλλων) καθόλου δεν εμπόδισε την πορεία προς τη δικτατορία του 1967. Η ίδια πολιτική οδήγησε το ΚΚΕ, περνώντας μέσα από τους δαίδαλους των «αντί-ιμπεριαλιστικών, δημοκρατικών σταδίων», στη σύνεργα-σία με την Νέα Δημοκρατία το 1989, στο όνομα του «δημοκρατικού εκσυγχρονισμού»! Και αυτή η πολιτική επέτρεψε βέβαια (γιατί ήταν από τη φύση της ενσωματώσαμε) στη «λεηλασία» των ιδεολόγημα-των της Αριστεράς από το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου.
Α τελικό αποτέλεσμα όλων των φαντασιακών ιδεολογημάτων είναι ότι πάντοτε φτάνει η «ώρα της αλήθειας», η πραγματικότητα αποδεικνύει την πλαστικότητα τους. Σήμερα πλέον, το ένα τμήμα της Αριστεράς, ανακαλύπτοντας το «ρεαλισμό», προσβλέπει στην «Ε.Ε. των λαών» (Συνασπισμός). Α άλλο της τμήμα (ΚΚΕ), παρ' ότι εμμένει στο ιδεολόγημα της «εθνικής οικονομίας», έχει πλέον δώσει δήγματα γραφής του ιδιότυπου «ρεαλισμού» του: μετά την πολιτική καταστροφή του «βρόμικου '89» (τη συνεργασία με την Νέα Δήμε-Κριτία, το ΚΚΕ περιχαρακώθηκε σεκταριστικά στο εσωτερικό του. Αυτό ωστόσο, δεν το εμπόδισε να επιδεικνύει «υπευθυνότητα» ένα-ντι της «εθνικής οικονομίας». Α ΚΚΕ, πέρα από ρητορικές διάκι-ρήξεις σπάνια διοργανώνει μαζικές απεργιακές κινητοποιήσεις. Α αντίθετο μάλιστα, η σεκταριστική περιχαράκωση του επιτρέπει να αποφεύγει τις «κακοτοπιές» της οικοδόμησης συνθηκών πράγματι-κών μαζικών αγώνων. Στο τέλος, το ΚΚΕ θα αναγκαστεί να επιλέξει
128 Παγκοσμιοποίηση και νεοφιλελευθερισμός - οι εξελίξεις στην Ε.Ε.
ανάμεσα είτε στην επιστροφή συός συνεργασίες με τις «προοδευτικές αστικές δυνάμεις» είτε να παραμείνει προσκολλημένο στη σιτάρι-στική ακινησία, η οποία οδηγεί στην, αναπόφευκτη, αργή φθορά και παρακμή της πολιτικής του επιρροής.
Παίρνοντας διαζύγιο η ρεφορμιστική Αριστερά με την ταξική ανάλυση, διευκόλυνε τους καπιταλιστές (η Ελλάδα παρουσιάζει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά αποδοχής της Ε.Ε. στον πληθυσμό σ: ολόκληρη την Ευρώπη).
Η πραγματικότητα είναι ότι η Ευρώπη που χτίζεται μέσω της Ε.Ε., είναι η Ευρώπη του κεφαλαίου και γι' αυτό εξυπηρετεί όλους τους καπιταλιστές ανεξάρτητα από την «εθνική» τους ταυτότητα. Οι Ινδό-αστικές αντιθέσεις, που ανέκυψαν στην πορεία του ελληνικού καπιταλισμού προς την «ευρωπαϊκή ολοκλήρωση», δεν διχοτόμου-σαν την άρχουσα τάξη σε εντιθέμενες μερίδες με πολεμικές δια-θέσεις η μία απέναντι στην άλλη. Οι αντιθέσεις αυτές ανέκυπταν είτε σε σχέση με το ρυθμό της ενσωμάτωσης στην «ευρωπαϊκή ολοκλήρωση», είτε από τους φόβους, των πιο αδύνατων τμημάτων της άρχουσας τάξης, ότι δεν θα μπορούσαν να αντεπεξέλθουν στον ανταγωνισμό με τους πιο ισχυρούς καπιταλισμούς της δυτικής Ευ-ρώ7ΐης. Ωστόσο στον καπιταλισμό, είναι τα πιο ισχυρά κομμάτια της άρχουσας τάξης αυτά που οδηγούν συνολικά τους καπιταλιστές, που τελικά ενοποιούν την τάξη τους, προς τις συγκεκριμένες ιστορικές της επιλογές. Και η επιλογή αυτή (της πρόσδεσης στην «ευρώπια-κή ολοκλήρωση») αποδείχθηκε, όπως είδαμε, πράγματι επωφελής συνολικά για την άρχουσα τάξη. Και την οικονομική ανάπτυξη του ελληνικού καπιταλισμού διασφάλισε και του άνοιξε νέες προοπτικές επέκτασης (Βαλκάνια).
Αυτοί που πλήττονται από τις διαδικασίες της «ευρωπαϊκή όλο-κλήρωση» είναι οι εργαζόμενοι, με την επιβολή του νεοφιλελεύθερη-σμού και της λιτότητας στο όνομα του «ευρωπαϊκού οράματος». Οι έλληνες εργαζόμενοι, στο όνομα αυτής της Ευρώπης, βρίσκονται υπό συνεχή προγράμματα λιτότητας και ιδιωτικοποιήσεων από το 1985! Η επιστροφή στην ταξική ανάλυση, αποτελεί όρο για μια Αριστερά που θέλει και να παλέψει αποτελεσματικά εντός των εθνικών συ-Νέρων αλλά και να συνδεθεί με την Ευρωπαϊκή Αντικαπιταλιστική Αριστερά της Γένοβας και της Φλωρεντίας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση
129
Η Αντικαπιταλιστική Αριστερά
Η διάλυση της καπιταλιστικής Ε.Ε. είναι καθήκον του εργατικού και Αριστερού κινήματος της Ευρώπης. Η Ευρωπαϊκή Αντικαθιστά-λισακή Αριστερά, έθεσε ένα πλαίσιο αρχών, που πράγματι είναι η βάση για μια συνεπή πάλη ενάντια στην Ε.Ε. που ευαγγελίζονται (και πραγματοποιούν) οι καπιταλιστές, τα οποία συμπυκνώνονται σε πέντε σημεία:35
Α) Πάλη ενάντια στον ιμπεριαλισμό τόσο των ΗΠΑ, όσο και της Ε.Ε. Πάλη ενάντια σε κάθε προσπάθεια μετατροπής της Ε.Ε. σε «με-γαλή δύναμη». Καμιά αύξηση στις στρατιωτικές δαπάνες των Κρο-των-μελών. Διάλυση των ευρωκρατών (των μονάδων ταχείας Πεμ-βασης που έχουν δημιουργηθεί). Πάλη για άμεση έξοδο των χωρών της Ε.Ε. από το NATO και πάλη για τη διάλυσή του.
Β) Ενάντια σε μια «Ευρώπη φρούριο», που θα κυριαρχείται από τα συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου της δυτικής Ευρώπης, με άμεσα θύματα τους μετανάστες και τη μετατροπή των Χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης σε υποβαθμισμένη «περιέ-ροιά» προς εκμετάλλευση.
Γ) Πάλη ενάντια στο δεσποτισμό (τις αντιδημοκρατικές μεθώ-δους λήψης των αποφάσεων) που χαρακτηρίζει τη λειτουργία της Ε.Ε. Πανευρωπαϊκή πάλη για να μην περάσει το «Σύνταγμα», που παραδίδει συός κρατικές γραφειοκρατίες τον πλήρη έλεγχο της Ε.Ε. και αποτελεί οπισθοδρόμηση ακόμα και σε σχέση με την ασίκη Κάι-νοβουλευτική δημοκρατία.
Δ) Πάλη ενάντια στο νεοφιλελευθερισμό- οι άνθρωποι πάνω από τα κέρδη. Ασυμβίβαστη πάλη ενάντια στη διάλυση των δημόσιων υπηρεσιών και την ιδιωτικοποίησή τους (μεταφορές, ενέργεια, νερό). με τις καταστρεπτικές συνέπειές τους: αύξηση των τιμών, αυξάναμε-νη κοινωνική ανισότητα και κοινωνική ανασφάλεια.
Ε) Πάλη για τη δημιουργία μιας άλλης ευρωπαϊκής Αριστεράς. απαλλαγμένης από τη νεοφιλελεύθερη στροφή της σοσιαλδημοκρατία-τίας και του ρεφορμισμού των Κ.Κ. Πάλη για να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για μια σοσιαλιστική Ευρώπη, της άμεσης δίμετρα-τίας των εργαζομένων, εφηβική και με αλληλεγγύη στα παγκόσμια απελευθερωτικά κινήματα.
130
Σημειώσεις
1 Chris Harman, The Common Market, International Socialism 49, 1971.
2 Βασιλείου Πανάγου, Κωνσταντίνου Τσόντα, Διακρατική και υπερεθνική Συνεργασία, εκδόσεις Παπατζής, Αθήνα 2002, σελ. 777.
3 Λουκάς Τσουκαλάς, Η νέα ευρωπαϊκή οικονομία, στο κατώφλι του 21ου αιώνα, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 289.
4 Μανόλη Βρεττάκε, Διευρυμένη Ε.Ε. με διαφορές διευρυμένες, Ελευθεροτυπία, 2/5/2003.
5 Θεόδωρος Κ. Πελαγικής, Κατατονική οικονομία, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 35.
6 Ελευθεροτυπία, 17/12/2003.
7 Κώστας Βερόπουλος, Ποιος φοβάται την Ευρώπη, ανατομία ενός μύθου, εκδό-σειςΛιβάνη,Αθήνα2000, σελ. 115-116.
8 Από το cite www.CIA - Α World Factbook - για την Γερμανία.
9 Ηλίας Ιωακείμογλου, Η ONE, οι μισθοί και η ανεργία, Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ, σελ. 60-81 .Διάβαζε επίσης Θεόδωρος Κ. Πελαγικής, Κατατονική οικονομία, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 19-41.
10 Καθημερινή, 10/7/2003.
11 Καθημερινή, 12/11/2003.
12 Καθημερινή, 31/12/2003.
13 Θεόδωρος Κ. Πελαγικής, Κατατονική οικονομία, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 29.
14 Πάνος Καζάκες, Α αβέβαιο μέλλον της ευρωπαϊκής ένωσης και η Τουρκία, εκ-δόσεις Παπατζής, σελ. 122.
15 Ηλίας Ιωακείμογλου, Η ONE, οι μισθοί και η ανεργία, Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ, σελ. 80.
16 Ελευθεροτυπία, 6/7/2003.
17 Λουκάς Τσουκαλάς, Η νέα ευρωπαϊκή οικονομία, στο κατώφλι του 21ου αιώνα, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 320.
18 Κώστας Βερόπουλος, Ποιος φοβάται την Ευρώπη, ανατομία ενός μύθου, εκδό-σειςΛιβάνη,Α0ήνα2000, σελ. 107.
19 Κώστας Βερόπουλος, Ποιος φοβάται την Ευρώπη, ανατομία ενός μύθου, εκδό-σειςΛιβάνη,Αθήνα2000, σελ. 107,109.
20 Ελευθεροτυπία, 12/10/2003.
21 Α Βήμα, 4/10/2003.
131
22 Η Καθημερινή, 10/7/2003.
23 Καθημερινή, 21/9/2003.
24 Καθημερινή, 28/9/2003.
25 Ελευθεροτυπία, 6/10/2003.
26 Ο Νέος Ευρωπαϊκός χώρος, συλλογή κειμένων, εκδόσεις Θεμέλιο, 2000, σελ. 163.
27 G. Buster, EU enlargement: from poverty to misery, International Viewpoint 340, May 2002.
28 Bernard Cassen, Συντακτική Συνέλευση για το τίποτα, Α Monde, αναδημοσίευε-ση Ελευθεροτυπία, 24/8/2003.
29 Η ολοκλήρωση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, συλλογή κειμένων, εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα1999, σελ. 663.
30 Λουκάς Τσουκαλάς, Η νέα ευρωπαϊκή οικονομία, στο κατώφλι του 21ου αιώνα, εκδόσεις Παπατζής, σελ. 183.
31 Ηλίας Καυλιάρας, Ευρύνσου και Δέος, εκδόσεις Λιβάνη, σελ. 68, 76.
32 Α πλαστό δίλημμα Ε.Ε. ή απομόνωση, από το site www.kke.gr
33 Η διεύρυνση της Ε.Ε., από το site www.kke.gr
34 Τι είναι η συνθήκη του Άμστερνταμ, από το site www.kke.gr
35 Διακήρυξη της Ευρωπαϊκής Αντικα7ηταλιστικής Αριστεράς, Μαδρίτη, Ιούνιος 2002, International Viewpoint 342, July/August 2002. Μεταφράστηκε στο περίοδε-ΚΟ της ΔΕΑ, Διεθνιστική Αριστερά, τεύχος 2, Οκτώβρης - Δεκέμβρης 2002.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου