Σάββατο, 26 Μαρτίου 2011

Η περί θεού αυταπάτη - Richard Dawkins (μέρος 5)

Εκ φύσεως, δεν είμαι πνεύμα αντιλογίας. Δεν πχστεύω ότι το συγκρουσια-κό σχήμα ενδεΐκνυται για την εξεύρεση της αλήθειας, και τακτικά απορρί-πτω προσκλήσεις συμμετοχής σε δημόσιες αντιπαραθέσεις. Με είχαν κά-ποτε καλέσει σε μια τέτοια αντιπαράθεση με τον τότε αρχιεπίσκοπο του Γιορκ, στο Εδιμβούργο. Θεώρησα την πρόσκληση τιμητική και την αποδέ-χθηκα. Έπειτα από τη συζήτηση, ο θρησκευόμενος φυσχκός Russell Stannard αναδημοσίευσε στο βιβλίο του Doing Away with God? (Απαλλαγή από τον Θεό;) μια επιστολή του προς την εφημερίδα Observer:
Κύριοι, ιτπό τον χαιρέκακο τίτλο «Ο Θεός έρχεται δεύτερος και καταϊ-δρωμένος μετά τη Μεγαλειότητα της Επιστήμης», ο επιστημονικός α-νταιιοκρνπίς σας ιιεριέγραφε (την Κυριακή τού Πάσχα, παρακαλώ) πώς ο Richard Dawkins «κατέφερε ένα βαρύ διανοητικό πλήγμα» στον αρ-χιεπίσκοπο του Γιορκ στα πλαίσια ενός διαλόγου με θέμα την επιστήμη και τη θρησκεία. Διαβάσαμε για «αυτάρεσκα χαμόγελα αθεϊστών» και για «Λιοντάρια 10, Χριστιανοί 0».
Στη συνέχεια, ο Stannard ετιέπληττε την Observer καθότι παρέλεχφε να αναφέρει μια μεταγενέστερη οχτνάντηση στη Βασιλική Εταιρεχα, μεταξύ εκείνου, εμού, του επισκόπου τού Μπέρμιγχαμ και του διακεκριμένου κο-σμολόγου σερ Hermann Bondi, η οποία δεν είχε στηθεί ως δημόσια αντι-παράθεση και, ως εκ τοιίτου, ήταν πολύ mo εποικοδομητική. Μπορώ να συμφωνήσω μόνο με την υποδηλούμενη καταδίκη του οχτγκρουσιακού σχή-ματος για τις δημόσιες αντιπαραθέσεις. Συγκεκριμένα, για λόγους τους ο-ποίους επεξηγώ στο βιβλίο A Devil's Chaplain (Ένας εφημέριος του Διαβό-λου), ποτέ δεν λαμβάνω μέρος σε αντιπαραθέσεις με δημιουργιστές.*
Εντούτοις, παρά την απέχθειά μου για τέτοιες αναμετρήσεις TXJTIOU α-ρένας, φαίνεται πως έχω αποκτήσει τη φήμη του εριστικού απέναντι οτη θρησκεία. Συνάδελφοί μου που συμφωνούν ότι δεν σπάρχει Θεός, ότι δεν χρεχαζόμαστε τη θρησκεία για να είμαστε ηθικοί και ότι μποροιίμε να εξη-γήσουμε τις ρίζες της θρησκείας και της ηθικότητας με μη θρησκευτικούς όρους, μου ανταπαντούν παραδόξως με κάποχα αμηχανία: Γιατί είσαι τόσο εχθρικός; Τι το κακό έχει σε τελική ανάλυση η θρησκεία; Αλήθεια, προκα-
* Δεν διαθέτω τόσο θάρρος ώστε να αρνηθώ τη συμμετοχή μου με βάση το επιχείρημα που εΉΐκολεήαι ένας από τους πλέον διαπρεπείς επισιήμονες συναδέλφους μου, όπο-τε κάποιος δημιουργιστής επιχειρεί να τον εμπλέξει σε δημόσια αντιπαράθεση μαζι' του (δεν θα σας πω το όνομά του, αλλά αν τον άκουγε κανει'ς να μιλά, θα συμπέραινε ότι εί-ναι Αυστραλός): «Αυτό θα φαινόταν θαυμάσιο στο δικό σας βιογραφχκό, αλλά όχι στο δικό μου».
Τι ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤΟΣΗ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ;
313
λεί τόση ζημιά ώστε να πρέπει να την αντιμαχόμαστε ενεργά; Γιατί να μην κοιτάμε τη δουλειά μας και να αφήσουμε τους άλλους να ζήσουν όπως θέ-λουν, όπως κάνουμε με τα ζώδια, την κρυσταλλική ενέργεια και τις γραμ-μές ley;* Ακίνδυνες ανοησίες δεν ειναι όλα αυτά;
Θα μπορούσα να απαντήσω ότι η εχθρότητα που εγώ ή άλλοι άθεοι πε-ριστασιακά εκφράξουμε εναντίον της θρησκείας περιορίζεται στα λόγια. Δεν σκοπεύω ούτε να βομβαρδίσω ούτε να αποκεφαλίσω ούτε να λιθοβο-λήσω ούτε να σταυρώσω ούτε να κάψω στην πυρά ή να ρίξω αεροπλάνα πάνω σε ουρανοξύστες, μόνο και μόνο εξαιτίας μιας θεολογικής διαφωνίας. Ο συνομιλητής μου όμως δεν αρκείται συνήθως σε αυτή την απάντηση. Ίσως συνεχίσει λέγοντας κατι σαν το ακόλουθο: «Δεν σε στιγματΐζει η ε-χθρότητά σου ως έναν φονταμενταλιστή άθεο, εξίσου φονταμενταλιστή με τον τρόπο σου όσο και οι φανατικοί στη Ζώνη της Βίβλον** με τον δικό τους;». Πρέπει λοιπόν να απαλλαγώ αμέσως από τούτη την ενοχλητικά συ-νηθισμένη κατηγορΐα για φονταμενταλισμό.
Φονταμενταλισμός και νπονόμενση της επιστήμης
Οι φονταμενταλιστές ξέρουν ότι έχουν δίκιο επειδή βρήκαν την αλήθεια σε ένα ιερό βχβλίο, και γνωρίζουν, εκ των προτέρων, ότι τίποτε δεν θα τους μετακινήσει ατιό την πίστη τους. Η αλήθεια του χερού βιβλίου είναι αξιω-ματική και δεν συνχστά προϊόν κάιιοιας λογικής διεργαοίας. To βιβλίο λέει αλήθεια, και εάν τα αιτοδεικτικά οτοιχεία φαίνεται να το αντικρούουν, τότε μάλλον τα στοιχεία αυτά πρέπει να απορριφθούν, παρά το βιβλΐο. Ανπθέ-τως, αυτό στο οποίο εγώ, ως επιστήμονας, πιστεύω —λόγου χάριν, στην ε-ξέλιξη—, δεν το πιστεύω επειδή διάβασα κάποχο ιερό βιβλίο, αλλά επειδή μελέτησα όλες τις σχετικές ενδείξεις. Πρόκειχαι όντως για πολύ διαφορε-τικό ζήτημα. Ύα βιβλία για την εξέλιξη δεν αποτελούν αντικείμενο πίστης επεχδή είναι ιερά, αλλά διότι εκθέτουν ένα πλήθος αλληλοστηριζόμενων α-
* Στο πρωτότυπο: ley lines, όρος που επινοήθηκε το 1921 ατιό τον Alfred Watkins και αναφέρεται στις υποτνθέμενες ευθυγραμμίσεις διάφορων τοποθεσιών αρχαιολογικού εν-διαφέροντος, όπως αρχαία μνημεία και μεγάλιθοι. Η ερμηνεία των γραμμών ley αποτελει' αντικείμενο έντονης παραφιλολογίας η οποία συχνά κινείται στο χώρο της μεταφυσι-κής. (Σ.τ.μ.)
** Ο όρος «Ζώνη της Βίβλου» (Bible Belt) αναφέρεται σε μια ευρεία περιοχή των ΗΠΑ ιιου περιλαμβάνει τις κεντρικές και νοτιοανατολικές πολιτείες, στην οποία κυρίαρχο πολιτισμικό στοιχείο οποτελεί ο συντηρητικός χρισιιανικός ευογγελικός προτεσταντι-σμός. (Σ.τ.μ.)
314

ποδεικτικών στοιχείων. Κάθε αναγνώστης μπορεί κατ' αρχήν να ελέγξει ο ί-δχος την εγκυρότητα των στοιχείων αυτών. Τυχόν σφάλματα σε επιστημο-νικά βιβλία ανακαλύπτονται και δχορθώνονται τελικά ατιό άλλους επιστή-μονες. Κάτι τέτοιο εμφανέστατα δεν συμβαίνει με τα ιερά βιβλία.
Οι φιλόσοφοχ —χδιαίτερα οι ερασιτέχνες με λιγοστές γνώσεις φιλοσο-φίας, και ακόμη περισσότερο όσοχ έχουν μολυνθεί αττό τον «πολιτισμικό σχετικισμό»— ενδεχομένως στο σημείο αυτό θα αναμασήσουν ένα κουρα-στικό όσο και παραπλανητικό επιχείρημα: ότι η ττίστη ενός επιστήμονα στα αποδεικτικά στοιχεία αποτελεί αυτή καθαυτήν φονταμενταλισμό. Έχω α-ντιμετωπίσει τούτη την επιχειρηματολογία αλλού, οπότε συνοπτχκά και μόνο θα επαναλάβω τη θέση μου εδώ. Στη ζωή μας, όλοι μας πιστεύουμε σε ενδείξεις, οτιδήποτε κι αν διακηρύσσουμε επιδιδόμενοι σε ερασιτεχνι-κές αμπελοφιλοσοφίες. Εάν βρεθώ κατηγορούμενος για φόνο, και ο εισαγ-γελέας με ρωτήσει αυστηρά αν αληθεύει ότι βρισκόμουν εντός της πόλης του Σικάγου τη νύχτα του εγκλήματος, η παρακάτω φιλοσοφική υπεκφυγή δεν θα με απαλλάξει: «Εξαρτάται τι εννοείτε με το "αληθεύει"». Ούτε και μια σχετικιστική επίκληση της ανθρωπολογΐας θα βοηθήσει: «Βρισκόμουν εντός του Σικάγου μόνο κατά τη δική σας δυτική επιστημονική έννοια του "εντός". Ot Μπονγκολέζοι έχουν μια εντελώς διαφορετική αντίληψη του "εντός", σύμφωνα με την οποία βρίσκεσαι αληθινά "εντός" ενός τόπου ό-ταν είσαι ένας χρισμένος πρεσβύτερος, που δικαιοιίται να εισπνεύσεχ ατιό το αποξηραμμένο όσχεο ενός τράγου».115
Ισως οι επιστήμονες είναι φονταμενταλιστές όταν πρόκειται για τον ορι-σμό με κάποιον αφηρημένο τρόπο του νοήματος της «αλήθειας». To ίδιο χ-σχύει όμως και για τον υπόλοιπο κόσμο. Δεν είμαι περισσότερο φοντα-μενταλιοτής όταν ισχυρΐζομαι ότι η θεωρία της εξέλχξης αληθεύει απ' όσο όταν ισχυρίζομαι πως η Νέα Ζηλανδία βρίσκεται στο νότιο ημισφαίριο. Πι-στεύοντμε στην εξέλιξη επειδή τη στηρίζουν τα αποδεικτικά στοιχεία και θα την εγκαταλείπαμε εν μία νυκτί εάν ανέκιπιταν νέα στοιχεία που τη δια-ψεύδουν. Κανένας γνήσιος φονταμενταλιστής δεν θα έλεγε ποτέ κάτι τέ-τοιο.
Εύκολα συγχέεται ο φονταμενταλισμός με το πάθος. Μπορεί κάλλιστα να φαίνομαι παθιασμένος όταν υπερασπίξομαι την εξέλιξη απέναντι σε κά-HOIOV φονταμενταλιοτή δημιουργιστή, τούτο όμως δεν οφείλεται σε έναν δικό μου ανταγωνιστικό φονταμενταλισμό. Οφείλεται στο γεγονός ότι οι ενδείξεχς υπέρ της εξέλιξης είναι συντριπτικές, και τιαθιάζομαι όταν ο αντί-"πολός μου δεν τις βλέπει —ή, συνηθέστερα, όταν αρνεπαι να τις αντικρί-σει επειδή διαψεύδουν το ιερό του βχβλίο. To πάθος μου ενισχύεται όταν αναλογίζομαι πόσο πολλά χάνονν οι άμοιροι φονταμενταλιστές, καθώς και εκείνοχ τους οποίους επηρεάζουν. Οι αλήθειες της εξέλιξης, όπως και πολ-
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ;
315
λές άλλες επχστημονχκές αλήθειες, είναι τόσο συναρπασπκά γοητευτικές καχ όμορφες• πόσο αληθινά τραγικό να πεθάνεχς αγνοώντας όλα τούτα τα ωραία πράγματα! Φυσικά και με παθχάζεχ αυτό. Πώς θα μπορούσε να γίνει αλλιώς; Εντούτοις, η πχστη μου στην εξέλιξη δεν είναι φονταμενταλχσμός —ούτε καν ιτχ'στη— διότι γνωρίζω τι χρειάξεται για να αλλάξω γνώμη, και θα άλλαζα γνώμη ευχαρίστως εάν ανέκυπταν τα απαραίτητα αποδεχκτικά στοιχεία.
Και τούτο όντως συμβαίνει. Κάποτε είχα αφηγηθεί την ιστορία ενός αξι-οσέβαστου ηλικιωμένου επισιήμονα, διακεκριμένου στελέχους του Τμήμα-τος Ζωολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης όταν ήμουν npomuxta-κός φοχτητής. Γχα χρόνχα πχ'στευε με πάθος, καχ δχ'δασκε, ότχ το σύμπλεγμα Golgi (ένα μχκροσκοπχκό ενδοκυτταρχκό οργανχ'δχο) δεν υπήρχε στην πραγ-ματΛκότητα: κατά tnv άποψή του, αποτελούσε τέχνημα, μχα πλάνη. Υπήρχε η συνήθεια κάθε Δεχχχέρα απόγευμα ολόκληρο το τμήμα να παρακολουθεχ' μχα δχάλεξη από κάποχον επχσκέπτη ομχλητή. Κάποχα Δεχχτέρα, επχσκέπτης ήταν ένος αμερχκανός κχηταροβχολόγος, ο οποχ'ος παρουσχ'ασε απολχττως πεχσπκά στοχχεχα ότχ το σχίμπλεγμα Golgi όντως υπήρχε. Στο τέλος της δχ-άλεξης, ο ηλχκχωμένος άντρας προχώρησε στο μπροστχνό μέρος της αχ'θου-σας, έσφχξε το χέρχ του Αμερχκανού καχ εχ'πε —με πάθος: «Αγαπητέ μου, θέλω να σας εχιχαρχστήσω. Έκανα λάθος τα τελεχ/χαία δεκαπέντε χρόνχα». Χεχροκροτήσαμε κατασυγκχνημένοχ. Κανένας φονταμενταλχστής δεν θα το έλεγε ποτέ αυτό. Στην πράξη, οχίτε καν όλοχ οχ επχστήμονες. Όλοχ όμως οχ επχστήμονες το ευαγγελχ'ζονιαχ ως χδανχκό —σε αντχ'θεση με τους πολχτχ-κούς, λόγου χάρχν, οχ οποίοι πχθανότατα θα το καταδχ'καζαν ως onoptoxjvx-οτχχαί αλλαγή στάσης. Η ανάμνηση αυτού του περχστατχκού ακόμα καχ σή-μερα με πλημμυρχ'ξεχ με σχ^κίνηση.
Ως επχστήμονας, εχ'μαχ εχθρχκά δχακεχ'μενος απέναντ\ στη φονταμενταλχ-στχκή θρησκεχ'α, δχότχ υποσκάιιτεχ ενεργά το επχστημονχκό εγχείρημα. Μας δχδάσκεχ να μην οχλλάζοχψε γνώμη καχ να μην επχθχιμούμε να γνωρίσουμε σχιναρπαοτχκά πράγματα προσβάσχμα στη γνώση. Υηονομεύεχ την επχστή-μη καχ δχαβρώνεχ τη νόηση. To θλχβερότερο παράδεχγμα που γνωρχ'ζω εχ'ναχ εκεχ'νο του αμερχκανού γεωλόγου Kurt Wise, ο οποχ'ος τώρα δχευθχίνεχ το ΚέντροΈρευνας της Καταγωγής στο Κολέγχο Bryan, οτο Ντέχτον του Τενε-σχ'. Δεν εχ'ναχ τυχαχ'ο ότχ το Κολέγχο Bryan έχεχ λάβεχ το όνομά του προς τχ-μήν τού William Jennings Bryan, κατηγόρου του καθηγητή φυσχκών επχστη-μών John Scopes στη «δχ'κη των πχθήκων» τού Ντέχτον, το 1925.* Ο Wise θα
* Πολύκροτη δίκη βασισμένη σε πολιτειακή νομοθεσία η οποία απαγόρευε κάθε διδα-σκαλία αντίθετη στο δόγμα της θείας καταγωγής του ανθρώπου. (Σ.τ.μ.)
316

μπορούσε να ενχε πραγματοποιήσει την παιδική του φιλοδοξία να γΐνει κα-θηγητής γεωλογίας σε ένα πραγματικό τιανετπστήμιο, ένα πανεπιστήμιο με γνώμονα το ρητό «Σκέπτεσθαι κριτικά», αντί για το παντελώς ανόητο που εμφανΐζεται στην ιστοσελίδα του Κολεγίου Bryan, «Σκέπτεσθαι κριτικά και βιβλικά». Ο Wise, μάλιστα, είχε αποκτήσει ένα αληθινό πτυχίο γεωλογίας από το Πανεπιστήμιο του Σικάγου, και ακολούθως (ούτε λίγο ούτε πολύ) δύο μεταπτυχιακά στη γεωλογία και την παλαιοντολογια στο Πανετπστή-μιο Harvard, όπου σπούδασε (ούτε λίγο ούτε πολύ) υπό τον Stephen Jay Gould. Υπήρξε εξαιρετχκά καταρτισμένος και φέρελπις νέος ετπστήμονας, καθ' οδόν προς την επίτευξη του ονείρου του να διδάξει επιστήμη και να πραγματοποιήσει έρευνα σε ένα κανονικό πανεπιστήμΐο.
Τότε τον χτύπησε η τραγωδΐα. Δεν ήρθε από έξω αλλά από τα ενδότερα του νου του, ενός νου μοιραία υπονομευμένου και εξασθενημένου από μια φονταμενταλιστική θρησκευτχκή ανατροφή, η οποία τον είχε αναγκάσει να πιστεύει ότι η Γη —το αντικείμενο της γεωλογικής του εκπαίδευσης στο Σικάγο και το Harvard— είχε ηλικία μικρότερη από 10.000 χρόνια.Ήταν αρκετά ευφυής ώστε να αναγνωρίσει τη μετωπική σύγκρουση μετοξύ της θρησκείας του και της ετπστήμης του, και η αντιπαράθεση μέσα στο νου του τον καθιστούσε ολοένα και πιο ανήσυχο. Μια ημέρα, μην αντέχοντας άλλο στην πίεση, αποφάσισε να ρυθμίσει το θέμα οριστικά με ένα ψαλίδι: Πήρε μια Βίβλο και την ξεφύλλισε ψαλιδίζοντας κανονικά κάθε εδάφιο που θα έπρεπε να αφαιρεθεί εάν η επιστημονική οιττική του Κόσμου ήταν αλη-θής. Στο τέλος τονχιης της ανηλεώς ειλικρινούς και έντονα κοπιαστικής ά-σκησης, ενχαν απομείνει τόσο λίγα από τη Βίβλο του ώστε,
όσο ια αν προοτταθούσα, και μολονότι εΐχαν παραμείνει άθικτα τα περι-θώρια όλων των σελίδων της Αγϊας Γραφής, ήταν αδύνατον να σηκώσω το βιβλίο χωρΐς αυτό να σχίζεται στα δύο.Έπρεπε να λάβω μια απόφα-ση μεταξύ της εξέλιξης και των Γραφών. Είτε οι Γραφές έλεγαν την α-λήθεια και η εξέλιξη ήταν λάθος είτε η εξέλιξη ήταν η αλήθεια και έ-πρεπε να πετάξω τη Βίβλο [...]. Ακριβώς τη νύχτα εκείνη αποδέχθηκα το Λόγο του Θεού και απέρριψα όλα όσα θα μπορούσαν ποτέ να Τον δι-αψεύσουν, συμπεριλαμβανομένης και της εξέλιξης. Μαζί με όλα αυτά, με μεγάλη μου λύπη, έριξα στη φωτιά τα όνειρα και τχς ελπίδες μου για την επιστήμη.
To βρίσκω τραγικά θλιβερό• εντούτοις, ενώ η ιστορία με το σύμηλεγμα Golgi μού είχε φέρει δάκρυα θαυμασμού και αγαλλίασης, η ιστορία τού Kurt Wise είναι απλώς αξιοθρήνητη —αξιοθρήνητη και αξιοπεριφρόνητη. To πλήγμα στη σταδιοδρομία και την ευτυχία του το επέφερε ο ίδιος στον
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧθΡΟΤΗΤΑ;
317
εαυτό του- ήταν τόαο αχρείαστο, τόοο εύκολο να αποφευχθεί. Μττορούσε απλώς να πετάξει τη Βίβλο.'ϊί να την ερμηνεύσει συμβολικά ή αλληγορικά, όπως κάνουν οι θεολόγοχ. Ανπθέτως, ενέδωσε στο φονταμενταλχσμό και απέρρχψε εντελώς την επιστήμη, τις ενδείξεχς και τον ορθολογισμό, μαζί με όλα τα όνειρα καχ τις ελπΐδες του.
Μόνος ενδεχομένως μεταξύ των φονταμενταλιστών, ο Kurt Wise είναι ειλικρινής —συγκλονιστικά, οδυνηρά, σκανδαλωδώς ειλικρινής. Αξχ'ζεχ να λάβει το βραβείο Templeton —ίσως ο πρώτος πραγματικά άξιος παραλή-πτης του. Ο Wise φέρνει στο φως αυτό που γίνεται κρυφά στο σκοτάδι, οτο νου των φονταμενταλιστών εν γένει, κάθε φορά που συναντούν επχστημο-νικά τεκμήρια τα οποία δχαψεύδουν τις πεποιθήσεις τους. Προσέξτε την κατακλείδα του:
Μολονότι υπάρχουν επχστημονχκοχ' λόγοι για την αποδοχή μιας νεαρής Γπς, εγώ είμαι ένας δημιουργισπίς που ιτιστεύει στη νεαρή Γη ειτειδή έτσχ κατανοώ τις Γραφές.Όπως είχα ττεχ και στους καθηγητές μου όταν, πριν από χρόνια, ήμουν ακόμα στο κολέγιο, εάν όλες οι αποδείξεις στο Σύμπαν στρέφονταν εναντίον του δημιουργισμού, θα ήμουν ο πρώτος που θα TO παραδεχόταν• θα παρέμενα ωστόσο δημιουργχστής, διότι τοιίτο φαίνεται να επιτάσσει ο Λόγος του Θεού. Αυτή πρέπει να είναι η θέση μου.116
Μοιάξεχ σαν να παραθέτεχ τα λόγχα του Λούθηρου, όταν αναρτούσε τχς θέ-σεχς του στχς πύλες της εκχίλησχας στη Βχτεμβέργη, όμως ο δύσμοχρος Kurt Wise μού θχψχ'ζεχ περχσσότερο τον Γουχ'νστον Σμχθ από το 1984 —να παλεύ-εχ απεγνωσμένα να πχστέψεχ ότχ 2 συν 2 χσοιτχαχ με 5 εαν έτσχ λέεχ ο Μεγά-λος Αδελφός. Ο Γουίνστον όμως υφχ'στατο βασανχστήρχα. Η δχπλοσκέψη τού Wise δεν oxjvxcrxa χπιοταγή εξαχτχ'ας σωματχκών βασανχστηρχ'ων αλλά ε-πχταγή της θρησκευτικής πίστης, εξίσου ακαταμάχητη προφανώς γχα ορχ-σμένους: θα μπορούσε να χαρακτηριστεχ' ως μορφή πνειτματχκού βασανχ-στηρχ'ου. Εχμαχ εχθρχκά δχακεχ'μενος απέναντχ στη θρησκεχ'α εξαχτχας αχ/τού που έκανε στον Kurt Wise. Κχ αν το έκανε αυτό σε έναν σπουδασμένο στο Harvard γεωλόγο, σκεφθεχ'τε μόνο τχ μπορεί να κάνεχ σε άλλους ανθρώπους λχγότερο προχκχσμένους καχ λχγότερο καλά εξοπλχσμένους.
Η φονταμεντοχλχστχχαί θρησκεχ'α έχεχ βαλθεχ' πεχσματχκά να καταστρέψεχ την ειτιστημονχκή εκπαίδευση αμέτρητων χχλχάδων αθώων, καλοπροαίρε-των, δχψασμένων γχα γνώση νεαρών μυαλών. Η μη φονταμενταλχσπκή, «συ-νετή» θρησκεχ'α χ'σως δεν το κάνεχ αυτό. Εντοχ3τοις καθχστα τον κόσμο ευε-τπφορο στο φονταμενταλχσμό δχδάσκοντας στα παχδχά, από τα πρώτα τους χρόνχα, ότχ η τυφλή καχ πεχθήνια πίστη αποτελεί αρετή.
318
Η ΠΕΡΙ 0EOY ΑΥΤΑΠΑΤΗ
Η σκστεινή πλενρά της απολντοκρατίας
Στο προηγούμενο κεφάλαχο, προσπαθώντας να εξηγήσω το μεταβαλλό-μενο ηθικό Zeitgeist, επικαλέστηκα μια ευρέως διαδεδομένη συναίνεση φι-λελεύθερων, φωτισμένων, έντιμων ανθρώπων. Υπέθεσα, αντικρίζοντας τα πράγματα από τη ρόδινη πλευρά τους, ότι όλοι «εμείς» αποδεχόμαστε σε γενικές γραμμές την εν λόγω συναίνεση, ορισμένοι περισσότερο από άλ-λους• εΐχα κατά νου τούς περισσότερους από όσους ίσως διαβάσουν τούτο το βιβλχο, είτε θρησκευόμενους είτε όχι. Ασφαλώς όμως δεν αποδέχονται όλοι τη συναίνεση (και φυσικά δεν θα εκδηλώσουν όλοι την επιθυμία να διαβάσουν TO βιβλίο μου). Πρέπει να τιαραδεχθούμε ότι η απολυτοκρατία κάθε άλλο παρά έχει σβήσει. Μάλιστα κυριαρχεί σήμερα στο νου ενός ση-μανπκού πλήθους ανθρώπων, κατά πιο ετιικίνδυνο τρόπο στον μουσουλ-μανικό κόσμο και στην ανερχόμενη αμερικανική θεοκρστία (βλ. σχετικά το βχβλίο American Theocracy τού Kevin Phillips). Μια τέτοχου είδους απολυ-τοκρατία απορρέεχ σχεδόν πάντοτε από χσχυρή θρησκευτική πχ'στη καχ συ-νχστά σοβαρό λόγο για να υποθέσουμε ότι η θρησκεχ'α μπορεί να αποτελεί δύναμη κακού στον κόσμο.
Μία από τχς αυστηρότερες τχμωρχ'ες στην Παλαιά Διαθήκη εχναχ εκεχ'νη που ορχ'ζεταχ γχα τη βλασφημία. Βρχ'σκεταχ ακόμα σε χσχύ σε ορισμένες χώ-ρες. Η παράγραφος 295-C του πακχστανικού ποχνχκού κώδχκα προβλέπεχ ποχνή θανάτου για τοι/ro το «έγκλημα». Στις 18 Αυγούστου 2001, ο δρ Γχου-νχ'ς Σαχχ, γχατρός καχ λέκτορας, καταδχκάστηκε σε θάνατο γχα βλασφημία. To έγΐίλημα nou δχέπραξε ήταν να πεχ σε φοχτητές ότι ο Προφήτης Μωά-μεθ δεν ήταν μουσουλμάνος πρχν επινοήσεχ, σαράντα ετών, τη θρησκεία τού χσλάμ.Έντεκα από τους φοχτητές του τον ανέφεραν στχς αρχές γχα αυτό το «αδχκημα». Ο νόμος περχ' βλασφημίας οτο Πακχστάν σχινηθέστερα εφαρ-μόζεταχ εναντχ'ον χρχστχανών, όπως συνέβη με τον Ογκουστΐν Ασΐχ «Κιν-γκρί» Μασίχ, ο οποίος καταδικάστηκε σε θάνατο στην Φαϊξαλαμπάντ το 2000. Ο Μασΐχ, όντας χριστχανός, δεν μπορούσε να παντρευτεχ' την αγαπη-μένη του που ήταν μουσουλμάνα, καχ —απχ'στευτο— ο πακχστανχκός (καχ χσλαμχκός) νόμος δεν ειτχτρέπεχ σε μχα μουσουλμάνα να παντρεχ/χεί έναν μη μουσουλμάνο.Έτσχ επχχείρησε να ασπαστεχ' το ισλάμ και κατηγορήθηκε ότχ το έπραξε με ταπεχνά κχνητρα. Δεν είναι σαφές από τχς ανταποκρίσεχς που έχω δχαβάσεχ εάν αυτό καθαι/τό ήταν το έγΐίλημα που επέσυρε την ποινή του θανάτου ή εάν ήταν κάτχ το οποχ'ο φέρεταχ να εχ'πε σχετικά με το ήθος του Προφήτη. Σε οποχαδήποτε περνπτωση, σχγουρα δεν επρόκεχτο γχα το εχ'δος του αδχιαίματος που θα επέσυρε ποχνή θανάτου σε οποχαδήποτε χώρα με νόμους οχ οποίοι δεν διέπονται από θρησκευτική μισαλλοδοξία.
To 2006, στο Αφγανιστάν, ο Αμπντούλ Ραχμάν καταδικάστηκε σε θάνα-
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΙΊΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧθΡΟΤΗΤΑ;
319
to επειδή ασπάοτηκε το χριστιανισμό. Μήπως σκότωσε κανέναν, πλήγωσε κανέναν, έκλεψε κάτι, προξένησε κάποχα βλάβη;'0χι. To μόνο που έκανε ή-ταν να αλλάξει γνώμη. Εσωτερικά και κατ' ιδίαν, άλλαξε γνώμη. Διατηρού-σε κάποιες σκέψεις τιου δεν ήταν της αρεσκείας του κόμματος το οποίο κυ-βερνούσε τη χώρα του. Και, θυμηθείτε, δεν μιλάμε γχα το Αφγανιστάν των Ταλιμπάν, αλλά για το «απελευθερωμένο» Αφγανιστάν τού Χαμΐντ Καρζάχ, το οποίο εγκαθιδρύθηκε από τον υπό αμερικανική ηγεσία συνασπισμό. Ο κύριος Ραχμάν τελικά γλίτωσε την εκτέλεση, αλλά μόνο αφότου επικαλέ-στηκε παραφροσύνη και έπειτα από έντονες διεθνείς πιέσεις.Έχει πλέον α-ναξητήσει άσυλο στην Ιταλία, γχα να μην τον δολοφονήσουν ξηλωτές ανυ-πόμονοι να εκπληρώσουν το ισλαμικό τους καθήκον. Ακόμη και σήμερα, το σύνταγμα του «απελευθερωμένου» Αφγανιστάν προβλέπει ότι η θρησκευτική αποστασία επισύρει ποινή θανάτου. Η θρησκευτική αποστασΐα, θυμηθείτε, δεν συνεπάγεται πραγματχκή ζημιά σε ανθρώπους ή περιουσία. Πρόκειται για ένα καθαρό έγκλημα σκέψης, για να χρησιμοποιήσω την ορολογία τού 1984 τού Τζορτζ Όργουελ, καχ η τχμωρχ'α υπό τον ισλαμικό νόμο εχ'ναι ο θάνατος. Στις 3 Σεπτεμβρίου 1992, για να αναφέρουμε ένα παράδειγμα στο οποίο εφαρμόστηκε ο νόμος, ο Σαντίκ Αμπντούλ Καρίμ Μαλάλαχ αποκε-φαλίστηκε δημόσχα στη Σαουδική Αραβία αφού πρώτα καταδικάστηκε σύμ-φωνα με το νόμο για θρησκευτική αποστασία και βλασφημία.117
Κάποτε, σε μια τηλεοπτική συνάντηση με τον σερ Iqbal Sacranie, τον πλέον εξέχοντα «μετριοπαθή» μουσουλμάνο της Βρετανίας τον οποΐο ανέ-φερα και στο Κεφάλαιο 1, προκάλεσα το συνομχλητή μου να εκθέσει τις α-πόψεις του πάνω στο θέμα της θανατικής ποινής ως τιμωρίας για τη θρη-σκευτική αποστασχα. To γυρόφερνε από εδώ, το γυρόφερνε από εκεί, όμως δεν μπορούσε ούτε να την αρνηθεί οιχτε να την αποκηρύξει. Προσπαθούσε συνεχώς να αλλάξει θέμα, λέγοντας ότι επρόκειτο για ασήμαντη λεπτομέ-ρεια. Μιλάμε για έναν άντρα που έχει χριοτεί ιππότης από τη βρετανική κυβέρνηση γχα την προώθηση καλών «διαθρησκευτικών σχέσεων».
Ας μην εφησυχάζει αυτάρεσκα όμως ο χριστιανικός κόσμος. Ακόμη και πρόσφατα, το 1922, στη Βρετανία, ο John William Gott καταδικάστηκε σε εννέα μήνες καταναγκαστικά έργα για βλασφημία: συνέκρχνε τον Ιησού με έναν κλόουν. Εΐναι σχεδόν απίστευτο, αλλά το έγκλημα της βλασφημίας υπάρχει ακόμα στον ποινικό κώδικα της Βρετανίας,118 και το 2005 μια χρι-σπανική ομάδα προσπάθησε να ασκήσει δχ'ωξη γχα βλασφημχ'α εναντίον τού BBC γχα τη μετάδοση της εκπομπής Jerry Springer, the Opera*
* Μιούζικαλ, γραμμένο από τους Stewart Lee και Richard Thomas, βασισμένο στο αμε-ρικανικό τηλεοπτικό ριάλιτι The Jerry Springer Show. (Σ.τ.μ.)
320
Τα τελευταΐα χρόνια στις ΗΠΑ ο χαρακτηρισμός «αμερικανοί Ταλιμπάν» γίνεται όλο και mo συνηθισμένος, και μια πρόχειρη αναζήτηση στο Google αποκαλύπτει αρκετές ιστοσελίδες nou τον έχουν όντως υιοθετήσει. Οι ρή-σεις τις οποίες ανθολογούν —από αμερικανούς θρησκευτικούς ηγέτες κα-θώς και πολιτευόμενους που επικαλούνται τη θρησκεία— θυμίζουν ανα-τριχιαστικά τη στενόμυαλη μισαλλοδοξία, την άκαρδη σκληρότητα και την ωμή μοχθηρία των αφγανών Ταλιμπαν, του αγιατολάχ Χομεϊνί και της ουα-χαβιτικής εξουσίας στη Σαουδική Αραβία. Μια ιστοσελίδα ονόματι The Α-merican Taliban συνιστά ιδιαίτερα πλούσια πηγή αποκρουστικά ανισόρρο-πων ρήσεων, με προεξάρχουσα τη ρήση-μαργαριτάρι κάποιας Ann Coulter η οποία, όπως με έχουν διαβεβαιώσει αμερικανοί συνάδελφοί μου, δεν α-ποτελεί προϊόν φάρσας επινοημένης από την The Onion,* αλλά πρόκειταχ για υπαρκτό πρόσωπο: «Πρέπει να εισβάλουμε στις χώρες τους, να σκοτώ-σουμε τους ηγέτες τους και να τους προσηλυτίσουμε στο χρισπανισμό».119 Αλλα μαργαριτάρια περιλαμβάνουν τη ρήση του βουλευτή Bob Dornan: «Μη χρησιμοποιείτε τη λέξη "γκέι" (gay) παρά μόνο ως ακρωνύμιο του "Got Aids Yet?" (κόλλησες AIDS ή ακόμα;)»• του στρατηγού William G. Boykin: «Ο Τζορτζ Μπους δεν εκλέχθηκε από μια πλειοψηφία ψηφοφόρων των ΗΠΑ, αλλά διορίστηκε από τον Θεό» —και μια παλαιότερη, σχετικά με τη διάσημη περιβαλλοντική πολιτική του σπουργού Εσωτερικών επί Ρό-ναλντ Ρέιγκαν: «Δεν χρειάξεται να προστατεύουμε το περιβάλλον• η Δευτέ-ρα Παρουσία είναι προ των πυλών». Οι αφγανοί Ταλιμπάν και οι αμερικανοί Ταλιμπάν αποτελούν καλά παραδείγματα του τι συμβαίνει όταν οι άνθρω-ποι παίρνουν τις Ιερές Γραφές τους κατά γράμμα. Μας παρέχουν μχα φρι-κιαστική σύγχρονη αναπαράσταση του πώς μπορεί να ήταν η ζωή υπό τη θεοκρατία της Παλαιάς Διαθήκης. To βιβλίο τής Kimberly Blaker, The Fundamentals of Extremism: The Christian Right in America (Τα θεμέλια tou εξ-τρεμισμού. H χριστιανική Δεξιά στην Αμερχκή) αποτελεί μια εκτεταμένη έκθεση της απειλής που συνιστούν οι χριστιανοί Ταλιμπάν (μολονότι δεν α-ναφέρονται με αυτή την ονομασία).
Πίστη και ομοφνλοφύία
Στο Αφγανιστάν, υπό τους Ταλιμπάν, η ετπ'σημη τιμωρία για την ομοφυλο-φιλΐα ήταν η εκτέλεση μέσω μιας καλόγουστης μεθόδου: το θύμα θαβόταν ξωντανό κάτω από έναν τοίχο που σωριαζόταν πάνω του. Καθώς το «έ-
* Αμερικανική εβδομαδιαία σατιρική εφημερίδα. (Σ.τ.μ.)
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧθΡΟΤΗΤΑ;
321
γκλημα» αναφέρεται σε μια κατ' ιδίαν πράξη επιτελούμενη από συναινού-ντες ενήλικες που δεν βλάπτουν κανέναν άλλο, έχουμε μπροστά μας και ιιάλι το κλασικό σήμα κατατεθέν της θρησκευπκής απολιττοκρατίας. Ούτε η δική μου χώρα δικαιούται να καυχάταχ. Η κατ' ιδΐαν ομοφυλοφιλία συνι-στούσε κολάσχμο αδίκημα στη Βρετανία μέχρι —κατά εντυπωσιακό τρό-πο— το 1967. To 1954, ο βρετανός μαθηματικός Alan Turing, ντποψήφιος μαζί με τον John von Neumann για τον τίτλο του πατέρα του ηλεκτρονικού υπολογιστή, αυτοκτόνησε έπειτα από μια καταδίκη για το ποινικό αδίκημα της κατ' ιδίαν ομοφυλοφιλικής συμπεριφοράς. Ομολογουμένως, ο Turing δεν θάφτηκε ζωντανός κάτω ατιό κάποχον τοίχο σπρωγμένο από ένα τανκ. Του ετιέτρεψαν να επιλέξει μεταξύ δύο ετών φυλάκισης (μπορείτε να φα-νταστείτε βέβαια τον τρόπο με τον οποΐο θα τον μεταχειρίζονταν οι υπό-λοιποι κρατούμενοι) και μιας σειράς ενέσεων με ορμόνες, η οποία θα ισο-δυναμούσε με χημικό ευνουχισμό και θα είχε ως συνέπεια να αναπτύξει γυναικείο στήθος. Η τελική, προσωπική επιλογή του ήταν ένα μήλο στο ο-Ηθίο είχε ενεθεί κάποια κυανιούχα ένωση.120
Ως ιθύνων νους πχ'σω από το σπάσιμο των γερμανικών κωδίκων Enigma, ο Turing είχε πιθανότατα μεγαλύτερη συνεχσφορά στη νίκη επί των ναζί απ' ό,τι ο Αϊξενχάουερ ή ο Τσόρτσιλ. Χάρη οτον Turing και τους συναδέλ-φους του στο Μπλέτσλεϊ Παρκ,* οι στρατηγοί των Συμμάχων στο πεδίο της μάχης είχαν σταθερά, για μακρές περιόδους του τιολέμου, λεπτομερή γνώ-ση των γερμανικών σχεδίων πριν οι γερμανοί στρατηγοί προλάβουν να τα υλοποιήσουν. Μετά τον πόλεμο, όταν ο ρόλος τού Turing δεν ήταν πλέον άκρως απόρρητος, θα έπρεπε να είχε χριστεί χππότης και να είχε τιμηθεί ως σωτήρας του έθνους του. Αντιθέτως, αυτή η ευγενής, τραυλή, εκκεντρι-κή ιδιοφυΐά καταστράφηκε, για ένα «έγκλημα» που διαπράχθηκε κατ' ιδίαν και δεν έβλαφε κανέναν. Για άλλη μία φορά, το απαραγνώριστο σήμα κατα-τεθέν του θρησκευόμενου ηθικολόγου είναι να ασχολείται επίμονα με όσα οι άλλοι άνθρωποι κάνουν (ή ακόμη και σκέπτονται) κατ' ιδίαν.
Η στάση των «αμερικανών Ταλιμπάν» απένανπ οτην ομοφυλοφιλία απο-τελεί χαρακτηρισπκό παράδειγμα της θρησκευτικής τους απολυτοκρα-τίας. Ακούστε τον αιδεσιμότατο Jerry Falwell, ιδρυτή του Πανετηστημίου Ελευθερίας (Liberty University) στο Λίντσμπουργκ της Βιρτζίνιας: «To AIDS δεν είναι απλώς η τιμωρία του Θεού κατά των ομοφυλοφίλων• είναι η τι-
* To Μπλέτσλεϊ Παρκ είναι μια έπαυλη στην αγγλική κωμόπολη Μπλέτσλεϊ, η οποία υπήρξε έδρα της βρετανικής υπηρεσίας αποκρυπτογράφησης των γερμανικών τηλεπι-κοινωνιών κατά τπ διάρκεια του Β' Παγκόσμιου Πολέμου και έφερε την κωδική ονομα-σία «Ultra». (Σ.τ.μ.)
322

μωρΐα του Θεού κατά μιας κοινωνΐας η οποία ανέχεται τους ομοφυλόφι-λους».121 To πρώτο ττράγμα που προσέχω σε τέτοιους ανθρώττους είναι η υπέροχη χριστιανική αγάπη τους. Τι είδους σώμα ψηφοφόρων θα μπορού-σε, τη μία θητεία μετά την άλλη, να ψηφίζει έναν τόσο μχσαλλόδοξο και παραπληροφορημένο άνθρωπο όσο ο Jesse Helms, ρεπουμπλχκανός γερου-σιαστής της Βόρειας Καρολίνας, ο οποίος έχει πει χλευαστχκά «Οι εφημε-ρίδες New York Times και Washington Post μαοτίζονται και οι δύο από ομο-φυλόφιλους. Σχεδόν κάθε άνθρωπος εκεί μέσα είναχ είτε ομοφυλόφιλος είτε λεσβία.»;122 Η απάντηση, υποθέτω, είναι το είδος των ψηφοφόρων που αντιμετωπίζουν την ηθικότητα με στενά θρησκευτικούς όρους και νιώθουν απειλούμενοι από όσους δεν συμμερίζονται την ίδια απόλυτη πίστη.
Έχω ήδη παραθέσει μια ρήση τού Pat Robertson, ιδρυτή του Χρισπανι-κού Συνασπισμού (Christian Coalition). Υπήρξε σοβαρός υποψήφιος για το χρίσμα του ρεπουμπλικανικού κόμματος οτις προεδρικές εκλογές τού 1988, και συγκέντρωσε πάνω από 3 εκατομμύρια εθελοντές για να εργαστούν στην εκστρατεία του, καθώς και ένα υπολογίσιμο ποσό χρημάτων: ανησυ-χητικά υψηλό επίπεδο υποστήριξης, δεδομένου ότι οι ακόλουθες ρήσεις του είναι απολύτως τυπικές: «[Οι ομοφυλόφιλοι] θέλουν να έρχονται στις εκκλησίες και να διακόπτουν τις εκκλησιαστχκές λειτουργΐες και να πετούν αίμα παντού και να προσπαθούν να μεταδώσουν στους ανθρώπους AIDS και να φτύνουν στα πρόσωπα των ιερέων». «[Η Planned Parenthood]* διδά-σκει στα παιδιά να συνουσιάζονται, διδάσκει στους ανθρώπους να μοιχεύ-ουν, να προβαίνουν σε κάθε είδος κτηνοβασίας, ομοφυλοφιλχας, λεσβχα-σμού —όλα εκείνα τα οποία η Βίβλος καταδικάζει». Η στάση τού Robertson απένανπ στις γυναίκες, επίσης, θα ζέσταινε τις μαύρες καρδιές των αφγα-νών Ταλιμπάν: «To ξέρω ότι είναι εηώδυνο για τις κυρίες να το ακοιίνε, αλ-λά, εφόσον παντρευτείτε, αποδέχεστε την αρχηγία ενός άντρα, του συζύγου σας. Ο Χριστός είναι η κεφαλή του σπιτιού, και ο σύζυγος είναι η κεφαλή της συξύγου, και έτσι έχουν τα πράγματα, τελεία και παύλα».
Ο Gary Potter, πρόεδρος της οργάνωσης Καθολικοί υπέρ της Χριστιανι-κής Πολιτικής Δράσης (Catholics for Christian Political Action), είχε να πει τα εξής: «Όταν η χρισπανική πλειονότητα αναλάβεχ την ηγεσία αυτής της
* Η Planned Parenthood (Σχεδιασμένη Γονική Μέριμνα) είναι μια διεθνής οργάνωση που παρέχει υπηρεσίες υγείας σχετικές με την αναπαραγωγή, τη μητρότητα και την παιδική ηλικία. Η προσφορά σε γυναίκες της δυνατότητας να πραγματοποιήσουν έκτρωση, κα-θώς και οι θέσεις της οργάνωσης υπέρ της σεξουαλικής εκπαίδευσης και της ανοικτής έκφρασης της σεξουαλικότητας έχουν προκαλέσει ποικίλες αντιδράσεις από χριοτιανι-κές οργανώσεις, ορισμένες από τις οποίες κατέληξαν στο Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ. (Σ,τ.μ.)
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η θΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ;
323
χώρας, δεν θα υπάρχουν τιλέον σατανικές εκκλησίες, ούτε ελεύθερη διακί-νηση της πορνογραφίας, ούτε άλλες συζητήσεις για τα δικαιώματα των ο-μοφυλοφίλων. Όταν η χριστιανική πλειονότητα αναλάβει τον έλεγχο, ο πλουραλισμός θα αντιμετωπίζεται ως ανήθικος και κακός, και η πολιτεία δεν θα αναγνωρίζει σε κανέναν το δικαίωμα να διαπράττει το κακό». Η λέξη «κακό», όπως προκύπτει σαφέστατα από την παραπάνω παραπομπή, δεν αναφέρεται σε πράξεις που έχουν αρνητχκές συνέπεχες στους ανθρώ-πους. Αναφέρεται σε προσωπικές σκέψεις και πράξεχς που δεν τυγχάνουν της αρεσκείας της «χρισπανικής πλειονότητας».
Ο πάστορας Fred Phelps, της Εκκλησίας Βαπτχσιών τού Γουέστμπορο, είναι ένας ακόμα σθεναρός κήρυκας με μια έμμονη απέχθεια προς τους ομοφυλόφιλους. Όταν πέθανε η χήρα τού Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, ο πάστο-ρας Fred οργάνωσε μια διαδήλωση με πανό στην κηδεία της διακηρύσσο-ντας: «Ο Θεός μισεί τις αδερφές και όσους αναγνωρίζουν δικαιώματα στις αδερφές! Συνεπώς, ο Θεός μισεί την Coretta Scott King* καχ τώρα τη βασα-νίζει με φωτιά και θειάφι, εκεί όπου το σκουλήκι ποτέ δεν πεθαίνεχ καχ η φωτχά ποτέ δεν σβήνεχ, καχ ο καπνός του μαρτυρχ'ου της θα ανέρχεταχ στον αχώνα τον άπαντα».123 Είναχ εύκολο να ανππαρέλθουμε τον Fred Phelps ως ανισόρροπο• ωστόσο απολαύει άφθονης οικονομικής υιτοοτήριξης από αρ-κετούς ανθρώπους. Σύμφωνα με την ιστοσελίδα του, ο Phelps έχει οργανώ-σει 22.000 διαδηλώσεις κατά των ομοφυλοφίλων από το 1991 (αριθμός που ισοδυναμεΐ κατά μέσον όρο με τέσσερις διαδηλώσεις ημερησίως) στχς ΗΠΑ, τον Καναδά, την Ιορδανία και το Ιράκ, με οπινθήματα όπως «ΔΟΞΑ ΤΩ ΘΕΩ ΓΙΑ TO AIDS».'Eva ιδιαίτερα χαριτωμένο χαρακτηριστικό της ιστοσελίδας του είναι η αιπόματη καταγραφή του αριθμού των ημερών κατά τις οποίες ένας οατγκεκριμένος, επώνυμος, αποθανών ομοφυλόφιλος θα καίγεται στην κόλαση.
Οι στάσεις απέναντι στην ομοφυλοφιλία αποκαλύπτουν πολλά για το εί-δος της ηθικότητας που εμπνέεται από τη θρησκευτική πίστη. Εξίσου δια-φωτιστχκά παραδείγματα αποτελούν η έκτρωση και η ιερότητα της ανθρώ-πινης ζωής.
* Η Coretta Scott King επέδειξε αξιοσημείωτη κοινωνική δραοτηριότητα, τόσο στο πλευ-ρό του συζύγου της όσο και μετά το θάνατό του, με πιο γνωστές τις θέσεις και στάσεις της εναντίον τού απαρτχαιντ και της θανατικής ποινής, και υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών, της παγκόσμιας ειρήνης, της πρόληφης κατά του AIDS και των δικαιωμάτων των ομοφυλοφίλων. To τελευταίο την έβαλε στο στόχαστρο του Fred Phelps, ο οποίος τη χαρακτήρισε υπέρμαχο των «δικαιωμάτων σε αδερφές». (Σ.τ.μ.)
324

Πίστη και ιερότητα της ανθρώτηνης ζωής
To ανθρώπχνο έμβρυο αποτελεί μορφή ανθρώπινης ζωής. Άρα, με βάση τα κριτήρια της θρησκευτικής απολυτοκρατίας, η έκτρωση πολύ απλά είναι λάθος• κανονική δολοφονία. Δεν είμαχ σίγουρος πώς να υποστηρίξω την ο-μολογουμένως ανεκδοτολογική παρατήρησή μου ότι πολλοί από εκείνους που ανπμάχονται με περίσσιο σθένος την αφαίρεση της ζωής εμβρύων συ-χνά εμφανίξονται ιδιαίτερα πρόθυμοι να αφαιρέσουν τη ζωή ενός ενήλι-κα (για να είμαστε δίκαιοι, αυτό κατά κανόνα δεν ισχύεχ για τους ρωμαιο-καθολικούς, οι οποίοι συγκαταλέγονται στους πιο θορυβώδεις αντιπάλους των εκτρώσεων). Ο «αναγεννημένος» Τζορτζ Μπους ο νεότερος όμως, από την άλλη, αποτελεί τιτπικό παράδειγμα της σημερινής θρησκευτικής κυ-ριαρχίας. Τόσο εκείνος όσο και ot ττολέμιοι των εκτρώσεων είναι σθεναροί υπερασπιστές της ανθρώτπνης ζωής, αρκεί να πρόκειται για έμβρυο (ή για κάποιον ο οποίος βρίσκεται στο τελικό στάδιο μιας ανίατης νόσου) —φτά-νοντας ακόμη και στο σημείο να παρεμΐϊοδίζουν την ιατρική έρευνα που σίγουρα θα έσωζε πολλές ξωές.124 Ο προφανής λόγος για την αντίθεση στη θανατική ποινή είναι ο σεβασμός προς την ανθρώπινη ζωή. Από το 1976, ό-ταν το Ανώτατο Δχκαστήριο ακύρωσε την απαγόρευση της θανατικής ποι-νής, περισσότερο από το 1/3 του συνόλου των εκτελέσεων σε όλες τις ΗΠΑ έχουν σημειωθεί στην Πολιτεία τού Τέξας. Km ο Μπους έχει παρευρεθεί σε περισσότερες εκτελέσεις στο Τέξας απ' ό,τι οποιοσδήποτε άλλος κυβερνή-της στην ιοτορία της πολιτείας, με μέσο όρο ένα θάνατο ανά εννέα ημέρες. Μήπως εκπλήρωνε απλώς το χρέος του, επχβλέποντας την εφαρμογή των νόμων της πολιτείας του;125 Πώς όμως να αντιμετωπίσουμε, τότε, τη διάση-μη ανταπόκριση του δημοσχογράφου τού CNN Tucker Carlson; Ο Carlson, υποστηρικτής της θανατικής ποινής ο ΐδιος, σκανδαλίστηκε από τη «χιου-μοριστική» γκριμάτσα τού Μπους γχα μια μελλοθάνατη, η οποία εκλιπα-ρούσε τον κυβερνήτη για αναστολή της εκτέλεσης: «"Σας παρακαλώ", κλα-ψουρίζει ο Μπους, με τα χεΐλη του σουφρωμένα σε χλευαστικό μορφασμό απόγνωσης, "Μη με σκοτώσετε"».126Ίσως η εν λόγω γυναίκα να τύγχανε περισσότερης κατανόησης εάν επισήμανε το γεγονός ότι κάποτε είχε η ίδχα υπάρξει έμβρυο. Η μέριμνα για τα έμβρυα φαίνεται πραγματικά να έχει την πιο παράξενη επίδραση πάνω σε πολλούς πιστούς ανθρώπους. Η Μητέρα Τερέζα της Καλκούτας είχε μάλιστα πει, οτην ομιλία της κατά την αποδο-χή του βραβείου Νόμπελ ειρήνης: «Η μεγαλύτερη απεχλή για την ειρήνη είναι η έκτρωση». Τι; Πώς είναχ δυνατόν μια γΐΑ'αίκα με τόσο στρεβλή κρί-ση να αντιμετωπίζεται σοβαρά πάνω σε οποιοδήποτε θέμα, πόσω μάλλον να θεωρείται άξια ενός βραβείου Νόμπελ;Όσοι μπαίνουν στον πειρασμό να εξαπατηθούν από τη φαρισαϊκή ιπιοκρισία της Μητέρας Τερέζας πρέπει να
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η 0ΡΗΙΚΕΙΑ; ΙΊΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧθΡΟΤΗΤΑ;
325
διαβάσουν το βιβλίο The Missionary Position: Mother Teresa in Theory and Practice (H ιεραποστολική στάση. H Μητέρα Τερέζα σιη θεωρία και την πράξη) του Christopher Hitchens.
Για να επιστρέψουμε στους αμερικανούς Ταλιμπάν, ακούστε τον Randall Terry, ιδρυτή της Επιχείρησης Διάσωσης (Operation Rescue), μιας οργάνω-σης που αποσκοπεί στον εκφοβισμό όσων πραγματοποιούν εκτρώσεις. «Ό-ταν εγώ, ή άνθρωποι όπως εγώ, αναλάβουμε τη διακυβέρνηση της χώρας, καλύτερα να το σκάσετε, διότχ θα σας ιηάσουμε, θα σας δικάσουμε και θα σας εκτελέσουμε. Εννοώ κάθε λέξη που λέω. Θα θεωρήσω αποστολή μου να φροντίσω ώστε να δικαστείτε και να εκτελεστείτε». Ο Terry αναφερόταν εδώ στους γιατρούς που πραγματοποιούν εκτρώσεις, και το χριστιανικό του πνεύμα φαίνεται καθαρά και από άλλες δηλώσεις:
Θέλω να αφήσετε ένα ρεύμα αδχαλλαξίας να σας διατρέξει. Θέλω να αφήσετε ένα ρεύμα μίσους να σας διατρέξει. Ναι, το μίσος είναι καλό [...]. Ο οτόχος μας είναι ένα χρισπανχκό έθνος.Έχουμε ένα βιβλικό κα-θήκον• μας καλεί ο Θεός να κατακτήσουμε αυτή τη χώρα. Δεν θέλουμε ίση μεταχείριση από τα ΜΜΕ. Δεν θέλουμε πλουραλισμό.
Ο στόχος μας πρέπει να είναι απλός. Θέλουμε ένα χριστιανικό έθνος οικοδομημένο πάνω στο νόμο του Θεού, ϊΐάνω σης Δέκα Εντολές. Δεν απολογούμαοτε σε κανέναν.127
Η φιλοδοξία να εγκαθιδρυθεί αυτό το οποίο μόνο ως χριστιανικό φασιοτι-κό κράτος μπορεί να χαρακτηριστεί οχτνιστά άκρως τυπικό γνώρισμα των α-μερικανών Ταλιμπάν. Αποτελεί σχεδόν ακριβή κατοπτρική εικόνα του ισλα-μικού φασιστικού κράτους στο οποίο τόσο διακαώς προσβλέπουν πολλοί άνθρωποι σε άλλα μέρη του κόσμου. Ο Randall Terry δεν κατέχει —προς το παρόν τουλάχιστον— θέση πολιτικής ισχύος. Κανένας όμως παρατηρητής της αμερικανικής πολχτικής σκηνής, τούτη τη σηγμή που γράφεται το πο-ρόν βιβλίο (2006), δεν έχει την πολυτέλεια να αισθάνεται αχσιόδοξος.
Ένας συνεπειοκράτης ή ωφελιμιστής είναχ πιθανό να προσεγγίσει το ζή-τημα της έκτρωσης με πολύ διαφορετικό τρόπο, προσπαθώντας να «ζυγί-σει οδύνες». Υηοφέρει το έμβρυο; (Μάλλον όχχ, εάν αποβληθεί πριν απο-κτήσει νευρικό σύστημα• αλλά ακόμη κι αν είναι αρκετά μεγάλο ώστε να έχει νευρικό σύστημα, σΐγουρα υποφέρει λιγότερο απ' ό,τι, λόγου χάριν, μια ενήλικη αγελάδα σε ένα σφαγείο.) Μήπως υποφέρει η ίδια η έγκυος, ή η οι-κογένειά της, εάν δεν πραγματοποιηθεί η έκτρωση; Πολύ πχθανίίν- και, εν πάση περιπτώσει, δεδομένου ότι το έμβρυο στερείται νευρικού συστήμα-τος, δεν θα έπρεπε η επιλογή να ανήκει στο επαρκώς ανεπτυγμένο νευρι-κό σύστημα της μητέρας;
326

Τούτο δεν σημαίνεχ ότι αποκλείεται ένας συνεπειοκράτης να έχει λόγους μόνο για να εναντιωθεί στην έκτρωση. Μπορούν να διατυπωθούν ετπχειρή-ματα από συνεπειοκράτες (μολονότι εγώ δεν θα το έπραττα εν προκειμέ-νω) τα οποία κάνουν λόγο για «ολισθηρό κατήφορο»/Ισως τα έμβρυα να μην υποφέρουν, αλλά ένας πολιτισμός που ανέχεται την αφαΐρεση της αν-θρώπινης ζωής διατρέχει τον κίνδυνο να υπερβεί κάθε όριο: πού θα οδη-γηθούμε; Στη βρεφοκτονία; Η στιγμή της γέννησης μας παρέχει έναν φυ-σικό Ρουβίκωνα για τον καθορισμό κανόνων, και —θα μπορούσε κανείς να χσχυριστεί— είναι δύσκολο να βρούμε κάποιον άλλο νωρίτερα κατά την εμ-βρυϊκή ανάπτυξη. Τέτοια επιχειρήματα περί ολισθηρού κατήφορου θα μπο-ρούσαν, συνεπώς, να μας οδηγήσουν στο να αποδώσουμε στη στιγμή της γέννησης περισσότερη σημασία απ' όση θα προτιμούσε ο ωφελιμισμός, με τη στενή του έννοια.
Τα ετπχειρήματα εναντίον της ευθανασίας μπορούν επίσης να διατυτιω-θούν με όρους ολισθηρού κατήφορου. Ας επινοήσουμε ένα φανταστικό ε-πιχείρημα κάποιου ηθικού φιλοσόφου: «Αν επιτραπεί στους γιατρούς να λυτρώνουν από τα βάσανά τους όσους ασθενείς βρχ'σκονται σε τελικό στά-διο ανίατης νόσου, τότε όλοι θα αρχίσουν πάραυτα να ξεπαστρεύουν τις γιαγιάδες τους για να πάρουν τα χρήμαΐά τους.Ίσως εμείς οι φιλόσοφοι να έχουμε ξεπεράσει την απολυτοκρατία, όμως η κοινωνία έχει ανάγκη από την πειθάρχηση σε απόλυτους κανόνες όπως το "Ου φονεύσεις", ειδάλλως δεν θα ξέρει πού να σταματήσει. Υπό ορισμένες συνθήκες, η απολυτοκρα-τία θα μπορούσε, για όλων των ειδών τους εσφαλμένους λόγους σε έναν όχι KCU τόσο ιδανικό κόσμο, να έχει καλύτερες σννέπειες απ' ό,τι η αφελής συ-νεπειοκρατία! Εμεΐς οι φιλόσοφοι ίσως δυσκολευτούμε να απαγορεύσου-με να τρώγονται ήδη νεκροί άνθρωποι δίχως συγγενείς να τους θρηνήσουν —αλήτες που σκοτώθηκαν στο δρόμο, φέρ' ειπείν. Εντούτοις, για λόγους ολισθηρού κατήφορου, το απολυτοκρατικό ταμπού εναντΐον του κανιβαλι-σμού είναι εξαιρετικά πολιίτιμο για να χαθεί».
Ύα επιχειρήματα περί ολισθηρού κατήφορου θα μπορούσαν να θεω-ρηθούν ως τρόπος διά του οποίου οι συνεπειοκρατες κατορθώνουν να ε-πανεισαγάγουν μια μορφή έμμεσης απολυτοκρατίας. Εντούτοις, οι θρη-σκευόμενοι εχθροί των εκτρώσεων δεν σκοτίζονται για τους ολισθηρούς κστήφορους. Τ\α αυτούς, το ζήτημα είναι πολύ mo απλό: Έμβρυο ίσον «μωρό»• το να σκοτώσεις έμβρυο συνιστά δολοφονία, και αυτό εΐναι όλο• τέλος συζήτησης. Η απολυτοκρατική στάση εν προκειμένω συνεπάγεται πολλά. Καταρχάς, η έρευνα πάνω στα εμβρυϊκά βλαστικά κύτταρα πρέπει να σταματήσει, παρά τις υιιοσχέσεις της για την ιατρική επχστήμη, διότι οδηγεί σε θάνατο εμβρυϊκών κυττάρων. Η ασυνέπεια γίνεται εμφανής εαν αναλογιστούμε ότχ η κοινωνία ήδη αποδέχεται την εξωσωματική γονιμο-
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΧΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ;
327
ποίηση, κατά την οποία οι γιατροι' τακτικά διεγείρουν γυναίκες ώστε να παραγάγουν επιπλέον ωάρχα, τα οποία θα γονιμοποιηθούν έξω αηό το σώ-μα τους. Μπορεί να παραχθεί μέχρι και μία δωδεκάδα βιώσχμων ζυγωτών, εκ των οποίων δύο ή τρία εμφυτεύονται στη μήτρα. Η προσδοκία είναχ ότι θα ετπβιώσουν μόνο ένα ή πιθανώς δύο από αυτά. Η εξωσωματική γονιμο-ποίηση λοιπόν σκοτώνει γονχμοποιημένα ωάρια σε δύο οτάδια της διαδικα-σίας, αλλά η κοινωνία εν γένει δεν έχει κάποιο πρόβλημα με αυτό. Εδώ και είκοσι πέντε χρόνια, η εξωσωματική γονιμοποίηση αποτελεί μια καθιερω-μένη διαδικασΐα που φέρνει χαρά στη ξωή άτεκνων ζευγαριών.
Οι θρησκευόμενοι οπαδοί του απόλιπου, ωστόσο, ενδέχεται να έχουν πρόβλημα και με την εξωσωματική γονιμοποίηση. Η εφημερίδα Guardian δημοσίευσε στις 3 Ιουνίου 2005 μια τιερίεργη ιστορία υπό τον τχτλο «Christian couples answer call to save embryos left by IVF» (Χριστιανικά ζευγάρια απαντούν σε κλήση διάσωσης εμβρύων που περίσσεψαν από εξωσωματχ-κή γονιμοποίηση). Η ιστορία αφορά μια οργάνωση ονόματι Χιονονιφάδες (Snowflakes), η οποία επιδιώκει να «διασώσει» τυχόν έμβρυα που απομέ-νουν από εξωσωματική γονιμοποίηση. «Νιώσαμε πραγματικά ότι ο Κύρι-ος μας καλούσε να προσπαθήσουμε να δώσουμε σε ένα από τα έμβρυα αυ-τά —τα παιδιά αυτά— μια πχθανότηια να ζήσει», δήλωσε μια γυναίκα από την Πολιτεία τής Ουάσχνγκτον, της οποίας το τέταρτο παιδί προέκυψε α-πό τούτη την «παράδοξη συμμαχία που έχουν ουνάψεχ συντηρητικοί χρι-στιανοί με τον κόσμο των παιδιών του σωλήνα». Ανήσυχος με την εν λόγω συμμαχΐα, ο σύζυγός της συμβουλευτηκε έναν πρεσβύτερο της εκκλησίας, ο οποίος τού οχτνέστησε: «Εάν θέλεις να απελευθερώσεις τους δούλους, χρειάζεταχ μερικές φορές να συνάψεις συμφωνία με το δουλέμπορο». Α-ναρωτιέμαι τι θα έλεγαν οι άνθρωποι αυτοί εάν ήξεραν ότι η πλειονότητα των συλληφθέντων εμβρύων αποβάλλονται αυτόματα ούτως ή άλλως. Είναι μάλλον καλύτερο να θεωρηθεί ως φυσικός «έλεγχος ποιότητας».
Κάποιοι θρησκευόμενοι εμφανίζονται ανίκανοι να διακρίνουν την ηθική δχαφορά μεταξύ του φόνου μιας μικροσκοπικής συσσωμάτωσης κνιττάρων αφενός και ενός πλήρως ανεπτυγμένου γχατρού αφετέρου.Έχω ήδη αναφέ-ρει τον Randall Terry και την Επνχείρηση Διάσωσης. Ο Mark Juergensmeyer, στο ανατριχιασπκό βιβλίο του Terror in the Mind of God (Τρόμος οτο vou του Θεού), παρουσιάζει μια φωτογραφία του αιδεσιμότατου Michael Bray μαζί με το φίλο του αιδεσιμότατο Paul Hill να κρατούν ένα ηανό που γρά-φει: «Είναι άραγε λάθος να εμποδίζεις τη δολοφονΐα αθώων μωρών;». Και οι δύο μοιάζουν καλοσυνατοι, νεαροί άντρες, απόφοιτοι πχθανώς ενός καλού ιδιωτικού σχολείου, γοητευτικοί, χαμογελαοτοί, καλοντυμένοι, το ακριβώς αντίθετο των τρελών με τα γουρλωμένα μάτια. Εντούτοχς, οι ίδιοι και οι φί-λοι χους, από το Στρατό του Θεού (Army of God, AOG) επιδίδονται σε ε-
328

μπρησμούς κλινικών όπου πραγματοποιούνταχ εκτρώσεχς και δεν έχουν α-ποκρχίψεχ την επιθυμία τους να σκοτώνουν γιατρούς. Στις 29 Ιουλίου 1994, ο Paul Hill ιτήρε μια καραμπίνα και δολοφόνησε τον δρ John Britton και το σωματοφύλακά του James Barrett έξω από την κλχνχκή τού Britton στην Πενσάκολα της Φλόριντα. Στη συνέχεια παραδόθηκε στην αστυνομία, λέ-γοντας ότι σκότωσε το γιατρό προκεχμένου να αποτρέψει μελλοντχκούς θα-νάτους «αθώων μωρών».
Ο Michael Bray υπερασπίζεται τέτοχες πράξεις με ευγλωττία καθώς καχ με το πρόσχημα μιας υψηλής ηθικής επιταγής, όπως διαπίστωσα όταν του πήρα συνέντευξη σε ένα δημόσιο πάρκο στο Κολοράντο Σπρινγκς γχα το τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ μου σχετικά με τη θρησκεία.* Πριν φτάσουμε στο θέμα της έκτρωσης, πήρα μια γεύση της θεμελιωμένης στη Βίβλο ηθχκότη-τας του Bray, θέτοντάς του μερικές προκαταρκτικές ερωτήσεις. Του επχσή-μανα λοιπόν ότι ο βιβλχκός νόμος καταδχκάζει τους μοχχούς σε θάνατο δχά λιθοβολχσμού. Περχ'μενα ότχ θα αποκήρυττε το συγκεκρχμένο παράδειγμα ως εμφανώς υπερβολχκό, όμως με εξέπληξε. Συμφώνησε χωρχ'ς ενδοιασμούς ότχ, έπεχτα από την πρέπουσα νομχκή δχαδχκασχ'α, οχ μοχχοχ' θα πρέπεχ να ε-κτελοχίνταχ. Του επισήμανα στη συνέχεχα ότχ ο Paul Hill, απολαύοντας της πλήρους υποστήρχξης του Bray, δεν τήρησε καμία τέτοχα δχαδχκασχ'α, αλλά πήρε το νόμο στα χέρχα του και σκότωσε εν ψυχρώ ένα γχατρό. Ο Bray υ-περασπχ'στηκε την πράξη του κληρχκού ουναδέλφου του με τους ίδιους ό-ρους που εχχε χρησιμοποιήσει όταν του εχ'χε πάρει συνέντευξη ο Juergen-smeyer, κάνοντας δηλαδή διάκρχση μεταξύ της αντεκδχκητχκής δολοφονίας —^λόγου χάρχν, ενός συνταξιοχίχου γιατρού— και της δολοφονίας ενός εν ε-νεργεχ'α γχατρού ώστε να παρεμποδχστεχ' από την «τακτική δολοφονχα μω-ρών». Στη σιχνέχεχα του αντέταξα ότχ, όσο αναμφχ'βολα εχλχκρχνείς κχ αν ήταν οι πεποχθήσεχς τού Paul Hill, η κοχνωνία θα βυθιζόταν σε μια τρομακτχκή α-ναρχία εάν ο καθένας επχκοχλοχίνταν τχς προσωπχκές του πεποχθήσεχς προ-κειμένου να πάρεχ το νόμο στα χέρχα του, αντχ' να ν/πακούεχ στο νόμο της χώρας. Δεν θα ήταν ορθότερο να προσπαθήσεχ να αλλάξεχ το νόμο με δη-μοκρατικά μέσα; Ο Bray απάντησε: «Λοχπόν, αυτό εχναχ το πρόβλημα όταν δεν έχοχψε πραγματχκά αυθεντχκούς νόμους• όταν έχουμε νόμους που τους σκάρωσαν άνθρωποχ crco πόδχ, χδχότροπα, όπως έχουμε δει να γχνεταχ με την περχ'πτωση του λεγόμενου νόμου γχα το δχκαίωμα της έκτρωσης, ο ο-ποΐος επχβλήθηκε στους ανθρώπους από δχκαστές [...]». Στη οχτνέχεχα συ-
* Οι οπαδοι' της οπελευθέρωσης των ζώων, οι οποι'οι απειλούν με βία τους επιστήμονες που χρησχμοποιούν ζώα για ιατρικές έρευνες, θα μπορούσαν να επικαλεστούν μια εξί-σου υψηλή ηθική επιταγή.
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ;
329
ζητήσαμε για το αμερικανχκό Σύνταγμα και την προέλευση των νόμων. Η στάση τού Bray πάνω σε τέτοια θέματα αποδείχθηκε παρόμοια με εκείνη των μαχητικών μουσουλμάνων που ζουν στη Βρετανία και διακηρύσσουν ανοικτά ότι δεσμεύονται μόνο ατιό τον ισλαμικό νόμο, και όχι ατιό τους δη-μοκρατικά θεοτπσμένους νόμους της θετής πατρίδας τους.
To 2003, ο Paul Hill εκτελέστηκε για τη δολοφονία τού δρ Brittori και του σωματοφύλακά του, υποστηρίζοντας ότι θα το έκανε ξανά ττροκειμένου να σώσει τα αγέννητα παιδιά. Προσδοκώντας με ειλικρίνεια το θάνατο προς χάριν του σκοπού του, δήλωσε σε μια συνέντευξη Τύτιου: «Πιστεύω ότι η πολιτεία, εκτελώντας με, θα με κάνει μάρτυρα». Στην εκτέλεσή του, δεξιοί διαδηλωτες κατά των εκτρώσεων ενώθηκαν σε μια ανι'ερπ συμμαχία με α-ρχστερούς αντιτιθέμενους στη θανατική ποινή, ξητώντας από τον κυβερ-νήτη τής Φλόριντα, Jeb Bush, να «ματαχώσει το μαρτύριο του Paul Hill». Ανέφεραν δε το εύλογο επχχείρημα ότι η κατότπν δικαστικής απόφασης ε-κτέλεση του Hill στην πραγματικότητα θα ενθάρρυνε περισσότερες δολο-φονίες, επιτυγχάνοντας το ακριβώς αντίθετο του αποτρεπτικού αποτελέ-σματος που υποτίθεται ότχ η θανατική ποινή θα έπρεπε να έχει. Ο ίδιος ο Hill βάδισε χαμογελαστός μέχρι την αίθουσα εκτέλεσης, λέγοντας: «Αναμέ-νω σηουδαία ανταμοιβή στον παράδεισο... Προσδοκώ τη δόξα».128 Και πρό-τεινε να υιοθετήσουν και άλλοι τον βΐαιο αγώνα του. Φοβούμενη πράξεις αντεκδΐκησης για το «μαρτύριο» του Paul Hill, η αστυνομία τέθηκε σε υψη-λή επιφυλακή κατά την ώρα της εκτέλεσης, ενώ αρκετά άτομα που συνδέ-ονταν με την υπόθεση έλαβαν απειλητϋίά γράμματα συνοδευόμενα μάλι-στα και από σφαίρες.
Τούτη η τρομερή ιστορία ξεκινά από μια απλή διαφορά αντίληψης. Υ-πάρχουν άνθρωποι οχ οποίοι, εξαιτίας των θρησκευτικών τους πεποιθήσε-ων, θεωρούν ότι η έκτρωση συνιστά δολοφονία και είναι έτοιμοι ακόμη και να σκοτώσουν προς υπεράσπιση των εμβρύων —τα οποία έχουν επιλέξει να αποκαλούν «μωρά». Από την άλλη μεριά, υιτάρχοιχν εξίσου ειλικρινείς υ-ποοτηρικτές των εκτρώσεων, οι οποΐοι έχουν δχάφορες θρησκευτικές πε-ποιθήσεις —ή και καθόλου—, μαζί με καλώς επεξεργασμένες σιτνεπειο-κρατικές ηθικές αρχές. Θεωρούν και αυτοί τους εαυτούς τους ιδεολόγους, που προσφέρουν ιατρική υπηρεσΐα σε όσους ασθενείς την έχουν ανάγκη και οι οποίοι, σε διαφορετική περίπτωση, θα κατέφευγαν σε επικίνδυνους ή ανίκανους απατεώνες. Και οι δύο πλευρές αντιμετωπΐζουν η μία την άλ-λη εΐτε ως δολοφόνους είτε ως υποστηρικτές των δολοφονιών. Και οι δύο πλευρές, με βάση τα δικά τους κριτήρια, είναι εξίσου ειλικρχνείς.
Ο εκπρόσωπος Τύπου μιας άλλης κλινικής εκτρώσεων χαρακτήρισε επι-κίνδυνο ψυχοπαθή τον Paul Hill. Εντουτοις, άνθρωποι όπως εκείνος δεν θεωροιίν τους εαυτούς τους επικίνδυνους ψυχοπαθείς, αλλά καλούς αν-
330

θρώπους με ηθική συνείδηση, καθοδηγούμενους μάλιστα από τον Θεό. Ε-γώ, πράγμσπ, δεν νομίζω ότι ο Paul Hill ήταν ψυχοπαθής. Ήταν αηλώς πολύ θρησκευόμενος. Επικίνδυνος ασφαλώς, αλλά όχι ψυχοπαθής. Επικίν-δυνα θρησκευόμενος. Με βάση τα κριτήρια της θρησκευτικής του πίστης, η πράξη τού Hill να πυροβολήσει τον δρ Britton ήταν πλήρως ορθή και η-θική. To πρόβλημα με τον Hill έγκειται στη θρησκευτική του πίστη αυτή καθαυτήν. Ούτε ο Michael Bray, όταν τον συνάντησα, μου φάνηκε ψυχοπα-θής. Μάλιστα, νομίζω ότι τον συμπάθησα. Μου άφησε την εντύπωση ενός έντιμου και ειλικρινούς ανθρώπου, ήρεμου και σκεπτόμενου, που ο νους του όμως εΐχε δυστυχώς δηλητηριαστεί από την ανοησία της θρησκείας.
Οι σθεναροί πολέμιοι των εκτρώσεων είναι σχεδόν στο σύνολό τους βα-θιά θρησκευόμενοι. Οι ειλικρινείς υποστηρικτές των εκτρώσεων, είτε θρη-σκευόμενοι είτε όχι, είναι ηιθανότερο να ακολουθούν μια μη θρησκευτική, συνεπειοκρατική ηθχκή φιλοσοφία, επικαλούμενοι μάλλον το ερώτημα του Jeremy Bentham: «Μηορούν να νποφέρονν;». Οι Paul Hill καχ Michael Bray δεν διέκριναν κάποια ηθική διαφορά μεταξύ της δολοφονίας ενός εμβρύου και της δολοφονίας ενός γιατρού, με την εξαίρεση ότι το έμβρυο ήταν, για αυτούς, ένα άμεμπτα αθώο «μωρό». Για το συνεπειοκράτη υπάρχει απρο-σμέτρητη δχαφορά. To πρώιμο έμβρυο διαθέτει τις αισθήσεις, όπως και την όψη, ενός γυρίνου. Ο γιατρός, από την άλλη, είναι ένα πλήρως ανεπτυγμέ-νο ον με συνείδηση, ελπίδες, αγάπες, φιλοδοξίες και φόβους, με ένα με-γάλο απόθεμα ανθρωπιστικής παιδείας, με τη δυνατότητα βίωσης βαθιών συναισθημάτων, και τπθανότατα με μια συντετρχμμένη χήρα και ορφανά παιδιά, ίσως και ηλικιωμένους γονείς, που τον λατρεύουν.
Ο Paul Hill προκάλεσε πραγματικό, βαθύ και διαρκή πόνο σε όντα με νευρικά συστήματα ικανά να υποφέρουν. To θύμα του δεν έκανε τίποτε τέ-τοιο. Τα πρώιμα έμβρυα, που δεν διαθέτουν νευρικό σύστημα, οαφέσταχα δεν υποφέρουν. Αλλά ακόμη και τα ανετιτυγμένα έμβρυα, τα οποία έχουν νευρικό σύστημα και μποροιίν να υτιοφέρουν —μολονότι κάθε μορφή οδύ-νης είναι καταδικαστέα—, δεν υιιοφέρουν επειδή είναι ανθρώηινα. Δεν υ-πάρχει κάποιος γενικός λόγος για τον οποίο να θεωρήσουμε ότι τα ανθρώ-πινα έμβρυα οποιασδήποτε ηλικίας υποφέρουν περισσότερο απ' ό,τι τα έμβρυα αγελάδας ή προβάτου στο ίδιο στάδιο αναπτυξης. Και υπάρχει κάθε λόγος να υποθέσουμε ότι όλα τα έμβρυα, είτε ανθρώπινα είτε όχι, υ-ποφέρουν πολύ λιγότερο απ' ό,τι ενήλικες αγελάδες ή πρόβατα σε ένα σφαγείο, ιδιαίτερα ένα τελετουργικό σφαγείο στο οποίο, για θρησκευτικούς λόγους, πρέπει να διατηρούν τις αισθήσεις τους όταν οι λαιμοί τους θα κό-βονται τελετουργικά.
Η οδύνη είναι δύσκολο να μετρηθεΐ,129 και οι λειιτομέρειές της μπορούν να αμφισβητηθούν. Εντούτοις, αυτό δεν επηρεάζει to βασικό μου επιχεΐρη-
Tl ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ; 331
μα, δηλαδή τη διαφορά μεταξύ κοσμικής συνεπειοκρατίας και θρησκεσπ-κά απόλυτων ηθικών φιλοσοφιών.* Η μία σχολή σκέψης ενδιαφέρεται για το εάν τα έμβρυα μττορούν να υποφέρουν• η άλλη ενδιαφέρεται για το εάν είναι ανθρώπινα. Μπορεί να τύχει να ακούσετε θρησκευόμενους ηθικούς φιλοσόφους να συζητούν για ερωτήματα όπως: «Πότε το αναπτυσσόμενο έμβρυο θεωρείταχ άνθρωπος —ένα ανθρώιτινο ον;». Οι κοσμικοί ηθικοί φι-λόσοφοι μάλλον θα ρωτήσουν: «Ξεχάστε εάν είναι ή όχι ανθρώπινο (τι οη-μαίνει καν αυτό όταν αναφερόμαστε σε ένα μικρό σύμιτλεγμα κυττάρων;)• σε ττοχα ηλικία ένα ανατττυσσόμενο έμβρυο, οποιουδήποτε είδους, καθίστα-ται ικανό να νποφέρει;».
Η Μεγάλη περί Μπετόβεν Πλάνη
Η επόμενη κίνηση ενός πολεμίου των εκτρώσεων στη λεκτική σκακιέρα συνήθως έχει ως εξής: To ζήτημα δεν έγκειται στο κατά πόσον ένα ανθρώ-πινο έμβρυο μπορεί ή όχι να υποφέρει τούτη τη σπγμή. To ζήτημα έγκειται οτις δννατότητες που διαθέτει. Η έκτρωση του στερεί την ευκαιρία μιας ο-λοκληρωμένης ανθρώπινης ζωής στο μέλλον. Αυτή η ιδέα εκφράζεται χα-ρακτηριστικά με ένα ρητορικό επιχεΐρημα του οποχ'ου η ακραία ηλιθιότητα οχτνιστά και τη μοναδική του δχκαιολογία ένα\α:ι της κατηγορίας για υπερ-βολική ανεντιμότητα. Αναφέρομαι στη Μεγάλη ιιερί Μπετόβεν Πλάνη, η οποία απαντά με διάφορες μορφές. Οι Peter και Jean Medawar,** crto βι-βλίο τους The Life Science (Η επιστήμη της ζωής), αποδίδουν την παρακά-τω εκδοχή στον Norman St John Stevas (πλέον λόρδο St John), μέλος της Βρετανικής Βουλής και εξέχοντα ρωμαιοκαθολικό. Εκείνος, με τη σειρά του, την έλαβε από τον Maurice Baring (1874-1945), έναν γνωστό προσήλυ-το στο ρωμαιοκαθολικισμό καχ στενό συνεργάτη των ευλαβών καθολικών G.K. Chesterton και Hilaire Belloc. Την αιιεδωσε πλασμένη υπό τη μορφή ενός υτίοθετικού διαλόγου μεταξύ δυο γιατρών.
«Θέλω τη γνώμη σας σχετικά με το θέμα του τερματισμού της κύησης. Ο πατέρας ήταν συφιλιδικός, η μητέρα φυματική. Από τα τέσσερα προ-
* Αυτό, βέβαια, δεν εξαντλεί όλες τις πιθανότητες. Μια σημαντική μερίδα των αμερικα-νών χριστιανών δεν παίρνει απόλιηη θέση απένανπ στην έκτρωση και τάοσεται υπέρ της επιλογής. Βλ., λόγου χάριν, το Θρησκευτικό Συνασπισμό υπέρ της Αναπαραγωγικής Επιλογής (Religious Coalition for Reproductive Choice), στην ιοτοσελίδα www.rcrc.org/. ** O σερ Peter Medawar τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ για τη φυσιολογία ή την ιατρι-κή το 1960.
332

ηγούμενα παιδιά τους, το ιιρώτο ήταν τυφλό, το δεύτερο ττέθανε, το τρίτο ήταν κωφάλαλο και το τέταρτο ετιίσης φυματικό. Εσείς τι θα κά-νατε;»
«Θα τερμάτιζα την κύηση.»
«Τότε θα δολοφονούσατε τον Μπετόβεν.»
To Διαδίκτυο εΐναι γεμάτο με λεγόμενες «υπέρ της ζωής» ιστοσελίδες, οι οποίες επαναλαμβάνουν τη γελοχ'α αυτή ιστορία και, παρεμπιπτόντως, αλ-λάζουν τις αρχικές προϋποθέσεις με περίσσια ελαφρότητα. Ιδού μια άλλη εκδοχή: «Εάν γνωρίζατε μια έγκυο γυναίκα η οποία εΐχε ήδη οκτώ παιδιά, εκ των οποίων τρία ήταν κουφά, δύο τυφλά και ένα διανοητικά καθυστερη-μένο (όλα αυτά επειδή εκείνη έπασχε από σύφιλη), θα της προτείνατε να κάνει έκτρωση; Τότε θα σκοτώνατε τον Μπετόβεν».130 Αυτή η εκδοχή του μύθου υποβιβάζει τον μεγάλο συνθέτη σπό πέμπτο σε ένατο κατά τη σει-ρά γέννησης, αυξάνει τον αριθμό χων παιδιών που γεννήθηκαν κουφα οε τρία καχ τυφλά σε δύο, και μεταθέτει τη σύφιλη από τον πατέρα στη μητέ-ρα. Οι περισσότερες από τις σαράντα τρεις ιστοσελίδες, τις οποίες ανακά-λυψα αναζητώντας εκδοχές της ιστορίας, δεν την αποδίδουν στον Maurice Baring αλλά σε κάποιον καθηγητή L.R. Agnew της Ιατρικής Σχολής τού UCLA, ο οποίος θρυλείται ότι έθεσε το δΐλημμα στους φοιτητές του λέγο-ντάς τους: «Συγχαρητήρια, μόλις δολοφονήσατε τον Μπετόβεν». Θα μπο-ρούσαμε να συγχωρήσουμε τον L.R. Agnew, υποθέτοντας απλώς ότι δεν υιτάρχει —είναι εκπληκτικό το πώς ξεφυτρώνουν τέτοιοι αστικοί μύθοι. Δεν κατάφερα να βρω κατά πόσον ο Baring διέδωσε πρώτος το μύθο ή εάν είχε επινοηθεί νωρΐτερα.
Διότι σαφώς περί επινόησης πρόκειται- για ασύστολα φεύδη. Η αλήθεια εχναι ότι ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν δεν ήταν ούτε το ένατο ούτε το πέμπτο παχδί των γονέων του, αλλά το μεγαλύτερο —για την ακρίβεια, ήταν το δεύ-τερο στη σειρά, όμως ο μεγαλύτερος αδελφός του πέθανε κατά την παιδική του ηλικία, όπως συχνά συνέβαινε τότε— και δεν ήταν, αη' όσο γνωρίξου-με, τυφλός, κουφός, μουγγός ή διανοητικά καθυστερημένος. Δεν ιχπάρχουν ενδείξεις ότι κάποιος από τους γονείς του είχε σύφιλη, αν και αληθεύει ότι η μητέρα του εν τέλει πέθανε από φυματίωση, η οποία ήταν πολύ διαδεδο-μένη εκείνη την εποχή.
Πρόκειται, στην πραγματικότητα, για έναν ασπκό μύθο με όλη τη σημα-σΐα της λέξεως, μια επινόηση που διαδόθηκε εσκεμμένα από ανθρώπους με πάγια συμφέροντα στη διάδοσή της. Εντούτοις, το γεγονός ότι αποτελεί ψέμα είναι, εν πάση περιπτώσει, άσχετο με το θέμα. Ακόμη κι αν δεν ήταν ψέμα, το επιχείρημα που βασίζεται στην εν λόγω ιοτορία συνιστά πολύ κακό επιχεΐρημα. Οι Peter και Jean Medawar δεν είχαν ανάγκη να αμφισβη-
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧθΡΟΤΗΤΑ:
333
τήσουν την αλήθεια της ιστορίας προκειμένου να επισημάνουν τη σφαλε-ρότητα του επιχειρήματος: «Η λογική που κρύβεται πίσω από αυτό το α-πεχθές αδύναμο επιχείρημα είναι απολύτως εσφαλμένη, διότι —εκτός εάν υπονοείται ότι υπάρχει κάιιοια αιτιακή σχέση μεταξύ φυματικής μητερας και συφιλιδικού πατέρα αφενός, και της γέννησης μιας μουσικής ιδιοφυΐας αφετέρου— ο κόσμος δεν είναι πχθανότερο να στερηθεί έναν Μπετόβεν λόγω έκτρωσης απ' ό,τι λόγω σεξουαλικής εγκράτειας».131 Η λακωνικά πε-ριφρονητική απόρριψη του επιχειρήματος από μέρους των Medawar είναι αδιάσειστη (δανειξόμενος την πλοκή μιας από τις σκοτεινές μικρές ιστο-ρίες τού Roald Dahl, να αναφέρω ότι η εξίσου συμπτωματική απόφαση α-ποφνγής μιας έκτρωσης το 1888 μάς έδωσε τον Αδόλφο Χίτλερ). Απαιτείταχ, ωστόσο, στοιχειώδης νοημοσύνη —ή τιιθανώς η έλλειψη ενός συγκεκριμέ-νου είδους θρησκευτικής ανατροφής— προκειμένου να αναγνωρχστεί το πρόβλημα. Από τις σαράντα τρεις ιστοσελίδες «υπέρ της ζωής», που ανέ-φεραν εκδοχές του μύθου για τον Μπετόβεν και τις οποίες αποκάλυψε η α-ναζήτησή μου στο Google την ημέρα τιου έγραφα to εν λόγω κείμενο, ούτε μία δεν εντόπιξε τον παραλογισμό του επιχειρήματος. Όλες, μέχρι τελευ-ταίας (ήταν όλες θρησκευτικές ιστοσελίδες παρεμπιπτόντως), παραδίδο-νταν ολοκληρωτικά στην πλάνη. Μία μάλιστα αναγνώριζε τον Medawar (γραμμένο Medawar) ως πηγή της ιστορίας.Ήταν τόσο πρόθυμοχ οι συγκε-κρχμένοι άνθρωποχ να πιστέψουν μια πλάνη ταιριαστή με την πίστη τους ώστε δεν πρόσεξαν καν ότι οι Medawar ανέφεραν το επιχείρημα μόνο και μόνο για να το καταρρίψουν.
Όπως ιτολύ σωστά επισήμαναν οι Medawar, η λογική κατάληξη του εττι-χειρήματος περΐ «ανθρώπινων δυνατοτήτων» είναι ότι δυνητχκά στερούμε από μια ανθρώπινη ψυχή το δώρο της ύπαρξης κάθε φορά που δεν αδρά-χνουμε την ευκαιρία μιος σεξουαλικής επαφής. Κάθε άρνηση από μέρους ενός γόνιμου ατόμου να συνευρεθεί σεξουαλικά με άλλο γόνιμο άτομο, με βάση τη βλακώδη αυτή λογτκή «υπέρ της ζωής», ισοδυναμεχ' με τη δολοφο-νία ενός δυνάμει παιδιού! Ακόμη και η αντίσταση σε απόπειρα βιασμού θα μτιορούσε να εκληφθεί ως δολοφονία ενός διη^άμει παιδιού (και, παρε-μπιπτόντως, υπάρχουν τιολλά μέλη εκστρατειών «υπέρ της ζωής» που θα αρνούνταν την έκτρωση ακόμη και σε γυναίκες οι οποΐες έπεσαν θύματα βιασμού). To επιχείρημα περί Μπετόβεν cnjvicrta, όπως μπορούμε να δού-με ξεκάθαρα, πολύ κακή λογική πράγματι. Η σουρεαλιστική ηλιθιότητά του συνοψχζεται κατά τον καλύτερο τρόπο σε εκείνο το έξοχο τραγούδι «Ε-very sperm is sacred» (Καθε σπέρμα είναι ιερό), που τραγουδά ο Μάικλ Πά-λχν, με μια χορωδία εκατοντάδων παιδιών, στην ταινία των Μόντι Πάιθον To νόημα της ζωής (όποιος δεν το έχει δει, χάνει). Η Μεγάλη περί Μπετό-βεν Πλάνη αποτελεΐ τυπικό παράδειγμα του λογικού κυκεώνα στον οποίο
334

καταλήγουμε όταν ο νους μας αποδιοργανώνεται πλήρως από θρησκευτι-κής έμπνευσης αιιολυτοκρατία.
Προσέξτε τώρα ότι η φράση «υιιέρ της ζωής» δεν σημαίνει ακριβώς υ-πέρ της ζωής. Σημαίνει μάλλον υπέρ της ανθρώπινης ζωής. Η απόδοση εξαι-ρετικά ιδιαίχερων δικαιωμάτων στα κύτταρα του εΐδους Homo sapiens είναι δύσκολο να συμβιβαστεί με το γεγονός της εξέλιξης. Αυτό βέβαια δεν λέει κάτι στους πολλούς εκείνους πολέμιους των εκτρώσεων οι οποίοχ δεν αντι-λαμβάνονται ότι η εξέλιξη αποτελεί γεγονός! Ας αναπτύξω όμως εν συντο-μία το επιχείρημα χάριν εκείνων των ακτιβιστών κατά των εκτρώσεων nou ίσως αγνοούν λιγότερο την επιστήμη.
To εξελικτικό επιχεΐρημα είναι πολύ απλό. Η ανθρώπινη φνση των κυττά-ρων ενός εμβρύου δεν μπορεί να του προσδώσει κάποιον απόλυτα ασυνεχή ηθικό χαρακτήρα. Δεν μπορεί να το κάνει, εξαιτίας της εξελικτικής μας συ-νέχειας με τους χιμπαντζήδες και, κατ' επέκταση, με κάθε είδος ζωής στον πλανήτη. Για να το καταλάβετε αυτό, φανταστείτε ότι ένα ενδιάμεσο είδος, ας πούμε ο Australopithecus afarensis, τύχαινε να έχει επιβ\ώσει μέχρι σήμε-ρα και τον ανακαλύπταμε σε κάποια απόμακρη τοποθεσία της Αφρικής. Θα «λογίζονταν ως άνθρωποι» αυτά τα πλάσματα ή όχι; Για έναν συνεπειο-κράτη όπως εγώ, το ερώτημα δεν χρήζει απάντησης, διότχ δεν συνεπάγε-ταχ τίποτε. To γεγονός ότι θα ενθουσιαζόμασταν και θα νιώθαμε τιμή από τη γνωριμία μιας νέας «Λούσι» θα αρκούσε. Οχ απολυτοκράτες, από την άλλη, υποχρεούνται να απαντήσουν στο ερώτημα, προκειμένου να εφαρ-μόσουν την ηθική αρχή της αιτόδοσης στους ανθρώπους ενός μοναδικού και ιδιαίτερου χαρακτήρα επειδή είναι άνθρωποι. Εάν τα πράγματα έφτα-ναν σε κρίσιμο σημείο, πιθανότατα θα χρειαζόταν να στηθούν δικαοτήρια —όπως εκείνα της Νότιας Αφρικής τού απαρτχάιντ— προκειμένου να α-ποφασιστεί καιά πόσον ένα συγκεκριμένο άτομο πρέιιει να «λογίζεχαι ως άνθρωπος».
Ακόμη κι αν καταβληθεί προσπάθεια να δοθει μια σαφής απάντηση όσον αφορά τον Australopithecus, η βαθμιαία συνέχεια που αποτελεί αναπόδρα-στο γνώρισμα της βιολογικής εξέλιξης μας υποδηλώνει ότι θα πρέπει να υπάρχει κάποιο ενδιάμεσο άτομο, το οποίο θα βρίσκεται αρκετά κοντά στο «σύνορο» ώοτε να θολώσει την ηθική αρχή και να καταστρέψει την απολυ-τότητά της. Εν ολίγοις, δεν υπάρχουν φυσικές διαχωριστικές γραμμές στην εξέλιξη. Η πλάνη της διαχωριστικής γραμμής οφείλεται στο γεγονός ότι τα εξελικτικώς ενδιάμεσα άτομα τυχαίνει να έχουν εξαφανιστεί. Βεβαίως, θα μπορούσε κανεΐς να ισχυριστεί ότι οι άνθρωποι είναι, για ιιαράδειγμα, mo ικανοί να υποφέρουν απ' ό,τι άλλα είδη. Τούτο θα μπορούσε κάλλιστα να αληθεύει, και ενδεχομένως ορθώς θα αποδίδαμε κάποια ειδική θέση στους ανθρώπους εξανπ'ας του. Εντούτοχς, η εξελικτική συνέχεια μας δείχνει ότι
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ; 335
δεν υφίσταται καμία απόλντη διάκριση. Η απολυτοκρατική ηθχκή διάκριση υπονομεύεται συντριπτικά από το γεγονός της εξέλιξης. Η ανησυχητική ε-ιιίγνωση του γεγονότος αυτού ενδέχεται, όντως, να κρύβεται ιιισω ατιό ένα από τα κύρια κίνητρα εξαιτίας των οποχ'ων οι δημιουργιστές αντχτίθενται στην εξέλιξη: φοβούνται τις υποτιθέμενες ηθικές συνέπειές της. Έχουν ά-δικο που τις φοβούνται- ωστόσο είναι σίγουρα παράξενο να πιστεύει κανείς ότι μια αλήθεια για τον πραγματικό κόσμο μπορεί να ανατραπεί σπό εκτι-μήσεις περί του ηθικά επιθυμητού.
Πώς η «μετριοπαθής» πίοτη εκτρέφει το φανατισμό
Όταν περιέγραψα την ανάδειξη της σκοτεινής πλευράς της απολυτοκρατίας, αναφέρθηκα στους χριστιανούς της Αμερικής που ανατινάζουν κλινικές ε-κτρώσεων και στους Ταλχμπάν τού Αφγανιστάν, των οποχ'ων τα απάνθρωπα κατορθώματα, κυρίως εις βάρος γυναικών, επωδυνώ να απαριθμήσω. Θα μπορούσα να είχα επεκταθεί στο Ιράν των αγιατολάχ ή τη Σαουδική Αρα-βία των ττριγκίτιων Σαούντ, όπου οι γυναίκες δεν μιιορούν να οδηγήσουν και αντιμετωπίζουν προβλήματα ακόμη κι αν βγουν από το σπίτχ τους χω-ρίς να συνοδεύονταχ από έναν άρρενα συγγενή (ο οποίος μπορεί, κατά γεν-ναία υηοχώρηση, να είναι ένα μικρό αγόρι). Διαβάστε το φοβερό βιβλίο τής Jan Goodwin, Price of Honour (H τιμή της ντηόληψης), για μια συγκλονισπ-κή έκθεση της μεταχείρισης που τυγχάνουν οι γυναίκες στη Σαουδική Αρα-βία και σε άλλα σύγχρονα θεοκρατικά καθεστώτα. Ο Johann Hari, ένας από τους πιο παραστατικούς αρθρογράφους τής Independent του Λονδίνου, έ-γραψε ένα άρθρο του οποίου ο τίτλος μιλά ατιό μόνος του: «Ο καλύτερος τρόπος να υπονομευθούν οι μαχητές τής τζιχάντ είναι να ιιυροδοτηθεί μια επανάσταση των μουσουλμάνων γυναικών».132
Ομοίως, όσον αφορά το χριστιανισμό, θα μπορούσα να είχα αναφέρει ε-κείνους τους αμερχκανούς χριστχανούς των οποχων η πίστη επικεντρώνε-ται στην «αρπαγή των πιστών» και που ασκούν ισχυρή επιρροή στην αμε-ρικανική πολιτική στη Μέση Ανατολή βάσει της βιβλικής πεποίθησης ότι το Ισραήλ έχει δικαίωμα εκ Θεού πάνω σε όλη τη γη της Παλαιστίνης.133 Ο-ρισμένοι από τους εν λόγω χριστιανούς φτάνουν μέχρι το σημείο να λα-χταρούν πραγματικά έναν πυρηνικό πόλεμο, διότι τον ερμηνεύουν ως τον «Αρμαγεδώνα» ο οποίος, σύμφωνα με την αλλόκοτη αλλά ανηουχητικά δη-μοφιλή τους ερμηνεία της Αποκάλνψης, θα επισπεύσει τη Δευτέρα Παρου-σία. Βρίσκω αδύνατο να γράψω κάτι καλύτερο από το ανατριχιασπκό σχό-λιο του Sam Harris οτο Letter to a Christian Nation:
336

Κατά συνέπεια, δεν αποτελεί υπερβολή να πούμε ότι εάν η πόλη της Νέας Υόρκης ξαφνικά μετατρεπόταν σε πύρινη σφαίρα, σημαντικό πο-σοστό του αμερικανικού τιληθυσμού θα διέβλεπε ένα χαρμόσυνο μήνυ-μα πίσω από το ραδιενεργό μανιτάρι, το οποίο θα του υποδήλωνε ότι το καλύτερο πράγμα που πρόκειται ποτέ να συμβεί —η επιστροφή του Χριοτού— θα ουμβεί σύνχομα. Θα έπρεπε να είναι ηλίου φαεχνόιερο ότι τέτοιου είδους πεποιθήσεις δεν θα μας βοηθήσουν ιδιαΐτερα να οι-κοδομήσουμε ένα βιώσιμο μέλλον για εμάς —από κοινωνική, οικονομι-κή, περιβαλλοντική ή γεωπολιτική άποψη. Φανταστείτε δε τις συνέπει-ες εάν οποιαδήποτε σημανπκή μερίδα της αμερικανικής κυβέρνησης πραγμσπκά πίστευε ότι το τέλος του κόσμου επίκειται και ότι το τέλος αυτό θα είναι ένόοξο. To γεγονός ότι σχεδόν το ήμισυ του αμερικανικού πληθυομού κατά τα φαινόμενα το τηστεύει, καθαρά επί τη βάσει ενός θρησκευτικού δόγματος, πρέπει να θεωρηθεί ως κατάσταση συναγερ-μού από ηθική και πνευματική άποψη.
Υπάρχουν, λοιπόν, άνθρωποι οι οποίοι εξαιρούνται λόγω της θρησκευτι-κής τους πίστης από τη φωτισμένη συναίνεση του «ηθικού Zeitgeist». Ανπ-προσωπεύουν ό,τι έχω αποκαλέσει σκοτεινή πλευρά της θρησκειπικής α-πολυτοκρατίας, και σντχνά χαρακτηρίζονται ως εξτρεμιστές. To επιχείρημά μου όμως εδώ είναι ότχ ακόμη και η ήπια και μετριοπαθής θρησκεία συμ-βάλλει στη δημιουργΐα κλίματος πίστης μέσα στο οποίο ο εξτρεμισμός βρί-σκει τον φυσικό του χώρο για να ανθήσει.
Τον Ιούλιο του 2005, το Λονδίνο χτυπήθηκε από μία συντονισμένη βομ-βιστική επίθεση αυτοκτονίας: τρεις βόμβες στο μετρό και μία σε ένα λεω-φορείο. Δεν ήταν τόσο σοβαρή όσο η επίθεση του 2001 στο Παγκόσμιο Κέ-ντρο Εμτιορίου, και σίγουρα όχι τόσο αιιροσδόκητη (μάλιστα, το Λονδίνο είχε προετοιμαστεί γχα ένα τέτοιο ενδεχόμενο αφότου ο Μπλερ μάς προ-σέφερε ως απρόθυμους εθελοντές στην εισβολή τού Μπους στο Ιράκ), ω-στόσο οι εκρήξεις στο Λονδίνο τρομοκράτησαν τη Βρετανία. Οι εφημερΐδες γέμισαν με εναγώνιες εκτιμήσεις περί του τι ήταν εκείνο που οδήγησε τέσ-σερις νέους άντρες να ανατιναχτούν, παίρνοντας μαζί τους πολλές αθώες ζωές. Οι δολοφόνοι ήταν βρετανοί υπήκοοι, αγαπούσαν το κρίκετ και είχαν καλούς τρόϋους- επρόκειτο εν ολίγοις για νεαρούς άντρες των οποίων τη συντροφιά θα μπορούσε κανείς να απολαύσει.
Γιατί οι νεαροί αυτοί φίλοι τού κρίκετ προέβησαν σε τέτοιες ιιράξεις; Σε αντίθεση με τους παλαιστΐνιους «ομολόγους» τους ή τους καμικάξι στην Ιαπωνία ή τους Τίγρεις Ταμίλ οτη Σρι Λάνκα, αυτές οι ανθρώπινες βόμβες δεν είχαν κάποια προσδοκία ότι οι οικογένειες που άφηναν πίσω τους θα αντιμετωπίζονταν ως ήρωες, θα τύγχαναν φροντίδας ή θα λάμβαναν συντά-
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ;
337
ξεις μαρτύρων. Αντιθέτως, μάλιστα, οι συγγενείς τους σε ορισμένες περι-τιτώσεις αναγκάστηκαν να κρυφτούν. Ένας από τους άντρες κατέστησε ε-κουσίως χήρα την έγκυο γυναίκα του και ορφανό το μχκρό παιδΐ του. Η πράξη των τεσσάρων αυτών νεαρών ατόμων δεν ήταν τίποτε λιγότερο από καταστροφική, όχι μόνο για τους εαυτούς τους και τα θύματά τους, αλλά και για τις οικογένειές τους και ολόκληρη τη μουσουλμανική κοινότητα της Βρετανίας —η οποία τώρα αντιμετωπίζει μια εχθρική αντίδραση. Μόνο η θρησκευτική πίστη συνιστά αρκετά ισχυρή δύναμη ώστε να υποκινήσει τέ-τοια καθαρή παραφροσύνη σε κατά τα άλλα σώφρονες και ευπρεπείς αν-θρώπους. Για άλλη μία φορά, ο Sam Harris έθεσε το θέμα με διορατική ω-μότητα, παίρνοντας ως παράδεχγμα τον ηγέτη τής Αλ Κάιντα, Οσάμα μτην Λάντεν (ο οποίος, παρεμπιπτόντως, δεν είχε καμία σχέση με τχς βομβιστι-κές επιθέσεις του Λονδίνου). Γιατί να θέλει κάποιος να καταστρέψει το Πα-γκόσμιο Κέντρο Εμπορίου μαζί με όλο τον κόσμο σε αυτό; To να αποκαλέ-σουμε τον μπιν Λάντεν «κακό» σημαίνει ότι αποφεύγουμε την ευθύνη να δώσουμε μια πρέπουσα απάντηση σε ένα τόσο σημαντικό ερώτημα.
Η απάντηση σε τούτο το ερώτημα είναι προφανής —αν μη τι άλλο ε-πειδή έχει επίμονα καχ μέχρχ αηδίας διατυπωθεί από τον ίδιο τον μπιν Λάντεν. Η απάντηση είναι ότι άνθρωποι όπως ο μπιν Λάντεν πραγματί-κά πιστεύουν αυτά που ισχυρίζονται ότι πιστεύουν. Πχστεύουν στην κυριολεκτική αλήθεια του Κορανίον. Για ποιο λόγο δεκαεννέα μορφωμέ-νοι μεσοαστοί άντρες αντάλλαξαν τη ζωή τους σε αιηό τον κόσμο με το «προνόμιο» να σκοτώσουν χιλχάδες από τους γείτονές μας; Επειδή πίστευαν ότι με αυτή την πράξη τους θα πήγαιναν κατευθείαν στον πα-ράδεισο. Σπάνια συναντάμε συμπεριφορές ανθρώπων που να μπορούν να εξηγηθούν τόσο πλήρως και τόσο ικανοποιητικά. Γιατχ υπήρξαμε τόσο απρόθυμοι να αποδεχθοιίμε την εν λόγω εξήγηση;134
Η αξιοσέβαστη δημοσιογράφος Muriel Gray, στην Herald της Γλασκώβης της 24ης Ιουλχου 2005, ανέπτυξε ένα παρόμοιο επιχείρημα• στην προκειμέ-νη περίπτωση αναφορικά με τις βομβιστικές επιθέσεις στο Λονδίνο.
Επιρρίπτονται ευθύνες στους πάντες, από το εμφανώς κακοποιό δίδυ-μο των Τζορτζ Μπους και Τόνι Μπλερ έως την απραξια των μουσουλ-μανικών «κοινοτήτων». Εντούτοις, ποτέ πριν δεν ήταν mo ξεκάθαρο ότι υπάρχεχ ένας μόνο παράγοντας crtov οποίο πρέπει να επιρριφθεΐ η ευ-θύνη και που ανέκαθεν ήταν ο ίδιος. Η αιτία όλης αυτής της δυστυχίας, του χάους, της βίας, του τρόμου καχ της αμάθειας είναχ βεβαίως η ίδια η θρησκεία, και εάν φαίνεται γελοίο να χρειάζεται να επισημάνεις ρητά
338

μια τόσο προφανή πραγματικότητα, είναι γεγονός ότι η κυβέρνηση και τα μέσα ενημέρωσης τα καταφέρνουν πολύ καλά υποκρχνόμενα ότι αυ-τό δεν ισχύει.
Οι πολιτικοί μας στον Δυτικό Κόσμο αποφεύγουν να αναφέρουν τη λέ-ξη που αρχίζει από Θ (θρησκεία) και αντ' αυτού χαρακτηρίζουν τη μάχη τους ως πόλεμο εναντίον του «τρόμου», λες και ο τρόμος είναι κάποιο εί-δος πνεύματος ή δύναμης, με δχκή του σκέψη και βούληση.Ή θεωρούν ότι οι τρομοκράτες υποκινούνται αηό καθαρή «κακία». Δεν υποκινούνται όμως από κακία. Όσο αποπροσανατολισμένους κι αν τους θεωρούμε, υποκινού-νται, όπως και οι χριστιανοί δολοφόνοι των γιατρών που πραγματοτίθΐούν εκτρώσεις, από ό,τι αντιλαμβάνονται ως τιμιότητα, από την έντιμη επιδίω-ξη όσων τούς υπαγορεύει η θρησκεία τους. Δεν πρόκειται για ψυχωτικούς• πρόκειται για θρησκευόμενους ιδεολόγους οι οποίοι, με βάση τα δικά τους κριτήρια, είναι ορθολογιστές. Αντιλαμβάνονται τις πράξεις τους ως καλές, όχι εξαιτίας κάποιας στρεβλής προσωπικής ιδιοσυγκρασίας και όχι επειδή έχουν καταληφθεί από τον Σατανά, αλλά διότι έχουν ανατραφεί, εξ απαλών ονύχων, ώστε να έχουν μια ολοκληρωτική και τυφλή πίστη. Ο Sam Harris αναφέρει τα λόγια ενός αποτυχόντος τιαλαιστίνιου βομβιστή αυτοκτονΐας, ο οποΐος δήλωσε ότι αυτό που τον οδήγησε να σκοτώσει Ισραηλινούς ήταν «η επιθυμία να γίνω μάρτυρας [...]. Δεν ήθελα να εκδικηθώ γχα οτιδήποτε. Ήθελα απλώς να γίνω μάρτυρας». Στις 19 Νοεμβρίου 2001, το περιοδικό The New Yorker δημοσίευσε μια συνέντευξη που πήρε η Nasra Hassan α-ηό έναν άλλο αηοτυχόντα βομβιστή αυτοκτονίας, έναν ευγενικό νεαρό Πα-λαιστίνιο είκοσι επτά ετών, γνω€ττό ως «S». Είναι τόσο ποιητικά εύγλωττη σχετικά με το δέλεαρ του παραδείσου, όπως αυτό κηρύσσεται από μετριο-παθείς θρησκευτικούς ηγέτες και δασκάλους, ώστε νομίζω ότι αξίζει να πα-ρατεθεί κάπως εκτενώς:
«Για ΤΓΟΙΟ λόγο να γινει κανείς μάρτυρας;», τον ρώτησα.
«Η δύναμη του πνεύματος μας τραβά προς τα επάνω, ενώ η δύναμη των υλικών πραγμάτων μάς τραβά προς τα κάτω», απάντησε. «Όποιος είναι αποφασισμένος να γΐνει μάρτυρας αποκτά ανοσία απέναντι στην έλξη των υλικών πραγμάτων. Ο επί κεφαλής μάς ρώτησε: "Τι θα γίνει εάν η επιχεΐρηση αποτύχει;". Και εμείς του απαντήσαμε: "Σε κάθε πε-ρίπτωση, θα συναντήσουμε τον Προφήτη και τους σιητ:ρόφους του, αν θέλει ο Αλλάχ".
»Επιπλέαμε, κολυμπούσαμε, βυθιζόμασταν στο συναίσθημα ότι ε-πρόκειτο να εισέλθουμε στην αιωνιότητα. Δεν είχαμε αμφιβολίες. Δώ-σαμε όρκο στο Κοράνι, παρουσία τού Αλλάχ —έναν όρκο να μη διστά-
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧθΡΟΤΗΤΑ;
339
σουμε. Αυτός ο όρκος για τζιχάντ λέγεται μπαούτ αλ-ριντουάν, από τον κιίπο του τταραδείσου που περιμένει τους ττροφήτες και τους μάρτυρες. Ξέρω ότι υπάρχουν και άλλοι τρόποι για να κάνει κάποιος τζιχάντ. Αυ-τός όμως είναι γλυκός —ο πιο γλυκός.Όλες οι επιχειρήσεις μαρτύρων, εάν γΐνονται για χάρη τού Αλλάχ, πονούν λιγότερο από το τσίμπημα μιας σκνι'πας!».
Ο S μού έδειξε ένα βίντεο που παρουσίαξε τον τελικό σχεδιασμό της επιχείρησης. Στην ανεπεξέργαστη ταινία, είδα εκείνον καχ δύο ακόμα νεαρούς άντρες να επιδίδονται σε έναν τελετουργικό διάλογο ερωταπο-κρίσεων με θέμα τη δόξα των μαρτύρων [...].
Κατόπιν, οι νεαροί άντρες και ο επί κεφαλής γονάτισαν και ακού-μπησαν το δεξί τους χέρι πάνω στο Κοράη. Ο επί κεφαλής είπε: «Είστε έτοιμοι; Αύριο, θα βρίσκεστε στον παράδεισο».135
Εαν ήμουν εγώ ο «S», θα είχα υποκύψει σίγουρα στον πειρασμό να ρω-τήσω τον επί κεφαλής: «Αν είναι έτσι, γιατί δεν εφαρμόζεις στο δικό οον κε-φάλι αυτά που λες; Γιατί δεν πραγματοποιείς εσν την αποστολή αυτοκτο-νίας ώστε να πάρεις τον γρήγορο δρόμο για τον παράδεισο;». Εντούτοις, αυτό που εΐναι τόσο δύσκολο να καταλάβουμε εμείς συνίσταται στο ότι —επαναλαμβάνω το εν λόγω σημείο διότι έχει πολύ μεγάλη σημασία— οι άνθρωποι αντοί πραγματικά πιστενονν αντά πον ισχνρίζονται ότι πιατεύονν. To σημαντικό μήνυμα που πρέπει να κρατήσουμε είναι ότι πίσω από όλα αυτά κρύβεται η ίδια η θρησκεία, και όχι ο θρησκευτικός εξτρεμισμός —σαν να αποτελούσε αυτός κάποια φρικτή διαστροφή της αληθινής, καθωσπρέπει θρησκείας. Ο Βολταίρος είχε συλλάβει το νόημα πολλά χρόνια πριν: «Εκεί-νοι που μπορούν να σε κάνουν να πιστέψεις σε ανοησίες μπορούν και να σε κάνουν να πραγματοποιήσεις φρικαλεότητες». To ίδιο και ο Bertrand Russell: «Πολλοί άνθρωποι θα προτιμούσαν να πεθάνουν παρά να σκεφθούν. Καχ όντως, αυτό κάνουν».
Από τη στιγμή που αποδεχόμαστε την αρχή ότι η θρησκευτική πίστη πρέπει να γίνεται σεβαστή απλώς και μόνο επειδή είναι θρησκευτική πί-στη, δύσκολα θα αρνηθούμε το σεβασμό στην πχστη τού Οσάμα μπιν Λά-ντεν και των βομβιστών αυτοκτονίας. Η εναλλακτική επιλογή, μια επιλογή τόσο διαυγής ώστε να μη χρειάζεται συστάσεις, είναι να εγκαταλείψουμε την αρχή του αυτόματου σεβασμού προς τη θρησκευτική πίστη. Αιηό α-ποτελεί ένα λόγο για τον οποΐο κάνω οτιδήποτε μου είναι δυνατό ώστε να προειδοποιήσω τους ανθρώπους εναντίον της ι'διας της πίστης, όχι μόνο εναντίον της λεγόμενης «εξτρεμιστικής» πίστης. Τα δχδάγματα της «μετρι-οπαθούς» θρησκείας, μολονότι αυτά καθαυτά δεν είναι εξτρεμιστικα, συνι-, στούν ανοικτή πρόσκληση στον εξτρεμισμό.
340

Θα μττορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι δεν υπάρχεχ κάτι το ιδιαίτερο στη θρησκευτική πχ'στη εν προκειμένω. Μήπως δεν είναι και η πατριωτική αγά-πη για τη χώρα ή την εθνοτική ομάδα ικανή να καταστήσει τον κόσμο πρό-σφορο για τη δική της εκδοχή εξτρεμισμού; Ναι, είναι, όπως συνέβη στχς περιπτώσεις των καμχκάζι στην Ιαπωνία και των Τίγρεων Ταμΐλ στη Σρι Λάνκα. Εντούτοις, η θρησκεσπκή πίστη αποτελεί έναν ιδιαίτερα ικανό πα-ράγοντα εξουδετέρωσης της ορθολογικής σκέψης και συνήθως φαίνεται να επικρατεί απέναντι σε όλους τους άλλους. Αυτό, υποψιάζομαι, οφείλεται κατά κύριο λόγο στην εύκολη και απατηλή υπόσχεση ότι ο θάνατος δεν εί-ναχ το τέλος και ότι ο μάρτυρας κυριολεκτικά δοξάξεται οτον παράδεισο. Επιπλέον όμως, οφείλεται εν μέρει στο ότι αποθαρρύνει την αμφισβήτηση, από την ίδια της τη φύση.
Ο χρισπανισμός, στον ίδιο βαθμό με το ισλάμ, διδάσκει στα παιδιά ότι η τυφλή πίστη είναι αρετή. Δεν χρειάζεται να παρουσιάσεις επιχειρήματα γχα αυτό στο οποίο πιστεύεις. Εάν κάποιος ανακοινώσει όιι κάτι αποτελεί μέ-ρος της πίστης του, τότε η υτίόλοιπη κοινωνία, είτε συμμερίζεται την m'crrn αυτή είτε κάποια άλλη είτε και καμία, είναι υιιοχρεωμενη, εξαιτίας μιας βαθιά ριξωμένης συνήθειας, να το «σεβαστεί» χωρίς δειίτερη κουβέντα• να το σεβαστεΐ μέχρι την ημέρα που θα οδηγήσει σε τρομακτικό μακελειό όπως η καταστροφή του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου ή οι βομβιστικές επχθέσεις στο Λονδίνο και τη Μαδρίτη. Εμφανιζεται τότε ένας μεγάλος χο-ρός αποκηρύξεων, καθώς οι κληρικοί και ot «ηγέτες των κοινοτήτων» (πα-ρεμπιπτόντως, αντούς ποιοι τους εξέλεξαν;) σπεύδουν να συνταχθούν με την άποψη ότι τούτος ο εξτρεμισμός αποτελεί μια διαστρέβλωση της «α-ληθινής» πίστης. Πώς όμως μπορεί να υπάρχει διαστρέβλωση της πίστης, όταν η ίδια η πίστη, στερούμενη αντικειμενικής δικαίωσης, δεν διαθέτει κάποχα αποδείξιμη βάση η οποία να μπορεί να διαστρεβλωθεί;
Πριν από δέκα χρόνια, ο Ibn Warraq, οτο εξαίρετο βιβλίο του Why I Am Not a Muslim, ανέπτυξε ένα παρόμοιο επιχείρημα υπό την οπτική γωνία ενός βαθιά μορφωμένου λογίου τού ισλάμ. Μάλιστα, ένας καλός ενολλα-κτικός τίτλος για το βιβλίο τού Warraq θα μπορούσε να είναι «The myth of moderate Islam» (O μύθος του μετριοπαθούς ισλάμ), δηλαδή ο τίτλος ενός πιο πρόσφατου άρθρου στο περιοδικό Spectator του Λονδίνου (στις 30 Ιου-λίου 2005) από έναν άλλο λόγιο, τον Patrick Sookhdeo, διευθυντή του Ινστι-τούτου για τη Μελέτη τού Ισλάμ και του Χριστιανισμού. «Η συντριπτική πλειονότητα των μουσουλμάνων σήμερα διάγουν το βίο τους χωρίς προ-σφυγή στη βία, διότι το Κοράνι συνιστά μια ανθολογΐα αλληλοανπκρουόμε-νων προτάσεων. Εάν επιθυμείς ειρήνη, μπορείς να βρεις φιλειρηνικά εδά-φια. Εάν επιθυμείς πόλεμο, μπορείς να βρεις πολεμοχαρή εδάφια».
Στη συνέχεια, ο Sookhdeo εξηγεί πώς οι λόγχοι χου ισλάμ, προκειμένου
Τΐ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η 0ΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤθΣΗ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ;
341
να αντιμετωπίσουν τις πολλές αντιφάσεις που συνάντησαν στο Κοράνι, α-νέπτυξαν την αρχή της κατάργησης, με βάση την οποία τα μεταγενέοτερα εδάφια επικρατούν επί των προγενέστερων. Δυστυχώς, τα φιλεχρηνικά εδά-φχα στο Κοράνι είναι ως επΐ το πλείσιον πρώιμα, από την ειιοχή όπου ο Μωάμεθ βρισκόταν στη Μέκκα. Τα πχο πολεμοχαρή εδάφια εΐναι μεταγενέ-οτερα, μετά τη φυγή του στη Μεδίνα. Κατά συνέπεια,
η επωδός «το ισλάμ είναι ειρήνη» ακούγεται ξεπερασμένη σχεδόν κατά 1.400 χρόνια. Μόνο για δεκατρία χρόνχα το ισλάμ ήταν ειρήνη και μόνο ειρήνη [...]. Για τους σημερινούς ριζοσπάστες μουσουλμάνους —όπως και για τους νομομαθείς του Μεσαίωνα που ανέπτυξαν το κλασικό ι-σλάμ— θα ήταν πιο ακριβές να πούμε ότι «το ισλάμ είναι πόλεμος». Μχ'α από τις πιο ριζοσπασπκές ισλαμικές ομάδες στη Βρετανία, η al-Ghurabaa, δήλωσε την επαύριο των δύο βομβιστικών ετηθέσεων στο Λονδίνο: «Κάθε μουσουλμάνος που αρνείταχ ότι ο τρόμος αποτελεί μέ-ρος τού ισλάμ είναι καφίρ». Καφίρ είναι ο άπιστος (δηλαδή, ο μη μου-σουλμάνος), ένας πολύ προσβλητικός χαρακτηρισμός [...].
Υπάρχει μήιτως πιθανότητα οι νεαροί άντρες που πραγματοποίησαν τις επιθέσεχς αυτοκτονίας να μην ανήκαν στο περιθώριο της μουσουλ-μανικής κοινότητας της Βρετανίας, ούτε να ακολουθούσαν μια εκκε-ντρική και εξτρεμισπκή ερμηνεία της πίστης τους, αλλά, αντιθέτως, να προέρχονταν από τον ίδιο τον πυρήνα της μουσουλμανικής κοινότητας και να παρακινήθηκαν από μια συμβατική ερμηνεία τού ισλάμ;
Γενικότερα (και τούτο ισχύει τόσο για το ισλάμ όσο και για το χρχστχανχ-σμό), αυτό που αποδεικνύεται πραγματικά ειιιβλαβές είναι η πρακτική της διδοσκαλίας των παιδιών ότι η πίστη αυτή καθαυτήν συνιστά αρετή. Η πί-στη αποτελεί ένα δεινό ακριβώς επεχδή δεν απαχτεχ' καμχ'α δχκαχολόγηση καχ δεν ανέχετα\ κανένα επχχείρημα. Η δχδασκαλχ'α των παχδχών ότχ η τυ-φλή πχ'στη εχ'ναχ αρετή τα προδχαθέτεχ —δεδομένων κάποχων άλλων όχχ απίθανων προχϊποθέσεων— ώστε να εξελχχθοιίν σε δχχνάμεχ θανάσχμα όπλα γχα μελλοντχκές τζχχάντ ή σταυροφορχ'ες. Ανοσοποχημένο έναντχ του φόβου μέσω της υπόσχεσης ενός παραδείσου μαρτύρων, το κεφάλχ του αυθεντχ-κού πχστού αξχ'ζεχ μχα ξεχωρχστή θέση στην ιστορία των οπλχκών συστημά-των, πλάχ στο μακρύ τόξο, τον πολεμχκό χ'ππο, το άρμα μάχης καχ τη βόμβα δχασποράς. Εάν τα παχδιά δχδάσκονταν να αμφχσβητοχίν καχ να δχερευνοιίν λεπτομερώς τις πεποχθήσεχς τους, αντχ' να δχδάσκονταχ την ανώτερη αρετή της τυφλής πχ'στης, κατά πάσα πχθανότητα δεν θα υπήρχαν βομβχστές αυ-τοκτονχ'ας. Οχ βομβχστές αχηοκτονχ'ας κάνουν όσα KCIVOXJV επεχδή πραγμα-τχκά πχστεύοντν οε ό,τχ δχδάχτηκαν στα θρησκευτχκά τους σχολεία: ότχ το
342

καθήκον απέναντχ στον Θεό υπερβαίνει κάθε άλλη πρστεραιότητα καχ ότχ εάν γίνουν μάρτυρες γχα χάρη Του θα ανταμειφθούν στους κήιτους του πα-ραδείσου. Και εκείνο το μάθημα δεν το διδάχτηκαν απαραιτήτως ατιό φανα-τικούς εξτρεμιστές αλλά από ευπρεπείς, ευγενεχ'ς, συμβατικούς θρησκευ-τικούς διδασκάλους, οι οποχ'οχ τούς παρέταξαν στους μεντρεσέδες τους, καθχσμένους σε σεχρές, κοντνώντας ρυθμχκά πάνω-κάτω τα μχκρά αθώα κε-φαλάκχα τους καθώς απομνημόνευαν κάθε λέξη του χερού βχβλχ'ου σαν πα-ράφρονες παπαγολοχ. Η θρησκεχχτχιαί nx'crtn μπορεχ' VQ γχνεχ πάρα πολύ ε-nxKx'voxjvn, καχ η εσκεμμένη ενστάλαξή της στον ευάλωτο νου ενός αθώου παχδχού συνχστά οδχτνηρό σφαλμα. Στην χ'δχα την παχδχκή ηλχκχ'α, καχ το βχα-σμό της από τη θρησκεχα, θα στραφοχίμε στο ειιόμενο κεφάλαχο.
9
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ,
ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ
ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
Σε κάθε χωριό νπάρχει ένας πνραός —ο δάσκαλος-και ένας πνροσβεστήρας —ο κληρικός.
—ΒΙΚΤΩΡ ΟΥΓΚΟ
344

Θα ξεκινήσω με την αφήγηση ενός περιστατικού από την Ιταλία του 19ου αιώνα. Δεν υπαινίσσομαι ότι κάτχ παρόμοιο με τούτη τη φρικτή ιστορΐα θα μπορούσε να συμβεί σήμερα. Εντούτοις, κατά θλιβερό τρόπο, η νοοτροπία την οποία αποκαλύτττει συνεχίζει ακόμα να υφίσταται, μολονότι οι πρακτι-κές λεπτομέρειες όχι. Αυτή η ανθρώπχνη τραγωδία του 19ου αιώνα φωτίζει ανηλεώς τη στάση των σύγχρονων θρησκειών απέναντι στα παιδιά.
To 1858, ο Edgardo Mortara, ένα εξάχρονο παιδί εβραίων γονέων που ζούσαν στην Μπολόνια, αηήχθη νόμιμα από την παπική αστυνομία με εντο-λή της Ιεράς Εξέτασης. Ο Edgardo αποσπάστηκε με τη βία από την απαρη-γόρητη μητέρα και τον αλλόφρονα πατέρα του και εστάλη στους Κατηχού-μενους (έναν οίκο για τον προσηλυτισμό ιουδαίων και μουσουλμάνων) στη Ρώμη, όπου κατόπιν ανατράφηκε ως ρωμαιοκαθολικός. Εκτός από κάποιες περιστασιακές σύντομες επισκέψεις υπό το στενό βλέμμα των ιερέων, οι γονείς του δεν τον είδαν ξανά. Ο David I. Kertzer αφηγείται την ιστορία αυ-τή στο αξιοσημείωτο βιβλίο του The Kidnapping of Edgardo Mortara (H απα-γωγή τού Edgardo Mortara).
H ιστορία τού Edgardo δεν θεωρούνταν καθόλου aouvnGtcrrn την εποχή εκείνη στην Ιταλία, και η αιτία παρόμοιων απαγωγών από ιερείς ήταν πά-ντοτε η ίδια: Σε όλες τις περιπτώσεις, τα παιδιά είχαν βαπτιστεί κρυφά καχά το παρελθόν —συνήθως από μια καθολική υπηρέτρια—, και η Ιερά Ε-ξέταση τύχαινε στη συνέχεια να ενημερωθεί για τη βάπτιση. Αποτελούσε δε βασική αρχή του ρωμαιοκαθολικισμού η πίστη ότι, άπαξ και ένα παιδΐ είχε βαττηστεί, ασχέτως •χού κατά πόσον ανεπίσημα ή κρυφά συνέβη αυτό, το εν λόγω παιδΐ είχε αμετάκλητα μεταμορφωθεΐ σε χριστιανό. Για τους ρω-μαιοκαθολικούς, ήταν αδιανόητο να επντρέψουν σε ένα «χριστιανότιουλο» να μεγαλώσει με εβραίους γονείς, οπότε ακολουθούσαν αυτή την περίεργη και σκληρή τακτνκή απαρέγκλιτα, και με την ύψιστη ειλικρίνεια, παρα την παγκόσμια κατακραυγή. Παρεμπιπτόντως, η καθολική εφημερίδα Civilta Cattolica απέδωσε την τιαγκόσμια καχακραυγή στη διεθνή ισχύ των πλού-σιων Εβραΐων —δεν ακούγεται γνώριμο;
Ανεξάρτητα πάντως ατιό τη δημοσιότητα που έλαβε, η ιστορία τού Edgardo Mortara ήταν απολύτως αντιπροσωπευτική πολλών άλλων αντίστοι-χων ιστοριών. Κσποτε λοιπόν τον φρόντιζε η Anna Morisi, ένα αγράμματο καθολικό κορΐτσι, που τότε ήταν δεκατεσσάρων ετών. Ο Edgardo αρρώστη-σε, και to κορίτσι φοβήθηκε ότι θα πέθαινε. Μεγαλωμένη με την αποχαυ-νωτική πεποίθηση ότι ένα παιδί που πεθαίνει αβάιιτιστο υποφέρεχ για πά-ντα στην κόλαση, ζήτησε τη συμβουλή ενός καθολικού γεΐτονα, ο οποίος τής εξήγησε πώς να τελέσει μια βάπτιση. Γύρισε στο σπίτι, έριξε λίγο νερό από έναν κουβά πάνω οτο κεφάλι του μικρού Edgardo και είπε: «Σε βαπτί-ξω εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Αυτό
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
345
ήταν όλο. Ατιό τη στιγμή εκεχνη και μετά, ο Edgardo θεωρούνταν χριστια-νός σύμφωνα με το καθολικό δόγμα. Όταν, μερικά χρόνια αργότερα, οι ιε-ρείς χης Ιεράς Εξέτασης έμαΰαν για το συγκεκριμένο περιστατικό, έδρασαν άμεσα και αποφασιστικά, χωρίς να αναλογιστούν καθόλου τις οδυνηρές συ-νέπειες της πράξης τους.
Δεδομένου ότι πρόκειταχ για τελετή που μπορεί να έχει τόσο καθορισπ-κή σημασία για μια ολόκληρη οικογένεια, είναι εκπληκτικό το ότχ η Καθο-λική Εκκλησία επέτρεπε (και ακόμα επιτρέπει) σε οποιονδήποτε να βαπτί-ζει σποιονδήποτε άλλον. Ο βαπτιστής δεν χρειάζεται να είναι ιερέας. Δεν χρειάζεται καν να συναινέσει στη βάπτιση ούτε το παιδί ούτε οι γονείς ούτε κάποιος άλλος. Δεν είναι απαραίτητο να υπογραφεί τίποτε. Δεν είναι απα-ραίτητη η επίσημη παρουοία μάρτυρα. To μόνο που χρειάζεται είναι μια ιιιτσιλιά νερό, λίγα λόγχα, ένα αβοήθητο παιδί και μια προληπτική μπέιμπι-σίτερ που έχει υποστεί πλύση εγκεφάλου από την κατήχηση. Βασικά, μόνο η τελευταία χρειάζεται, διότι, εφόσον το παιδί είναι πολύ μικρό για μάρτυ-ρας, ποιος μπορεί ποτέ να μάθει τι έγχνε; Μια αμερικανίδα συνάδελφος που είχε λάβει καθολική ανατροφή μού γράφει τα εξής: «Βαπτίζαμε τις κούκλες μας. Δεν θυμάμαι βέβαια κανέναν από εμάς να βαιιτίζεχ καθολικούς τούς μικρούς προτεστάντες φίλους μας, όμως αναμφίβολα αυτό έχει συμβεί και συμβαίνει και σήμερα. Κάναμε τις κούκλες μας καθολικές, τις πηγαίναμε στην εκκλησία, στη θεία Κοχνωνία κ.λπ. Είχαμε υτιοστεί πλύση εγκεφάλου ώστε να γίνουμε καθολικές μητέρες από νωρίς».
Εάν η ανατροφή των κοριτσιών του 19ου αιώνα έμοιαζε έστω και λίγο με τη σύγχρονη αυτή εκδοχή, προκαλεΐ έκπληξη το γεγονός ότι περιπτώσεις όπως του Edgardo Mortara δεν ήταν ακόμη πιο συνηθισμένες. Έστω και έτσι, τέτοια περιστατχκά συνέβαιναν ανησυχητχκά συχνα στην Ιταλία του 19ου αιώνα, κάτι το οποίο προκαλεί την προφανή απορία: Για ποιο λόγο οι Εβραίοι των Παπικών Κρατών απασχολούσαν καθολικούς υπηρέτες, δεδο-μένου του φρικτού κινδύνου που τούτο συνεπαγόταν; Γιατί δεν φρόντιζαν να προσλάβουν εβραίους υπηρέτες; Η απάντηση, για άλλη μία φορά, δεν έχει καμία σχέση με τη λογική αλλά με τη θρησκεία: Οι Εβραίοι χρειάζο-νταν υπηρέτες των οποίων η θρησκεία να μην τους απαγορεύει να δουλεύ-ουν το Σάββατο. Θα μπορούσατε να κοιμάστε ήσυχοι γνωρίζοντας ότι μια εβραία υπηρέτρια δεν θα βατττίσει το παιδί σας, στέλνοντάς το, ως εκ τού-του, σε κάποιο θρησκευτικό ορφανοτροφείο. Εντούτοις, μια τέτοια υπηρέ-τρια δεν θα μπορούσε επίσης να ανάψει τη φωτιά ή να καθαρίσει το σπίτι το Σάββατο. Αυτός ήταν ο λόγος γχα τον οποίο οι περισσότερες εβραϊκές οικογένειες της Μπολόνια, εάν μπορούσαν να διαθέσουν χρήματα για υπη-ρέτες, προσλάμβαναν καθολικούς.
Στο παρόν βιβλίο απέφυγα εσκεμμένα να αναφερθώ λεπτομερώς στις
346

φρνκαλεότητες των Σταυροφόρων, χων κονκισταδόρων ή της ισπανικής Ιε-ράς Εξέτασης. Μπορείτε να βρεΐτε μοχθηρούς και κακούς ανθρώπους σε κάθε αιώνα και σε κάθε θρήσκευμα. Εντούτοις, η συγκεκριμένη ιστορΐα της ιταλικής Ιεράς Εξέτασης και της στάσης της απέναντι στα παιδιά είναι ιδι-αίτερα ατιοκαλυτιτική σχετικά με τον θρησκευόμενο νου και τα δεινά ηου ανακύτιτουν ακρχβώς επειδή είναι θρησκευόμενος. Ως πρώτο στοιχείο πρέ-πει να επισημάνουμε την αξιοσημείωτη αντίληψη του θρησκευόμενου νου ότι μια ππσχλιά νερό και ένα σύντομο ξόρκι αρκούν για να αλλάξουν ολο-κληρωτικά τη ζωή ενός τταιδχού, με απόλυτη προτεραιότητα έναντι της γο-νικής συναίνεσης, έναντχ της συναίνεσης του ίδιου του παιδιού, ένανπ της ευτυχίας του και της ψυχολογικής του ευημερίας... έναντι όλων όσα η κοι-νή λογική και τα συνήθη ανθρώπινα συναισθήματα θα θεωρούσαν σημαντι-κά. Ο καρδινάλιος Antonelli το εξήγησε καθαρά σε μια επιστολή του προς τον Lionel Rothschild, τον πρώτο Εβραίο που έγινε μέλος της Βρετανικής Βουλής και ο οποίος τού είχε γράψει για να διαμαρτυρηθεί για την ατιαγω-γή τού Edgardo. Ο καρδινάλιος του αποκρίθηκε ότι ήταν ανίσχυρος να ε-πέμβει και προσέθεσε: «Εδώ εΐναι ίσως το κατάλΛηλο σημείο για να παρα-τηρήσω ότι, εάν η φωνή της Φύσης είναι ισχυρή, ακόμη χσχυρότερα εχναι τα ιερά καθήκοντα της θρησκείας». Λοιπόν, αυτό μάλλον τα λέει όλα, δεν νομίζετε;
Δεύτερον, έχουμε να κάνουμε με το απίστευτο γεγονός ότι οι ιερείς, οι καρδινάλιοι KQI ο πάπας έδειχναν να μην ανπλαμβάνονται πόσο φρικτό ή-ταν αυτό που έκαναν στον δύσμοιρο Edgardo Mortara. Φαντάζει πέραν κάθε λογικής κατανόησης, αλλά ειλικρινά πίστευαν ότι του έκαναν καλό α-πομακρύνοντάς τον από τους γονείς του και εξασφαλίζοντάς του καθολι-κή ανατροφή. Ένιωθαν ένα καθήκον ηροστασίαςΐ Μια καθολική εφημερίδα οτις ΗΠΑ υπερασπίστηκε τη στάση του πάπα στην υπόθεση Mortara, ιπιο-στηρίζοντας ότι ήταν αδιανόητο μια χριστιανική κυβέρνηση «να επιτρέψει να ανατραφεί ένα χριστιανόπουλο ατιό ιουδαίους» και επικαλούμενη την αρχή της θρησκευτικής ελευθερίας: «της ελευθερίας ενός παιδιού να είναι χριστιανός και να μην εξαναγκαστεί να γίνει χουδαίος [...]. Η προστασία του παιδιού από τον Άγχο Πατέρα, μπροστά στον άγριο φανατισμό της απιστίας και της αδιαλλαξίας, αποτελεί το σπουδαιότερο ηθικό Qiayia το οποίο έχει δει ο κόσμος εδώ και αιώνες». Συναντήσατε ποτέ πιο κατάφωρη κατάχρη-ση των λέξεων «εξαναγκαστεί», «άγριος», «φανατισμός» και «αδιαλλαξία»; Εντούτοις, όλα τα σημάδια δείχνουν ότι ot καθολικοί απολογητές, από τον πάπα μέχρι τον τελευταίο πιστό, πίστευαν ειλικρινά ότχ αυτό που έκαναν ήταν σωστό: απολύτως σωστό από ηθχκή άποψη, και σωστό γχα την ευη-μερΐα του παιδιού επίσης. Τέτοχα είναχ η δχίναμη της (επίσημης, «μετριο-παθούς») θρησκείας στη στρέβλωση της κρίσης και τη διαστροφή της κοι-
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
347
νής ανθρώιπνης ευπρέτιεχας. Η εφημερίδα II Cattolico εξέφρασε την εχλχκρχ-νή αιιορχ'α της που η μεγαλόψυχη χάρη την οποία η Εκκλησία είχε κάνει στον Edgardo Mortara, σώζοντάς τον από την εβραϊκή οικογένειά του, δεν έτυχε ευρύτατης αναγνώρισης:
Όποιος εξ ημών αφιερώσει λίγο χρόνο για να σκεφθεί σοβαρά το ξήτη-μα και συγκρίνει την κατάσταση ενός Εβραίου —χωρχ'ς αληθινή εκκλη-οία, χωρίς βασιλιά και χωρχ'ς πατρίδα, περιπλανώμενος και πάντοτε ξέ-νος όιτου Γης, απεχθής εξαιτίας του απαίσιου σπίλου με τον οποίο έχουν στιγματιστει' οχ δολοφόνοι του Χριοτού [...]— θα καταλάβεχ αμέ-σως πόσο σπουδαίο είναχ αυτό το εγκόσμιο πλεονέκτημα το οποίο εξα-σφαλίζει ο πάπας γχα το μικρό αγόρι των Mortara.
Τρίτον, αξίζει να σημειωθεί η οίηση με την οποία οι θρησκευόμενοχ άν-θρωποι γνωρίζονν, άνευ αποδείξεων πάντοτε, ότι η πχστη μέσα στην οποία γεννήθηκαν αποτελεί τη μχ'α και μοναδική αληθινή πίστη, και ότχ όλες οι άλλες είναι είτε παρεκκλίσεχς εχτε εξόφθαλμα ψευδεχ'ς. Οχ παραπάνω ανα-φορές OXJVXOTOXJV παραστατχκά παραδεχ'γματα της στάσης αυτής από μέρους της χρχστχανχκής πλευράς. Θα ήταν καταφανέστατα άδχκο να εξχσώσουμε τις δύο ττλευρές αυτής της υτπόθεσης• ωστόσο αξχ'ζεχ να σημεχώσουμε εδώ ότχ ox Mortara θα μπορούσαν αχττοστχγμεί να πάρουν πχ'σω τον Edgardo, εάν απλώς αποδέχονταν τχς προτροπές των χερέων καχ συμφωνούσον να βα-πτχστοχίν οχ χ'δχοχ. Ο Edgardo είχε απαχθεχ' εξαχτχ'ας μχας ιτιτσχλχάς νερού καχ μχας δεκάδας λέξεων κενών νοήματος. Είναχ τέτοια η ανοησχα τού θρησκευ-τχκά γαλουχημένου νου ώστε θα αρκούσαν απλώς μερχκές ακόμα σταγόνες γχα να αναστραφεχ' η δχαδχκασχ'α: γχα μερχκούς από εμάς, η άρνηση των γο-νέων να βαπτχστονίν υποδηλώνεχ αδχκαχολόγητο πεχ'σμα. Γχα άλλους, όμως, η πεχθαρχημένη τους στάση τούς εξασφαλίξεχ μχα θέση στον μακρύ κατά-λογο των μαρτύρων όλων των θρησκεχών από τα βάθη των αχώνων.
«Έχε κουράγχο, άρχοντα Ridley, καχ φανού άντρας: τοχπη την ημέρα, με τη χάρη του Θεού, θα ανάψοχηιε στην Αγγλχα ένα κερχ', που εχ'μαχ βέβαχος ότχ δεν θα σβήσεχ ποτέ».* Σχγουρα xjnapxoxjv ευγενείς σκοποχ' γχα τους ο-ποίους αξίζεχ να πεθάνει κανείς. Πώς όμως προτίμησαν οι μάρτυρες Ridley,
* Τη φράση αυτή απηύθυνε ο προτεστάντης επίσκοπος Hugh Latimer προς τον ομόδο-ξό του Nicholas Ridley, την ώρα της εκτέλεσής τους στην πυρά, τον Οκτώβριο του 1555. Οι δύο επίσκοποι καταδικάστηκαν σε θάνατο ως αιρετικοί στην εκκλησία της Αγίας Μα-ρίας της Παρθένου, επίσημης εκκλησίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Μαξί με τον Thomas Cranmer, τότε αρχιεπίσκοπο του Καντέρμπερι, που καταδικάστηκε στην πυρά τον Μάρτιο του 1556, έμειναν γνωστοί ως οι «μάρτυρες της Οξφόρδης». (Σ.τ.μ.)
348

Latimer καχ Cranmer να καούν στην τιυρά ανπ' να απαρνηθούν τον προτε-σταντικό «μυτεροακρισμό» τους για χάρη του καθολικού «στρογγυλοακρι-σμού» —έχει πραγματικά τόσο μεγάλη σημασία ατιό ποια άκρη τρώει κα-νείς ένα βρασμένο αβγό;* Είναι τόσο ξεροκέφαλη —ή αξιοθαύμαστη, εάν έτσι το βλέπετε— η απόλυτη βεβαιότητα του θρησκευόμενου νου ώστε οι Mortara δεν μπόρεσαν να αρπάξουν την ευκαιρία που τους προσέφερε η άνευ νοήματος τελετή της βάττπσης. Δεν μπορούσαν άραγε να σταυρώσουν τα δάκτυλά τους πίσω από την πλάτη τους ή να μουρμουρίσουν «δεν» την ώρα nou βαιτπζονταν;Όχι, δεν μπορούσαν, δχότι είχαν ανατραφεί μέσα στο περιβάλλον μιας (μετριοπαθούς) θρησκείας και, κατά συνέιιεια, έπαιρναν την όλη γελοΐα παρωδία στα σοβαρά. Όσο για εμένα, το μόνο που σκέπτο-μαι είναι ο δύσμοιρος μικρός Edgardo —άθελά του γεννημένος σε έναν κό-σμο κυριαρχούμενο από τον θρησκευόμενο νου, εγκλωβισμένος σε διασταυ-ρούμενα πυρά, ουσιασπκά απορφανισμένος εξαιτίας μιας πράξης καλής προαίρεσης μεν, αλλά, ως προς χ\ς συνέπειές της για ένα μικρό παιδί, εξί-σου ανεΐπωτης σκληρότητας.
Τέταρτον, για να συνεχίσουμε στο ίδιο θέμα, οφείλουμε να επισημάνου-με την αντίληψη πως ένα εξάχρονο παιδί μπορεΐ να θεωρηθεί ότι ανήκει σε κάποια θρησκεία, είτε αυτή είναχ ο ιουδαϊσμός είτε ο χριστιανισμός είτε ο-ποιαδήποτε άλλη. Για να το θέσουμε αλλιώς, η ιδέα ότι η βάπτιση ενός α-δαούς, ανυττοψίαστου παχδιού είναι χκανή να το κάνει να μεταπηδήσει δια-μιάς από μια θρησκεία σε κάποια άλλη φαίνεται παράλογη —σίγουρα όμως όχι περισσότερο παράλογη από την αντίληψη πως ένα μικρό παιδί μιιορεΐ να θεωρηθεί ότι ανήκει ήδη σε συγκεκριμένη θρησκεία. Αυτό nou είχε ση-μασΐα για τον Edgardo δεν ήταν η θρησκεία «του» (ήταν πολύ μικρός για να κατέχει παγιωμένες θρησκευτικές απόψεις) αλλά η αγάπη και η φροντΐδα των γονέων του και της οικογένειάς του, τα οποία οτερήθηκε εξαιτΐας κά-ποιων άγαμων ιερέων των οποίων η τερατώδης σκληρότητα δικαιολογεΐται μόνο οπό την πλήρη αναισθησία τους απέναντι στα φυσιολογικα ανθρώπι-να ονναισθήματα —μια αναισθησία nou πολύ εύκολα ανακύιιτεχ σε ένα νου κατειλημμένο από τη θρησκευτική πίστη.
Ακόμη και χωρίς ατιαγωγή, μήπως δεν αποτελεί πάντοτε μορφή παιδι-
* Αναφορά στο μυθιστόρημα Τα ταξίδια τον Τκιούλιβερ, του Jonathan Swift, στο οποι'ο τα δύο φανταστικά νησια της Λιλιποστης και της Μπλεφούσκης βρίσκονται σε διαρκή πό-λεμο εξαιτίας μιας διαφωνι'ας ως προς τον σωστό τρόπο με τον οποίο πρέπει κανείς να τρώει ένα βραστό αβγό —από τη στρογγυλή άκρη σύμφωνα με τους Μπλεφούσκιους, και από τη μυτερή άκρη σύμφωνα με τους Λιλιπούτιους. Η ιστορία αυτή θεωρείται ότι αντικατοπτρίζει τη διαμάχη μεταξύ Ρωμαιοκαθολικής και Αγγλικονικής Εκκλησίας σχε-τικά με τη σημασία της Θείας Ευχαριστίας. (Σ.τ.μ.)
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΧΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
349
κής κακοποίησης ο χαρακτηρισμός παιδιών ως κατόχων πεποιθήσεων, τις οποίες είναι πολύ μικρά για να τις έχουν αναλογιστεί; Εντούτοις, η πρακτι-κή αυτή συνεχΐξεταχ και στις ημέρες μας, χωρίς να αμφισβητείται σχεδόν καθόλου. Η αμφισβήτησή της συνιστά το βασικό θέμα τούτου του κεφα-λαίου.
Σωματική και πνενματική κακοποίηση
Στις ημέρες μας, όταν κάνουμε λόγο για κακοποίηση παιδιών από ιερείς εννοούμε σεξουαλική κακοποίηση, καχ νιώθω την υποχρέωση, ευθύς εξαρ-χής, να θέσω το όλο ζήτημα της σεξουαλικής κακοποίησης στις σωστές του διαστάσεις και να το αντιπαρέλθω.Έχει ετπσημανθεί από άλλους ότι ξούμε σε μια εποχή μαζικής υστερίας γύρω από την παχδοφιλία, που μου φέρνει στο νου το κυνήγι μαγισσών στο Σάλεμ το 1692. Τον Ιούλιο του 2000, η ε-φημερίδα News of the World, ευρέως αναγνωρισμένη —κατόπιν σκληρού ανταγωνισμού— ως η πλέον αηδιασπκή εφημερΐδα της Βρετανίας, οργά-νωσε εκστρατεΐα σπίλωσης, φτάνοντας σχεδόν στο σημείο να προτρέψει αυτόκλητους τιμωρούς να προβούν άμεσα σε βιαιοπραγίες εναντίον παιδο-φίλων. To σπίτι ενός νοσοκομειακού παιδιάτρου δέχτηκε επίθεση από φα-νατικούς, οι οποίοι αδυνατούσαν ιιλήρως να διακρίνουν ανάμεσα σε έναν παιδίατρο και έναν παιδόφιλο.136 Η μαζική υστερία γύρω από τους παιδό-φιλους έχει λάβει διαστάσεις επιδημίας και έχει πανικοβάλεχ τους γονείς. Τα σημερινά παιδιά —οι Δίκαιοι Ουίλλιαμ,* οι σύγχρονοι Χακ Φιν, τα Χε-λχδόνια και Αμαζόνες** της εποχής μας— στερούνται την ελευθερία να τριγυρίζουν ανέμελα, μια από τις χαρές της παιδικής ηλικίας σε παλαιότε-ρες εποχές (όταν, σε αντίθεση με τον υποθετικό, ο υπαρκτός κίνδυνος σε-ξουαλικής κακοποίησης πιθανότατα δεν ήταν μικρότερος).
Για να είμαστε δίκαιοι με τη News of the World, κατά την εποχή της εκ-στρατείας της τα πάθη είχαν εξαφθεί εξαιτίας τού όντως αποτρόπαιου φό-νου, με σεξουαλικά κίνητρα, ενός οκτάχρονου κοριτσιού που ενχε απαχθεί στο Σάσεξ. Εντούτοις, εΐναι σίγουρα άδικο να επιφυλάξουμε σε όλους τους ιιαιδόφιλους την εκδίκηση που αρμόζει στους ελάχιστους ανάμεοά τους οι οποίοι επιπλέον είναι καχ δολοφόνοι. Και τα τρία εσωτερικά σχολεΐα όπου
* Στο πρωτότυπο: Just William, ήρωας σειράς παιδικών βιβλίων τής Richmal Crompton.
(Σ,τ.μ.)
** Στο πρωτότυπο: Swallows and Amazons, σειρά παιδικών βιβλιων τού Arthur Ran-
some. (Σ.τ.μ.)
350

φοΐτησα απασχολούσαν δασκάλους των οποίων η στοργχκότητα απέναντι στα μικρά αγόρια ξεπερνούσε τα όρια της ευπρέπειας. Τούτο αναμφΐβολα είναι αξιόμεμητο. Εντούτοις, εάν, πενήντα χρόνια αργότερα, οι δάσκαλοι αυτοί καταδιώκονταν από εισαγγελείς ή αυτόκλητους τιμωρούς ως τιαιδο-κτόνοι, θα ένιωθα την υποχρέωση —ούτε λίγο ούτε πολύ— να τους υπερα-σπιστώ, ακόμη κι αν υπήρξα θύμα τους (μια δυσάρεοτη αλλά κατά τα άλλα ανώδυνη εμπειρία).
Μεγάλο μέρος της αναδρομικής αυτής κατακραυγής έχει ως στόχο τη Ρωμαχοκαθολική Εκκλησία. Ανππαθώ τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία για όλων των ειδών τους λόγους. Εντούτοις, αντιτιαθώ την αδικία ακόμη περισ-σότερο και δεν μπορώ να μην αναρωτηθώ μήπως ο συγκεκριμένος θεσμός έχει αδίκως δαιμονοποιηθεί σχετικά με αυτό το ζήτημα, ιδιαίτερα στην Ιρ-λανδΐα και την Αμερική. Υποθέτω ότι στη δυσαρέσκεια του κοινού συμβάλ-λει και η υποκρισΐα των ιερέων, των οποίων οι επαγγελματικές πρακτικές έχουν κατά μεγάλο μέρος αφιερωθεί στην καλΛιέργεια ενοχών γύρω από την «αμαρτΐα». 'Αλλος παράγοντας είναι η κατάχρηση της εμιιιστοσύνης α-πό κάποια προσωπικότητα με κύρος, την οποία το παιδί έχει μάθει εξ απα-λών ονύχων να σέβεται. Τέτοια επιπλέον αισθήματα αποστροφής θα πρέπει να μας κάνουν ακόμη περισσότερο προσεκτικούς ώστε να μη σπεύδουμε να διατχππώσουμε κρίσεις. Θα πρέπει να έχουμε επίγνωση της αξχοσημείωτης ικανότητας του νου να κατασκευάζει ψευδείς αναμνήσεις, ιδιαίτερα όταν υποκινείται από ανενδοίαστους ψυχοθεραπευτές ή κερδοσκόπους δικηγό-ρους. Η ψυχολόγος Elizabeth Loftus έχεχ αντιταχθεί θαρραλέα σε παγιωμέ-να συμφέροντα, προσπαθώντας να δείξει πόσο εύκολη είναι η κατασκευή εξ ολοκλήρου ψευδών αναμνήσεων, οι οποίες ωστόσο φαίνονταχ στο θύμα εξίσου πραγματικές με τις αληθινές.137 To γεγονός αυτό είναι τόσο ανπδι-αισθητικό ώστε ένορκοι εύκολα μεταπείθονται από ανυπόκριτες αλλά στην πραγματικότητα ψευδείς καταθέσεις μαρτύρων.
Ιδιαίτερα στην περίπτωση της Ιρλανδίας, περιβόητη είναι, ακόμη και χωρίς το στίγμα της σεξουαλικής κακοποΐησης, η βαναυσότητα των Χρι-στιανών Αδελφών (Christian Brothers),* υπεύθυνων για την εκπαι'δευση ε-νός σημαντικού ποσοστού του αντρικού πληθυσμού της χώρας.138 To ίδιο θα μπορούσε να λεχθεί γχα τις άσπλαχνες —ενίοτε σε βαθμό σαδισμού—
* Οι Χριστιανοί Αδελφοί (με επίσημη ονομασία Congregation of Christian Brothers: Εκ-κλησίασμα Χριστιανών Αδελφών) αποτελούν μια παγκόσμιας εμβέλειας θρησκεσπκή κοινότητα υπό την αιγίδα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, με κύρια δραστηριότητα την εκπαι'δευση και θρησκευτική κατήχηση της νεολαίας. Τα τελευταία χρόνια, η οργάνωση έχει δεχτεί δριμεία κριτική έπειτα από πολυάριθμες καταγγελίες παιδικής κακοποίησης στα ιδρύματά της. (Σ.τ.μ.)
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
351
μοναχές που διηύθυναν πολλά ατιό τα σχολεία θηλέων της Ιρλανδίας. Ία διαβόητα Άσυλα της Μαγδαληνής (Magdalene Asylums),* θέμα της ταινίας τού Peter Mullan The Magdalene Sisters (Οι αδελφές του μίσους), λειτουρ-γούσαν μέχρι το 1996. Σαράντα χρόνια αργότερα, είναι δυσκολότερο να λά-βεις αποξημίωση αν σε έχουν μασπγώσει cm' ό,τι αν έχεις δεχτεί ερωτικά χάδια, και δεν λείπουν δικηγόροι οι οποίοι ψάχνουν πυρετωδώς για πελά-τες που έχουν πέσει θύματα τέτοιας μεταχείρισης, αλλά υπό άλλες συνθή-κες ενδεχομένως δεν θα σκάλιζαν το μακρινό τους παρελθόν. Υπάρχει ψωμί σε τουηες τις προ πολλού λησμονημένες θωπείες onto διακονικό —μερι-κές από τις οποίες μάλιστα είναι τόσο λησμονημένες ώστε ο υποτιθέμενος δράστης τηθανότατα έχει πεθάνει, και εκ των πραγμάτων αδυνατεί να πα-ραθέσει τη δική του πλευρά της ιστορίας. Η Καθολική Εκκλησία έχει πλη-ρώσει περισσότερο από 1 δισεκατομμύριο δολάρια σε αποζημιώσεις διε-θνώς.139 Θα μπορούσε κανείς σχεδόν να τη λυπηθεί, προτού θυμηθεί την αρχική προέλευση αυτών των χρημάτων.
Κάποτε, έπειτα από μια διάλεξή μου στο Δουβλίνο, μου απηύθυναν την ερώτηση τι γνώμη έχω για τις υποθέσεις σεξουαλικής κακοποίησης από καθολικούς ιερείς στην Ιρλανδία, οι οττοίες είχαν λάβει ευρεία δημοσιότη-τα. Αποκρίθηκα ότι, όσο αναμφίβολα φρικτή Kt αν ειναι η σεξουαλική κα-κοποίηση, η προκληθείσα ζημιά πιθανότατα ωχριά μπροστά στη μακροχρό-νια ψντχολογική ζημιά που ευθύς εξαρχής προκαλείται από την ανατροφή ενός παιδιού ως καθολικού. Ήταν ένα πρόχειρο σχόλιο πάνω στην έξαψη της στιγμής, και μου έκανε μεγάλη εντιίπωση το γεγονός ότι έγινε δεκτό με ένα ενθουσιώδες χειροκρότημα από το ιρλανδικό εκείνο κοινό (αποτελού-μενο, ομολογουμένως, από δουβλινέξους δχανοούμενους και μάλλον μη αντιπροσωπευτικό της χώρας εν γένει). Θυμήθηκα όμως αργότερα το εν λόγω περιστατικό, όταν έλαβα την επιστολή μιας σαραντάρας Αμερικανί-δας, η οποία είχε λάβει ρωμαχοκαθολική ανατροφή. Στα επτά της, μου έ-γραφε, βΐωσε δύο δυσάρεστες εμπεχρίες. Κακοποιήθηκε σεξουαλικά από τον ιερέα της ενορίας της μέσα στο αυτοκίνητό του. Και την ίδια περίπου
* Ιδρύματα για «περιθωριακές» γυναίκες, τα οποία λειτουργούσαν στη Μεγάλη Βρετανία και την Ιρλανδία υπό την αιγίδα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Στα περισσότερα από αυτά τα ιδρύματα, οι έγκλειστες υποχρεώνονταν να εκτελούν σκληρή σωματική εργασία και υποβάλλονταν σε σωματικά, φυχολογικά και σεξουαλικά βασανιστήρια. Η ύπαρξη των ασύλων είχε περάσει μάλλον απαρατήρητη μέχρι το 1993, όταν ένα ταγμα μοναχών στο Δουβλίνο πούλησε μέρος της ιδιοκτησίας του μοναστηριού σε έναν κτηματομεσίτη, ο οποίος ανακαλυψε τα πτώματα 155 γυναικών θαμμένα μέσα στην ιδιοκτησία. Η ανα-κάλυψη προκάλεσε μεγάλο σκάνδαλο στην Ιρλανδία, και το τελευταίο άσυλο έκλεισε το 1996. (Σ.τ.μ.)
352

ετιοχή, μια μχκρή συμμαθήτριά της, που είχε βρει τραγικό θάνατο, πήγε στην κόλαση επειδή ήταν προτεστάντισσα —ή τουλάχιστον έτσι είχε πει-στεί η επιστολογράφος μου από το τότε επίσημο δόγμα της εκκλησίας των γονέων της. Αναλογιζόμενη όλα τούτα από τη σκοπιά της ενήλικης πλέον και ώριμης γυναίκας, έκρινε ότι, από τα δύο αυτά παραδείγματα ρωμαιοκα-θολικής παιδχκής κακοποίησης, το ένα σωματικής και το άλλο πνευματι-κής, το δεύτερο ήταν μακράν χεχρότερο. Συγκεκριμένα μου έγραψε:
Από τα χάδχα του ιερέα μού χαράχθηκε η εντύπωση (στο μυαλό μχας επτάχρονης) του «οτχαμερού», ενώ η ανάμνηση της φίΑης μου στην κό-λαση μου άφηνε την αίσθηση ενός παγερού, αιιροσμέτρητου φόβου. Ποτέ δεν έχαοα τον ύπνο μου εξαιτίας του ιερέα —όμως πέρασα πολ-λές άγρυπνες νύχτες τρομοκρατημένη με την ιδέα ότι άνθρωποι που αγαπούσα θα πήγαιναν στην κόλαση• μια φοβερή ιδέα που μου έφερνε εφιάλτες.
Ομολογουμένως, οι ερωτικές θωπείες nou υπέστη το εν λόγω κορίτσι στο αυτοκίνητο του ιερέα ήταν σχετικά ήπχες συγκριτικά, φέρ' ειπείν, με τον πόνο και την αηδία που θα αισθάνεταχ ένα παπαδοπαίδι θύμα σοδομχ-σμού. Και στχς ημέρες μας λέγεταχ ότχ η Καθολχιαί Εκχλησχ'α δεν ανάγεχ την κόλαση σε τόσο μεγάλο θέμα όσο έκανε κάποτε. To παραπάνω παράδεχγμα όμως δεχ'χνεχ ότχ είναχ τουλάχχστον 6xjvaTOv η ψνιχολογχχαί κακοποχ'ηση των παχδχών να χτπερβεχ' τη σωματχιαί. Λέγετοχ ότχ ο Άλφρεντ Χχ'τσκοκ, ο μεγά-λος κχνηματογραφχκός μετρ της τέχνης του τρόμου, κάποτε οδηγούσε στην Ελβετχ'α, όταν ξαφνχκά έδεχξε έξω από το παράθυρο του αχχτοκχνήτου λέγο-ντας: «To πχο τρομακτχκό ΰέαμα που έχω δεχ ποτέ!».Ήταν ένας χερέας ο ο-ποχ'ος συζητούσε με ένα μχκρό αγόρχ, έχοντας το χέρχ πάνω στον ώμο του αγορχού. Ο Χίτσκοκ έσκυψε έξω από το παράθυρο καχ φώναξε: «Τρέξε μχ-κρέ! Τρέξε να σώσεχς τη ζωή σου!».
«Τα ραβδχά καχ οχ πέτρες μποροχίν να σπασοχιν τα κόκαλά μου, όμως τα λόγχα δεν μποροχίν ποτέ να με πληγώσοχιν». Η παροχμία αληθεύεχ, αρκεί να μην πιστενεις πραγματχκά τα λόγχα. Εάν όμως η όλη σου ανατροφή καχ όλα όσα έχεχς δχδαχτεί από γονεχ'ς, δασκάλους καχ ιερείς σε έχουν οδηγήσει στο να πιστεύεις, να πιστενεις πραγματικά, απόλυτα και ολοκληρωτικά, ότι οι αμαρτωλοί καίγονται στην κόλαση (ή οποιοδήποτε άλλο αποκρουστικό άρ-θρο του δόγματος, όπως ότι η γυναίκα αποτελεί ιδιοκτησία του συζύγου της), είναι απολύτως εύλογο τα λόγια να έχουν μια πιο διαρκή και επιζή-μια επίδραση απ' ό,τι οι πράξεις.Έχω πειστεί ότι η φράση «παιδική κακο-ποίηση» δεν είναι υπερβολική όταν χρησιμοποιεΐται για να περιγράψει αυτό το οποίο ιερείς και δάσκαλοι κάνουν στα παιδιά όταν τα ενθαρριίνουν
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
353
να πιστέψουν ηράγματα όπως η τιμωρία σε μχα αιώνια κόλαση για θανάσι-μα αμαρτήματα για τα οτιοία δεν έχει δοθεί άφεση.
Στο τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ Root of All Evil?, στο οποίΌ έχω ήδη ανα-φερθεί, πήρα συνέντευξη από αρκετούς θρησκευτικούς ηγέτες και επικρί-θηκα επειδή τάχα επέλεξα αμερικανούς εξτρεμιστές αντί για αξχοσέβα-στους εκπροσώπους της επίσημης θρησκείας, όπως οι αρχιεπίσκοτιοι.* Η κριτική ακούγεται δίκαιη —με τη διαφορά ότι, στην Αμερική των αρχών του 21ου αιώνα, ό,τι φαίνεται στον υπόλοιπο κόσμο εξτρεμιστικό αποτελεί στην πραγμσπκότητα το κυρίαρχο ρεύμα. Για παράδειγμα, ένας από τους συνομιλητές μου, ο οποίος σκανδάλισε ίσως περισσότερο το βρετανικό τη-λεοπτικό κοινό, ήταν ο πάστορας Ted Haggard από το Κολοράντο Σπρινγκς. Εντούτοχς, ο «πάστορας Ted» δεν θεωρείται καθόλου εξτρεμιστής στην Α-μερική τού Μπους. Αντιθέτως, είναι πρόεδρος της Εθνικής Ομοσπονδίας Ευαγγελικών (National Association of Evangelicals), n οποία αριθμεί 30 εκα-τομμύρια υποστηρχκτές, και ισχυρίζεται ότι απολαύει του προνομίου μιας τηλεφωνικής συνομιλίας με τον πρόεδρο Μπους κάθε Δευτέρα. Εάν ήθελα να πάρω συνέντευξη από αληθινούς με βάση τα συγχρονα αμερικανικά πρότυπα εξτρεμιστές, θα είχα επιλέξει τους «Αναδομιστές» (Reconstruc-tionists), των οποίων η «κυριαρχική θεολογία» υποστηρΐζει ανοικτά μια χρι-στιανική θεοκρατία στην Αμερχκή/Οπως μου γράφει ένας ανήσυχος αμερχ-κανός συνάδελφος:
Οι Ευρωπαίοι πρέπει να γνωρίζουν ότι υπάρχει ένα περιφερόμενο θεολογικό τσίρκο το οποίο πραγματικά υποστηρίζει την πολινόρθωση του νόμου της Παλαιάς Διαθήκης —τη θανάτωση των ομοφυλοφίλων κ.λπ.— και την παραχώρηση του δικαιώματος κατοχής αξιώματος, ακό-μη και του δικαιώματος ψήφου, αποκλειστικά σε χριοτιανούς. Τα μεσο-αστικά πλήθη εττευφημούν αυτή τη ρητορική. Εάν οι υποστηρικτές του κοσμικού κράτους δεν επαγρυπνήσουν, οι Κυριαρχιστές και οι Αναδο-μιστές θα αποτελέσουν ονντομα το κυρίαρχο ρεύμο σε μια αληθινή α-μερικανική θεοκρατία.**
* Προσκάλεσα σε συνέντευξη τον αρχιετιίσκοπο του Καντέρμπερι, τον καρδινάλιο αρ-χιεπίσκοπο του Γουέστμινστερ και τον αρχιρραββίνο της Βρετανίας. Αρνήθηκαν όλοι, α-ναμφίβολα για καλούς λόγους. Ο επίσκοπος της Οξφόρδης δέχτηκε, και ήταν τόσο απο-λαυστικός, και τόσο ξένος προς τον εξτρεμισμό, όσο σίγουρα θα ήταν και εκει'νοι. ** To ακόλουθο φαίνεται αληθινό, μολονότι αρχικά υποφιάστηκα ότι ίσως επρόκειτο για σατιρική φάρσα τής The Onion: www.talk2action.org/story/2006/5/29/195855/959. Είναι ένα παιχνίδι σε ηλεκτρονικό υπολογιστή που λέγεται Left Behind: Eternal Forces (Μένο-ντας πίσω. Αιώνιες δυνάμεις). Ο Ρ.Ζ. Myers το συνοψίζει στο Pharyngula, tnv εξαίρετη
354

Ένας άλλος από τους τηλεοπτχκούς συνομιλητές μου ήταν ο πάστορας Keenan Roberts, από την ίδια πολιτεία με τον πάστορα Ted, το Κολοράντο. Ο ιδιαίτερος τύπος παλαβομάρας του πάστορα Roberts έχει υλοποιηθεί σε ό,τι ο ίδιος αποκαλεί Οίκοι Κολάσεως (Hell Houses). Οίκος Κολάσεως είναι ένα μέρος στο οποίο πηγαίνουν παιδιά, με τους γονείς τους ή τα χριστιανι-κά σχολεία τους, ώστε να τρομοκρατηθούν σχετικά με το τι θα μπορούσε να τους συμβεί αφού πεθάνουν. Εμφανίζονται διάφοροι ηθοποιοί σε τρο-μακτικές σκηνές σχετικές με συγκεκριμένες «αμαρτΐες», όπως η έκτρωση και η ομοφυλοφιλία, με ένα διάβολο ντυμένο στα κόκκινα να παρακολου-θεί χαιρέκακα. Και αυτά αποτελούν μονάχα το πρελούδιο για το «κυρίως πιάτο», την ίδια την κόλαση, από την οποία δεν λείπει ο ρεαλισμός από την οσμή καιόμενου θειαφιού και τις αγωνιώδεις κραυγές των αιώνια καταδικα-σμένων.
Αφού παρακολούθησα μια πρόβα, στην οποία ο διάβολος ήταν επαρκώς σατανικός με τον υπερβάλλοντα ζήλο του «κακού» ενός βικτωριανού μελο-δράματος, πήρα συνέντευξη από τον πάστορα Roberts παρουσία του θιά-σου του. Σύμφωνα με τα λεγόμενά του, η ιδανική ηλικία για να επισκεφθεί ένα παιδί κάποιον Οίκο Κολάσεως είναι τα δώδεκα χρόνια. Αυτό με σόκα-ρε κάπως, και τον ρώτησα κατά πόσο τον ανησυχούσε εάν ένα παιδί δώδε-κα ετών έβλεπε εφιάλτες έχοντας παρακολουθήσεχ κάποια παράστασή του. Μου αποκρίθηκε, μάλλον ειλικρινά:
Θα προτιμούσα να καταλάβοι^ ότι η κόλαση είναχ ένα μέρος στο οποίο δεν θέλουν να βρεθούν με κανέναν τρόπο. Θα προτιμούσα να τους αγ-γίξω με αυτό το μήνυμα στα δώδεκά τους παρά να μην τους αγγίξω κα-θόλου και να ζήσουν μια ζωή μέσα στην αμαρτία και να μη βρουν ποτέ τον Κύριο Ιησού Χριστό. Όσο για το αν θα καταλήξουν να βλέπουν ε-φιάλτες ως αποτέλεσμα αυτής της εμπειρίας, νομίξω ότι υπάρχει υπέρ-τερο καλό για τη ζωή τους από το να βλέπουν απλώς εφιάλτες.
ιστοσελίδα του. «Φανταστείτε: είστε πεζικάριος μιας παραστρατιωτικής ομάδας η οποία έχει στόχο να ξαναχτίσει την Αμερική ως χριστιανική θεοκρατία και να εγκαθιδρύσει το παγκόσμιο όραμά της τής κυριαρχίας του Χριστού πάνω σε όλες τις όψεις της ζωής [...]. Έχετε αποστολή —μια ταυτοχρόνως θρησκευτική και στρατιωτική αποστολή— να προ-σηλυτι'σετε ή να σκοτώσετε καθολικούς, ιουδαίους, μουσουλμάνους, βουδιστές, ομο-φυλόφιλους και όσους σποστηρίζουν το διαχωρισμό Εκκλησι'ας και Κράτους [...]». Βλ.: http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/05/gta_meet_lbef.php• για μια ετπσκόπηση, βλ.: http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F1071FFD3C550C718CDDAA0894DE40-4482.
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
355
Υποθέτω τιως, εάν πραγμαχικά και αληθινά πιστεύατε αυτό nou ο πάοτο-ρας Roberts λέει ότι πιστεύει, θα θεωρούσατε και εσείς σωστό να εκφοβίζε-τε παιδιά.
Δεν μπορούμε να προσπεράσουμε τον πάστορα Roberts ως εξτρεμιστή φανατικό. Όπως και ο Ted Haggard, ανήκει στο κυρίαρχο ρεύμα της σημε-ρινής Αμερικής. Δεν θα ξαφνιαζόμουν ακόμη κι αν συμμερίζονταν την πε-ποίθηση ορισμένων ομοθρήσκων τους ότι μπορεί κανείς να ακούσει τις κραυγες των καταραμενων εαν αφουγκραστει ηφαιστεια, και οτι οι τερα-στχοι πολύχαχτοι (τα γνωστά ως «σκουλήκια της θάλασσας») που έχουν βρε-θεί σε υδροθερμικές δχαρρήξεις (τις λεγόμενες «μαύρες καπνοδόχους») στα βάθη των ωκεανών δχκαιώνουν το Κατά Μάρκον Εναγγέλιο (9:43-44): «Αν σε σκανδαλίζει κάτι τόσο σημαντικό όσο το χέρι σου, κόψ' το• είναι προτιμό-τερο να εισέλθεις στην αληθινή ζωή κουλός, ιταρά να έχεις δύο χέρια και να πας στη γέεννα, στη φωτιά που δεν σβήνει ποτέ. Εκεί το σκουλήκι που θα τους τρώει δεν ϊΐεθαίνει και η φωτχά δεν σβήνει».Όπως κι αν φαντάξονταχ την κόλαση, όλοι όσοι πιστεύουν στο rrup το εξώτερον φαίνεται να συμμε-ρίζονται τη χαχρεκακία όσων γνωρχζουν ότι θα βρίσκονται μεταξύ των εκλεκτών που θα σωθούν, η οποία έχει αποδοθεί εκφραστικά από τον πλέ-ον σημαίνοντα των θεολόγων, τον Άγχο Θωμά Ακινάτη, στο Summa Theolo-gica (Σύστημα θεολογίας): «Για να μττορούν οι άγιοι να απολαμβάνουν σε μεγαλύτερο βαθμό τη μακαριότητά τους και τη χάρη του Θεού, τους επι-τρέπεται να βλέπουν την τχμωρία των καταδικασμένων στην κόλαση». Τι καλός άνθρωπος!*
Ο φόβος του πυρός της κολάσεως μπορεί να είναι πολύ δυνατός, ακόμη και σε λογικούς κατά τα άλλα ανθρώπους. Έπειτα από το τηλεοπτικό μου ντοκιμαντέρ για τη θρησκεία, μεταξύ των πολλών επχστολών που έλαβα ήταν και η ακόλουθη, από μια εμφανώς ευφυή και ειλικρινή γυναίκα:
Σε ηλικία πέντε ετών πήγα σε καθολικό σχολείο και κατηχήθηκα από μοναχές που κρατούσαν λουρίδες, ραβδιά και βέργες. Στην εφηβεία μου διάβασα Δαρβίνο, και τα όσα έλεγε για την εξέλιξη φάνηκαν πολύ εύλογα στο λογικό μέρος του νου μου. Εντούτοις, κατά τη διάρκεια της ζωής μου υπέφερα από αντικρουόμενα αισθήματα και μου έμεινε ένας βαθύς φόβος για το πυρ της κολάσεως, ο οποίος αρκετά συχνά έρχεται στην επιφανεια.Έκανα λίγη ψυχοθεραπεία που με βοήθησε να αντιμε-
* Συγκρίνετε με τη χαριτωμένη χριστιανική φιλανθρωπία τής Ann Coulter: «Προκαλώ οποιονδήποτε από τους ομοθρήσκους μου να μου πει ότι δεν γελά στη σκέφη τού Daw-kins να καίγεται σιην κόλαση» (Coulter 2006:268).
356
τωπίσω ορισμένα από τα παλαιότερα προβλήματά μου, όμως δεν κατα-φέρνω να ξεπεράσω τον βαθύ αυτό φόβο.
Έτσι, ο λόγος για τον οποίο σάς γράφω είναι να σας παρακαλέσω να μου στείλετε χο όνομα και τη διεύθυνση της ψυχοθεραπεύτριας από την οποία πήρατε συνέντευξη οτο επεισόδιο αυτής της εβδομάδας, η οποία βοηθά ανθρώπους να αντιμετωπίσουν τούτο τον συγκεκριμένο φόβο.
Συγκινήθηκα από την ετπστολή της και (απωθώντας ένα στιγμιαΐο και ποταπό αίσθημα λύπης που δεν υπάρχει κόλαση για να πάνε εκείνες οι μο-ναχές) της απάντησα ότι θα πρέπει να εμπιστευθεί τη λογική της ως ένα σιιουδαίο δώρο το οποίο εκείνη —σε αντίθεση με άλλους λιγότερο τυχε-ρούς ανθρώπους— προφανώς διαθέτει. Της επισήμανα ότι η ακραία φρικα-λεότητα της κόλασης παρουσχάζεται διογκωμένη από ιερείς και μοναχές, ώστε να αντισταθμίσει την απιθανότητά της. Εάν η κόλαση ήταν ηιθανή, δεν θα είχε ανάγκη την υπερβολή για να λειτουργήσει αποτρετιτικά. Δεδο-μένου ότι είναι τόσο απίθανο να υπάρχει πραγματικά, χρειάζεται όντως να «διαφημίζεταχ» ως πάρα πολύ τρομακτική, έτσι ώστε αυτό να εξισορροπή-σει την αβασιμότητά της διατηρώντας παράλληλα και κάποια αποτρεπτική αξία. Την έφερα επίσης σε επαφή με την ψυχοθεραπεύτρια την οποΐα ανέ-φερε, την Jill Mytton, μια ευχάριστη και βαθιχτατα ειλικρινή γυναίκα από την οποία εΐχα πάρει τηλεοπτική συνέντευξη. Η ίδια η Jill είχε μεγαλώσει εντός μιας ιδιαίτερα απεχθούς αίρεσης, με την ονομασία Αποκλειστικοί Α-δελφοΐ (Exclusive Brethren) —τόσο δυσάρεστης, ώστε να υπάρχει μια ιστο-σελίδα, www.peebs.net, εξ ολοκλήρου αφιερωμένη στη φροντίδα όσων ξέ-φυγαν από αυτήν.
Η Jill Mytton ανατράφηκε με το φόβο της κόλασης, ως ενήλικη απέδρα-σε από το χριστιανισμό και πλέον συμβουλεύει και βοηθά άλλους ανθρώ-πους που είχαν με παρόμοιο τρόπο τραυματιστεί κατά την τιαιδική τους ηλικία: «Η παιδική μου ηλικία, όπως τη θυμάμαι, κυριαρχούνταν ατιό φόβο. Υπήρχε ο φόβος της αποδοκιμασίας στο παρόν, αλλά επνπλέον και ο φόβος της αιώνιας καταδίκης. Και για ένα παιδί, οι εικόνες του πυρός της κολα-σεως και του τριγμού των δοντιών είναι πράγματι πολύ αληθινές, καθόλου μεταφορικές». Στη συνέχεια της ζήτησα να εξηγήσει επακριβώς τι της εί-χαν πει ως παιδί για την κόλαση, και η τελική της απάντηση ήταν εξίσου σντγκινητική όσο και η έκφραση του προσώπου της καθώς δίστασε αρκετά πριν απαντήσευ «Δεν είναι περίεργο;Έπειτα από τόσο καιρό διαθέτει ακό-μα τη δύναμη να... με επηρεάζει... όταν... όταν μου κάνεις αυτή την ερώτη-ση. Η κόλαση εχ'ναι ένα τρομακτικό μέρος, η πλήρης απόρριψη από τον Θεό. Eivcu η απόλυτη κρΐση• εκεί υτιάρχει αληθινή φωτιά, οληθινή οδιίνη, αληθινά βαοανιοτήρια, και διαρκεί για ηάντα χωρίς διακοπή».
ΠΑΙΛΙΚΗ ΗΑΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
357
Στη συνέχεια μου μΐλησε για την ομάδα υποστήριξης την οποία διευθύ-νει για όσους έχουν αποδράσει σπό μια πανδική ηλικία παρόμοια με τη δική της, και εξήγησε πόσο δύσκολο είναι γχα πολλούς από αυτούς να φύγουν: «To να φύγεις είναι εξαιρετικά δύσκολο. Αφήνεις πίσω σου ένα ολόκληρο δίκτυο κοινωνικών σχέσεων, ένα ολόκληρο σύστημα μέσα στο οποίο έχεις ουσχαστικά ανατραφεί, και αρνείσαι ένα σύστημα πίστης το οποίο διατη-ρούσες επί χρόνια. Πολύ συχνά αφήνεις συγγενείς και φίλους... Στην πραγ-μα-πκότητα παύεις να υπάρχεις πια για αυτούς». Βρήκα την ευκαχρία να α-ναφέρω τη δική μου εμπειρία από επιστολές ανθρώπων από την Αμερική, οι οποίοι έγραφαν ότι είχαν διαβάσει τα βιβλία μου με αποτέλεσμα να ε-γκαταλείψουν τη θρησκεία τους. Κατά ανησυχητικό τρόπο, πολλοί προσθέ-τουν ότι δεν τολμούν να το πουν σης οικογένειές τους• ή ότι το ει'παν, με φρικτές σΐΛ'έπειες. Η ακόλουθη επιστολή είναι χαρακτηριστική. Την έστει-λε ένας νεαρός αμερχκανός φοιτητής ιατρικής.
Ένιωσα την ανάγκη να σας στείλω ένα ηλεκτρονικό μήνυμα διότι συμ-μερι'ζομαι την άποψή σας για τη θρησκεία, μια άποψη η οποία στην Αμερική, όπως σίγουρα θα γνωρίζετε, σε οδηγεί στην απομόνωση. Με-γάλωσα σε μια χριστιανική οικογένεια και, μολονότι ποτέ δεν πολυχώ-νεψα την ιδέα της θρησκείας, μόλις πρόσφατα βρήκα το θάρρος να το πω σε κάποιον. Αυτός ο κάποιος ήταν η κοπέλα μου, η οποία [...] έφρι-ξε. Ανχιλαμβάνομαι ότι μια διακήρυξη αθείας μπορεν' να σκανδαλίζει, όμως τώρα φαίνεται να με βλέπει ως έναν τελείως διαφορετικό άνθρω-πο. Λέει ότι δεν μπορεί να με εμπιστευθεί, διότι η ηθική μου δεν πηγά-ζει από τον Θεό. Δεν ξέρω εάν θα το ξεπεράσουμε και δεν επιθυμώ ι-διαίτερα να μοιραστώ την πεποίθησή μου με άλλους κοντχνούς μου ανθρώπους, διότι φοβάμαι ότι θα αντιδράσουν με την ίδια αποστροφή [...]. Δεν ιιεριμένω απάντηση. Σας γράφω απλώς και μόνο επειδή ελπί-ξω ότι θα κατανοήσετε και θα συμμεριστείτε την απελπισια μου. Φα-νταστείτε ότι χάνετε κάποιον που αγαπούσατε και σας αγαπούσε, για θρησκευτικούς λόγους. Αν εξαιρέσουμε την άποψή της ότι πλέον είμαι ένας άθεος ειδωλολάτρης, ήμασταν τέλειοι ο ένας γνα τον άλλο. Μου θυμίζει την παρατήρησή σας ότι οι άνθρωιιοι κάνουν τρελά πράγματα οτο όνομα της πίστης τους. Εαχαριστώ που με ακούσατε.
Ατιάντησα σε αυτό τον άτυχο νέο επισημαίνοντας ότι, ενώ η φίλη του α-νακάλυψε κάτι για εκείνον, ανακάλυψε και αυτός κάτι για εκείνην. Ήταν πράγματι άξιά του; Αμφιβάλλω.
Έχω ήδη αναφέρει την αμερικανίδα κωμική ηθοποιό Julia Sweeney και τον επίμονο και αξιολάτρευτα χιουμοριοτικό αγώνα της να ανακαλύψεχ κά-
358

ποκι ελαφρυντικά στη θρησκεία και να διασώσει τον Θεό της τταιδικής της ηλικίας από τις εντεινόμενες αμφιβολίες του ενήλικα. Τελικά, η αναζήτη-σή της είχε αίσιο τέλος, και έτσι σήμερα η Julia αποτελεί ένα αξιοθαύμα-στο πρότυπο για απανταχού νεαρούς άθεους. Η καθαρτήρια σκηνή είναι ί-σως η πιο συγκινητική στο σόου της Letting Go of God. Είχε δοκιμάσει τα τιάντα. Και τότε...
...καθώς περπατούσα από το γραφείο μου στην πΐσω αυλή προς το σπίτι μου, συνειδητοποίησα ότι υπήρχε μια φωνούλα που ψιθύριξε μέ-σα στο κεφάλι μου. Δεν είμαι σίγουρη πόσο καιρό βρισκόταν εκεί, αλλά ξαφνικά έγινε κατά ένα νττεσιμπέλ δυνατότερη. Ψιθύριζε: «Δεν υπάρχει Θεός».
Και προσπάθησα να την αγνοήσω. Όμως έγινε ακόμη λίγο δυνατό-τερη. «Δεν υπάρχει Θεός. Δεν υπάρχει Θεός. Ω Θεέ μον, δεν νπάρχει ΘεόςΙ»...
Και ανατρίχχασα.Ένιωσα να χάνω τη γη κάτω από τα πόδια μου.
Και τότε σκέφθηκα: «Μα δεν μπορώ. Δεν ξέρω εάν μπορώ να μην πι-στεύω στον Θεό. Χρεχάζομαι τον Θεό. 'Αλλωστε, έχουμε μια ιστορία...
»Μα δεν ξέρω πώς να μην πιστεύω στον Θεό. Δεν ξέρω πώς να το κάνω. Πώς σηκώνεσαι το πρωί, πώς καταφέρνεις να βγάλεις την ημέ-ρα;». Ένιωσα να χάνω την ισορροπία μου...
Σκέφθηκα: «Εντάξει, ηρέμησε. Ας προσπαθήσουμε να φορέσουμε τα ματογυάλια του άπιστου για μία στιγμή, μόνο για ένα δευτερόλεπτο. Φόρεσε απλώς τα ματογυάλια του άπιστου και ρίξε μια γρήγορη ματιά γύρω, και μετά αμέσως πέτα τα». Km τα φόρεσα και κοίταξα γύρω μου.
Ντρέπομαχ να ομολογήσω ότι αρχικά ένιωσα να ζαλίζομαι. Πραγμα-τικά, σκέφθηκα: «Μα πώς στέκεται η Γη στον ουρανό; Δηλαδή απλώς κινούμαστε ορμητικά στο Διάστημα; Μα τότε όλα είναι τόσο ευάλωτα!». Ήθελα να τρέξω έξω και να πιάσω τη Γη στα χέρια μου καθώς θα έπε-φτε από το Διάστημα.
Και τότε θυμήθηκα: «Α ναι, η βαρύτητα και η στροφορμή θα μας κρα-τήσοΐΑ^ σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο μάλλον γχα πολύ καιρό ακόμα».
Όταν τιαρακολούθησα το Letting Go of God σε ένα θέατρο στο Λος Άντζε-λες, συγκινήθηκα βαθιά από τούτη τη σκηνή. Ιδιαίτερα όταν στη συνέχεια η Julia μίλησε για την αντίδραση των γονέων της, σε ένα ρετιορτάζ σχετικά με τη θεραπεία της:
To πρώτο τηλεφώνημα της μητέρας μου έμοιαζε περχσσότερο με κραυ-
γή. «Άθεη; ΑΘΕΗ;!;!».
ΙΪΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
359
Ο πατέρας μου τηλεφώνησε έξαλλος: «Πρόδωσες την οικογένειά σου, το σχολείο σου, την πόλη σου».Ήταν σαν να είχα πουλήσει μυστι-κά στους Ρώσους. Και οι δύο είπαν ότι δεν θα μου ξαναμιλούσαν ποτέ. Ο πατέρας μου ειδικά: «Δεν θέλω καν να έρθεις στην κηδεία μου». Αφού το έκλεισε, σκέφθηκα: «Καλά, προσπάθησε να με σταματήσεις».
Το χάρχσμα της Julia Sweeney είναι, μεταξύ άλλων, ότι σε κάνει να κλαις και να γελάς ταυτόχρονα:
Νομίζω ότι οι γονείς μου απογοητεύτηκαν ελαφρώς όταν τους ενπα ότι δεν πιστεύω ma οτον Θεό, αλλά το να είμαι άθεη ήταν ένα ολότελα δια-φορετικό ξήτημα.
To βιβλίο Losing Faith in Faith: From Preacher to Atheist (Χάνοντας την πίστη στην πίστη. Από κήρυκας, άθεος) του Dan Barker αφηγείται την ι-στορία της σταδιακής μεταστροφής του από ευσεβή φονταμενταλιοτή ιε-ρέα και φλογερό περιοδεύοντα κήρυκα σε ένθερμο και πεπεισμένο άθεο, όιιως είναι σήμερα. Αξίζει να αναφερθεί το γεγονός ότι ο Barker συνέχισε να κηρύττει το χρισπανισμό για λίγο καιρό αφότου είχε γίνει άθεος, διότι ήταν η μόνη δουλειά που γνώριζε και επειδή ένιωθε εγκλωβισμένος σε έ-ναν ιστό κοινωνικών υποχρεώσεων. Γνωρίζει πλέον πολλούς άλλους αμερχ-κανούς κληρικούς ηου βρίσκονται στην ίδια θέση στην οποία ήταν και εκεί-νος, αλλά το έχουν εκμυστηρευτεί αποκλειστικά στον ίδιο όταν διάβασαν το βιβλίο του. Δεν τολμούν να ηαραδεχθούν τον αθεϊσμό τους ούτε καν οτις οικογένειές τους —τόσο τους τρομάζει η προβλειιόμενη αντίδραση. Η ιστορία του ίδιου του Barker είχε ευτυχέσιερη κατάληξη. Στην αρχή, οι γο-νείς του υπέστησαν βαθύ σοκ. Άκουσαν προσεκτικά όμως την ήρεμη επι-χειρηματολογία του και, τελικά, έγιναν και οι ίδιοι άθεοι.
Δύο καθηγητές από κάποιο πανεπισιήμιο στην Αμερική μού έγραψαν ανεξάρτητα ο καθένας σχετικά με τους γονείς τους: Ο ένας έγραψε ότι η μητέρα του βιώνει μόνιμη θλίψη, διότχ φοβάται για την αθάνατη ψυχή του. Ο άλλος έγραφε ότι ο πατέρας του ευχήθηκε να μην είχε γεννηθεί ποτέ —τόσο πεπεισμένος εχ'ναι ότι ο γιος του θα περάσει την αιωνιότητα στην κόλαση. Μιλάμε για υψηλής μόρφωσης καθηγητές πανεπιστημίου, με αυ-τοπεποίθηση για τχς γνώσεχς και την ωριμότητά τους, οι οποίοι έχουν τηθα-νότατα ξεπεράσει τους γονείς τους σε όλα τα πνευματικά ξητήματα, όχι μόνο στη θρησκεία. Σκεφθείτε λοιπόν σε τι είδους δοκιμασία θα υποβάλλο-νται κάποιοι λιγότερο ισχυροί διανοητικά άνθρωποι —λχγότερο προικισμέ-νοι όσον αφορά τη μόρφωση και τη ρητορική τους δεινότητα σε σχέση με τους καθηγητές εκείνους ή με την Julia Sweeney— όταν προσπαθούν να υ-
360

περαοτπστούν τη θέση τους ενώτηον αμετάπειστων μελών της οχκογένεχάς τους. Θα είναι πιθανώς αντίστοιχη των δοκιμασιών που πέρασαν πολλοί α-πό τους ασθενείς τής Jill Mytton.
Νωρίτερα στην τηλεοτιτική μας συνομιλία, η Jill είχε περιγράψει αυτού του είδους τη θρησκευτική ανατροφή ως μια μορφή πνευμσπκής κακο-τιοίησης, και επανέφερα το θέμα ως ακολούθως: «Χρησιμοποιείς τις λέξεις θρησκευτική κακοποίηση. Εάν σου ζητούσαν να συγκρίνεις την κακοποίη-ση της ανατροφής ενός παιδιού ώστε να πιστεύει πραγματικά οτην κόλα-ση [...], πώς θα το συνέκρχνες αυτό, όσον αφορά το προκληθέν τραύμα, με τη σεξουαλική κακοποίηση;». Μου αποκρίθηκε: «Πολύ δύσκολη ερώτηση [...]. Νομίξω ότι στην πραγματικότητα υπάρχουν πολλές ομοιότητες, διότι πρόκειται και στις δύο περιπτώσεις για κατάχρηση εμτπστοσύνης• πρόκει-ται για τη στέρηση από το παιδί του δικαιώματός του να νιώθει ελεύθερο και ανοικτό και ικανό να συσχετιστεί με τον κόσμο κατά έναν φυσιολογικό τρόπο [...]• και σπς δύο περιπτώσεις, είναι μια μορφή μείωσης• είναι μια μορφή στέρησης του αληθινού του εαυτού».
Σε νπεράσπιση των παιδιών
Ο συνάδελφός μου ψυχολόγος Nicholas Humphrey χρησιμοποίησε την προ-αναφερθείσα παροιμία σχετικά με «τα ραβδιά και τις πέτρες» στην εισα-γωγή της διάλεξής του για τη Διεθνή Αμνηστχα, στην Οξφόρδη το 1997.141 Ο Humphrey άρχισε λέγοντας ότι η εν λόγω παροιμία δεν ισχύει πάντοτε, και ανέφερε τους αϊτινούς πιστούς τού βουντού οι οποίοι πεθαίνουν, κατά τα φαινόμενα από κάποια ψυχοοωματική επίητωση του τρόμου, μέσα σε λίγες ημέρες αφότου θα τους γΐνει κάποιο κακόβουλο «ξόρκι». Στη συνέ-χεια αναρωτήθηκε κατά πόσον η Διεθνής Αμνηστία, χάριν της οποίας γινό-ταν η σειρά διαλέξεων στην οποία συμμετείχε, όφειλε να οργανώσει μια εκ-στρατεΐα εναντίον επιζήμιων ομιλιών ή εκδόσεων. Η απάντησή του ήταν ένα ηχηρό όχι σε τέτοιου είδους λογοκρισία εν γένει: «Η ελευθερία του λό-γου είναι πολύ πολύτιμη για να τη διακυβεύσουμε». Στη συνέχεια όμως αποκήρυξε τη φιλελεύθερη χδεολογία του προβάλλοντας μια σημαντική ε-ξαίρεση: επιχειρηματολόγησε υπέρ της λογοκρισίας για την ειδική περί-πτωση της...
...ηθικής και θρησκευτικής εκπαίδευσης των τκπδιών, και ιδχαίτερα της εκπαίδευσης που λαμβάνει το παιδί στο σπίτι, όπου επιτρέπεται στους γονείς —συχνά μάλιστα αναμένεται από αυτούς— να καθορίσουν για τα παιδιά τους χ\ μετρά ως αλήθεια και τι ως ψέμα, τι ως σωστό και τι
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
361
ως λάθος. Θα ισχυριστώ ότι τα παιδιά έχουν το ανθρώπινο δικαίωμα να μην αποχαυνωθούν από την έκθεση σε κακές ιδέες άλλων ανθρώπων —ασχέτως τού ιτοιοι είναι οι άνθρωποι αυτοί. Οι γονείς, από την άλλη, δεν έχουν καμία θεόπεμπτη άδεια να γαλουχήσουν τα παιδιά τους κατά οποιονδήποτε τρόπο επιλέξουν αυτοί: δεν έχουν το δικαίωμα ούτε να περιορίσουν τους ορίζοντες των παιδιών τους ούτε να τους ενσταλά-ξουν δόγματα και προλήψεις ούτε να επιμείνουν να ακολουθήσουν αυτά δίχως αποκλίσεις τις στενές οδούς της δικής τους πίστης.
Εν ολίγοις, τα παιδιά έχουν το δικαίωμα να μη φορτώσουν τα μυαλά τους με ανοησίες, και εμει'ς ως κοινωνία έχουμε το καθήκον να τα προ-στατεύσουμε από αυτό το ενδεχόμενο.Έτσι, δεν θα πρέπει πλέον να ε-πιτρέπουμε στους γονείς να δχδάσκουν στα παιδιά τους την πίστη, για παράδειγμα, στην κυριολεκτική αλήθεια της Βίβλον ή στο ότι οι πλανή-τες καθοριζουν τη ζωή τους, όιιως ακριβώς δεν τους επιτρέπουμε να τους σπάνε τα δόντια ή να τα κλειδώνουν σε μπουντρούμια.
Βεβαΐως, μια τόσο ισχυρή δήλωση πρέπει να συνοδευτεί, και συνοδειχτη-κε, από πολλές επιφυλάξεις. Δεν είναι λίγο ιπιοκειμενικό το τι θΌνιστά α-νοησία και τι oxt; Μήπως δεν έχουν ανατραπεί αρκετά cjuxva τα δεδομένα της καθιερωμένης επιστήμης ώστε να φρονηματιστοιίμε και να είμαστε ε-πιφυλακτικοί; Οι επισιήμονες ίσως θεωρούν ανοησία τη διδασκαλία της α-στρολογίας καχ της κυριολεκτικής αλήθεχας της Βίβλον, όμως ιιολλοί άλλοι πιστεύουν το αντίθετο: δεν δικαιούνται αυτοί να το διδάξουν στα ηαιδχά χους; Δεν είναι εξίσου αλαξονική η επιμονή στη διδασκαλία της επιστήμης σε παιδιά;
Ευγνωμονώ τους γονείς μου που υιοθέτησαν την άποψη ότι τα παιδιά δεν πρέιτει να διδάσκονται κυρίως τι να σκέπτονται αλλά ϊΐώς να σκέπτο-νται. Εάν, έχοντας εκτεθεί κατά αμερόληπτο και προσήκοντα τρόπο σε ό-λες τις επιστημονικές ενδείξεις, οποφασίσουν μεγαλώνοντας ότι η Βίβλος εΐναι κυριολεκτικά αληθής ή ότχ οι κχνήσεις των πλανητών καθορίξουν τη ξωή τους, τούτο αποτελεί δικαίωμά τους. Τονίζω το ότι αποτελεί δικό τονς δικαίωμα να αποφασίσουν τι θα σκέπτονται, και όχι δικαίωμα των γονέων τους να τους το επιβάλουν δίκην ανωτέρας βΐας. Και τούτο, βεβαίως, είναι ιδιαίτερα σημαντχκό εάν αναλογχστοιίμε ότι τα παιδιά τού σήμερα θα γίνουν οι γονείς τού αύριο, και θα μεταδώσουν οποιαδήποτε κατήχηση διαμόρφω-σε τους ίδιους.
Ο Humphrey θεωρεί ότχ, όσο τα παιδιά είναι μικρά, ευάλωτα και χρή-ζουν τιροστασχας, η πραγματικά ηθική κηδεμονία εκδηλώνεται ως καλο-προαίρετη απόπεχρα πρόβλεψης ανιτού nou θα επέλεγαν τα ι'δια για τον ε-αυτό τους, εάν ήταν αρκετά μεγάλα ώοτε να το πράξουν. Αναφέρει δε με
362

συγκίνηση το παράδειγμα ενός νεαρού κοριτσιού των Ίνκας, της οποίας τα λείχφανα, ηλικίας πεντακοσίων ετών, βρέθηκαν παγωμένα στα βουνά τού Περού το 1995. Ο ανθρωπολόγος που την ανακάλυψε έγραψε ότι υπήρξε θύμα μιας τελετουργικής θυσίας.Όπως διηγείται ο Humphrey, προβλήθη-κε ένα ντοκιμαντέρ για αυτή την «παρθένο των πάγων» στην αμερικανχκή τηλεόραση. Οι τηλεθεατές κλήθηκαν
να θαυμάσουν την πνευματική αφοσίωση των ιερέων των Ίνκας και να μοιραστούν με το κορίτσι την ιπιερηφάνεια και τον ενθουσιασμό της που την επέλεξαν για την εξαιρετική τιμή να θυσιαστεί. To μήνυμα του τηλεοπτικού προγράμματος ήταν ουσιασπκά ότι η πρακτική της αν-θρωποθυσίας υπήρξε με τον τρόπο της μια ένδοξη πολιτισμική εφεύ-ρεση —ένα ακόμα πολύτιμο πετράδι στο στέμμα της πολυπολνπσμικό-τητας, αν θέλετε.
Ο Humphrey αισθάνεται φρίκη• το ίδιο και εγώ.
Πώς όμως τολμά κανείς ακόμη και να υπονοήσει κάτι τέτοιο; Πώς τολ-μούν να μας προτρέπουν —στα καθιστικά μας, την ώρα που βλέπουμε τηλεόραση— να νιώσουμε ψυχική ανάταση αναλογχξόμενοι μχα πράξη τελετουργχκής δολοφονίας —τη δολοφονία ενός ανιπιεράσπιοτου παι-διού από μια ομάδα μωρών, φαντασμένων, προληπτικών, αδαών ηλι-κιωμένων αντρών; Πώς τολμούν να μας προτρέπουν να αναζητήσουμε κάτι καλό για τον εαυτό μας στον αναλογισμό μιας αποτρόπαιας πράξης εις βάρος κάποιου άλλου;
Και noAt, ο φρόνιμος φιλελεύθερος αναγνώστης ίσως νιώσει κάπως άβολα. Ασφαλώς, με βάση τα δικά μας κριτήρια, η πράξη κρίνεται ανήθικη και βλακώδης, όμως τι γίνεται με τα κριτήρια των Ίνκας; Δεν ήταν, για αυτούς, ηθική πράξη η θυσία, μια πράξη καθόλου ανόητη αλλά επικυρωμένη από όλα όσα θεωρούσαν ιερά; To μικρό κορίτσι, αναμφίβολα, υπήρξε πιστή ο-παδός της θρησκείας με την οποία ανατράφηκε. Ποιοι είμαστε εμείς που θα χρησιμοποιήσουμε μια λέξη όπως «δολοφονία», κρίνοντας τους ιερείς των Ίνκας με τα δικά μας κριτήρια αντί με τα δικά τους; Ενδεχομένως, το μικρό εκείνο κορίτσι ένιωθε πανευτυχές με τη μοίρα του: ίσως πίστευε πραγματικά ότι θα τιήγαινε κατευθείαν στον αιώνιο παράδεισο, όπου θα το κρατούσε ξεστό η ακτινοβόλος συντροφιά του Θεού Ήλιου. Ή ίσως —πο-λύ πιθανότερο— θα ούρλιαξε από τον τρόμο.
To επνχείρημα του Humphrey —και TO δικό μου— είναχ cm, ασχέτως αν το κορΐτσχ θυσιάστηκε οχκειοθελώς ή όχι, υπάρχει βάσιμος λόγος να υποθέ-
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ 363
σουμε ότι δεν θα θυσιαζόταν με τη θέλησή του εάν είχε πλήρη γνώση των δεδομένων. Υποθέστε, για παράδειγμα, πως γνώριζε όχι ο Ήλιος αποτελεί στην πραγματικότητα μια σφαίρα υδρογόνου, με θερμοκρασία υψηλότερη από 1 εκατομμύριο κέλβιν, η οποία μετατρέπεται σε ήλιο μέσω πυρηνικής σύντηξης, και ότι αρχικά σχηματίστηκε από έναν συμπυκνούμενο δίσκο α-ερίων αΉΟ τα οποία σχηματίστηκε και το υπόλοιπο ηλιακό σύστημα, συ-μπεριλαμβανομένης της Γης... Πιθανότατα, τότε, δεν θα τον λάτρευε σαν θεό, και τούτο θα την έκανε να αλλάξει οτάση απέναντι στο ενδεχόμενο να θυσιαστεί προκειμένου να τον εξευμενίσει.
Οι ιερείς των Ίνκας δεν μπορούν να κατηγορηθούν για την άγνοιά τους, και θα θεωρούσε κανείς άδικο να τους κρίνουμε ως μωρούς και φαντασμέ-νους. Μπορούν όμως να κατηγορηθούν για την επιβολή των πεποιθήσεών τους σε ένα παχδί πολύ μικρό ώστε να αποφασίσει εάν θα λατρεύει τον Ή-λιο ή όχι. To επιπλέον επιχείρημα του Humphrey συνίσταται στο ότι οι ση-μερινοί δημιουργοί ντοκιμαντέρ, και εμεΐς, το κοινό τους, μπορούμε νο κα-τηγορηθούμε ότι βρίσκουμε κάτι όμορφο στο θάνατο του μικρού εκείνου κορχτσιού —«κάτι που εμπλουτίζει τη δική μας συλλογική κουλτούρα». Η ίδια τάση να επευφημούμε τη γραφικότητα διάφορων εθνοτικών καχ θρη-σκευτικών εθίμων —και να δικαιολογούμε ιτράξεις σκληρότητας στο όνομά τους— ανακύπτει επανειλημμένα. Συνισιά πηγή αγωνιώδους εσωτερχκής σιίγκρουσης crto νου καλοπροαίρετων φιλελεύθερων ανθρώπων οι οποίοι, από τη μία πλευρά, δεν μπορούν να ανεχτοΰγ την οδύνη και τη σκληρότη-τα, αλλά από την άλλη έχουν διδαχτεί από μεταμοντερνιοτές και σχετικχ-στές να σέβονται τις υπόλοιπες κουλτούρες όσο και τη δική τους. Αναμφί-βολα, φέρ' ειπείν, η γυναικεία περχτομή είναι φρικτά επώδυνη, αποστερεί από τις γυναίκες τη σεξουαλική ικανοποίηση (μάλιστα, αυτός είναι τηθανό-τατα και ο άδηλος στόχος της), και το ένα ήμισυ του φρόνιμου φιλελεύθε-ρου νου ετπθυμεί την κατάργησή της. To άλλο ήμισυ όμως «σέβεται» τις ε-θνικές κουλτούρες και νιώθει ότι δεν πρέπει να αναμχχθούμε εάν «εκείνοι» θέλουν να σακατεύουν τα κορίτσια «τους».* To θέμα, βεβαίως, είναι ότι τα κορίτσια «τους» στην πραγματικότητα ανήκουν στον εαυτό τονς, και ο\ επι-θυμίες τους δεν πρέπει να αγνοούνται. Δυσκολότερα αιιαντά κανείς στο ερώτημα: Τι γίνεται εάν ένα κορίτσι δηλώσει ότι θέλει να υποστεί περιτο-
* Η γυναικεία περιτομή (κλειτοριδεκτομή) αποτελεί συνηθισμένπ πρακτικπ στη Βρε-τανία σήμερα. Ένας ανώτερος σχολικός επιθεωρητής μού μίλησε για κορίτσια στο Λον-δίνο τού 2006 που στέλνονται σε ένα «θείο» τους στο Μπράντφορντ για να περιτμηθούν. Οι αρχές κλείνουν τα μάτια, φοβούμενες μήπως θεωρηθούν ρατσιστικές από «την κοι-νότητα».
364

μή; Μήπως όμως θα ευχόταν, με την εκ των υστέρων γνώση ενός πλήρως ενημερωμένου ενήλικα, να μην την είχε υποστεΐ ποτέ; Ο Humphrey επιση-μαίνει το σημανπκό γεγονός ότι καμία ενήλικη γυναίκα, που ως παιδί έτυ-χε να χάσει αυτή τη «μεγάλη ευκαιρία» της ηεριτομής, δεν προσφέρεται να εγχειριστεί αργότερα στη ζωή της.
Έπειτα από μια αναφορά στους Άμις, και του δικαιώματός τους να ανα-τρέφουν τα παιδιά «τους» κατά τον τρόπο «τους», ο Humphrey αναφέρεται δηκτικά στον ενθουσιασμό μας ως κοινωνία για
τη διατήρηση της πολιτχσμικής ποικιλότητας. Εντάξεχ, ίσως πει κανείς, είναι δύσκολο για ένα παιδί των Άμις ή των Χασινιιμ ή των τσιγγάνων να ακολουθήσει τους τρόπους των γονέων του —τουλάχιστον όμως, με τον συγκεκριμένο τρόπο διατηρούνται οι συναρπασπκές αυτές πολιτι-σμικές παραδόσεις. Δεν θα φτώχαινε ο όλος πολιτισμός μας εάν οι εν λόγω παραδόσεις χάνονταν; Είναι, ίσως, κρίμα να πρέπει να θυσιάζο-νται κάποιοι για τη διατήρηση μιας τέτοιας ποικιλότητας. Δεν γίνεται όμως αλλιώς: πρόκειται για το τΐμημα που πληρώνουμε ως κοινωνία, με τη διαφορά —οφείλω να σας το υπενθυμίσω— ότι δεν πληρώνουμε ε-μείς το τίμημα αλλά εκείνοι.
To εν λόγω ξήτημα τράβηξε την προσοχή της κοινής γνώμης το 1972, όταν το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ εκδίκασε την υπόθεση Ουνσκόνσιν ενα-ντΐον Yoder —που αποτέλεσε δικαστικό προηγούμενο—, η οποία αφορού-σε το δικαίωμα των γονέων να αποσύρουν τα παιδιά τους από το σχολείο για θρησκευτικούς λόγους. Οχ Άμις ζουν σε κλειστές κοινότητες σε διά-φορα μέρη των ΗΠΑ, μιλούν κυρίως μια αρχαϊκή γερμανική διάλεκτο, τα ολλανδικά της Πενσχλβάνχας, και αποφεύγουν σε διάφορους βαθμούς τον ηλεκτρισμό, τις μηχανές εσωτερικής καύσης, τα κουμπιά και άλλες εκφάν-σεις της σύγχρονης ζωής. Υπάρχεχ, πράγματι, κάτι το ελκυσπκά γραφικό σε μια νησίδα ζωής του 17ου αιώνα ως ΰέαμα για τα σημερινά μας μάτια. Δεν αξίζει να διατηρηθεί, χάριν εμπλουτισμοΰ της ανθρώπινης ποικιλότητας; Και ο μοναδικός τρόπος να διατηρηθεί είναι να ετπτρέπουμε στους Άμις να εκπανδεύουν τα τιαιδιά τους κατά τον τρόπο τους και να χα προστατεύουν από τη διαβρωτική επίδραση της σύγχρονης ζωής. Εντοιττοχς ανακύπτει το εύλογο ερώτημα: Δεν θα έπρεπε τα ίδια τα παιδιά να έχουν κάποιο λόγο επί του θέματος;
To 1972, όταν ορισμένοχ γονεΐς Άμις στην Πολιτεία τού Ουισκόνσιν απέ-συραν τα παιδιά τους από το γυμνάσιο, το ζήτημα τέθηκε στην κρίση του Ανώτατου Δικαστηρίου. Η ίδια η ιδέα της εκπαίδευσης —ιδιαίτερα της ε-πιστημονικής εκπαίδευσης— πέραν μιας συγκεκριμένης ηλικΐας ήταν αντ
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
365
θετη με τχς θρησκευτικές αξίες των Άμις. Η Πολιτεία τού Ουισκόνσιν πα-ρέπεμψε τους γονείς στο δικαστήριο, με την κατηγορία ότι τα παιδιά στε-ρούνταν του δικαιώματός τους στη μόρφωση. Αφού εξετάστηκε διαδοχικά από τα διάφορα δικαοτήρια, η υτιόθεση τελικά έφτασε στο Ανώτατο Δχκα-στήριο των ΗΠΑ, το οποίο εξέδωσε μια μη ομόφωνη απόφαση (με ψήφους έξι προς μία) υπέρ των γονέων.142 Η πλειοψηφούσα άποψη, την οποία συ-νέγραψε ο ανώτατος δικαστής Warren Burger, περιλάμβανε το ακόλουθο α-πόσπασμα: «Όπως προκύπτει από τα πρακτχκά, η υττοχρεωτική σχολική φοΐτηση μέχρι την ηλχκία των δεκαέξι ετών για τα παιδιά των Άμχς συνεπά-γεται την πραγματική απειλή υπονόμευσης της κοινότητας των Άμις και των θρησκευτικών τους πρακτχκών ως έχουν σήμερα- θα υποχρεωθούν είτε να εγκαταλείψουν την πίστη τους καχ να αφομοιωθούν από την κοινωνία εν γένει είτε να μεταναστεύσουν σε μια άλλη πιο ανεκτική περιοχή».
Η μειοψηφούσα άποψη, του δικαστή William Ο. Douglas, ήταν ότι έπρε-πε να είχαν ερωτηθεί τα ίδια τα παχδχά'Ηθελαν άραγε πραγματικά να δχα-κόψουν την εκπαίδευσή τους; Επιπλέον, ήθελαν όντως να παραμείνουν στη θρησκεία των Άμις; Ο Nicholas Humphrey θα προχωρούσε περχσσότερο: Έστω κι αν τα παιδιά είχαν ερωτηθεί και εξέφραζαν την προτίμησή τους για τη θρησκεχα των Άμις, δικαιούμαστε άραγε να υποθέσουμε ότι θα το έ-πραττον εάν εΐχαν μορφωθεί και ενημερωθεχ' γχα τις δχαθέσιμες εναλλακτχ-κές επχλογές; Τέλος, γχα να αποδεχθοιίμε κάτχ τέτοχο εύλογα, δεν θα έπρε-πε να υπάρχουν παραδείγματα νεαρών ανθρώπων που εγκατέλειψαν «τη διεφθαρμένη κοχνωνία» για να ενταχθοιίν εθελοντχκά στους Άμχς; Ο δχκα-οτής Douglas κχνήθηκε σε μια ελαφρώς δχαφορετική κατεύθυνση: Δεν βρή-κε κανέναν σοβαρό λόγο γχα να αναγνωρίσεχ στις θρησκεντικές αντιλήψεχς των γονέων κάποιον χδχαίτερο χαρακτήρα ώστε να τους επιτραπεί να στε-ρήσουν από τα παχδχά τους τη μόρφωση. Εάν η θρησκεία αποτελεχ' επαρκή λόγο γχα απαλλαγή, τότε γχατί να μην χσχύεχ το χ'δχο καχ γχα ορχσμένες κο-σμχκές πεποχθήσεχς;
Η πλειοψηφούσα άποψη του Ανώτατου Δχκαστηρίου βασίστηκε στον παραλληλχσμό με ορχσμένες αξίες των μοναστχκών ταγμάτων, η παρουσχα των οποχ'ων crtnv κοχνωνχ'α μας μάλλον την εμπλουτχ'ζει.Όπως όμως επχση-μαχ'νεχ ο Humphrey, υπάρχεχ μχα κρχ'σχμη δχαφορά: Οχ μοναχοί επχλέγουν ε-κούσχα τη μοναστχιαί ζωή, με την ελεύθερη βούλησή τους. Τα παχδιά των Άμχς δεν επέλεξαν ποτέ εθελούσχα να γχ'νουν Άμχς- γεννήθηκαν μέσα στη θρησκεχ'α αυτή, δίχως καμία δυνατότητα επχλογής ετπ του θέματος.
Υπάρχει κάτχ το σοκαρχστχκά συγκαταβαχικό, όσο καχ απάνθρωπο, γύρω από χη θυσχ'α οποχουδήποτε, πόσω μάλλον παιδιών, στο βωμό της «ποχκχ-λότητας» γχα τη δχατήρηση μχας ποχκχλχ'ας θρησκευτχκών παραδόσεων. Ε-μεχ'ς οχ υπόλοχποχ είμασιε ευτυχχσμένοχ με τα αχΓτοκίνητά μας καχ τους υ-
366
Η ΠΕΡΙ θΕΟΥ ΑΥΤΛΠΑΤΗ
πολογιστές μας, τα εμβόλια καχ τα αντιβιοτικά μας. Εντούτοις εσείς, οι α-σήμαντοι γραφικοί άνθρωποι με τα καπελάκια σας και τα κοντά παντελόνχα σας, τα μόνιππα αμαξίδιά σας, την αρχαϊκή σας διάλεκτο και τα εξωτερικά αποχωρητήριά σας, εσείς εμπλουτίζετε τις ζωές μας. Φυσικά και πρέπει να σας επιτρέπεται να παγιδεύετε τα παιδιά σας μέσα στη χρονική σας δΐνη του 17ου αιώνα, ειδάλλως θα χάναμε ανεπανόρθωτα ένα κομμάτι της υπέ-ροχης ποικιλότητας του ανθρώιιινου πολιτισμού. Ένα μικρό κομμάτι του εαυτού μου αναγνωρίζει κάτι βάσιμο σε τουτη τη διαπίστωση. Εντούτοις, το μεγαλύτερο μέρος του νχώθει μια μεγάλη αηδία.
Ένα εκπαιδεντικό σκάνδαλο
Ο πρωθυπουργός της χώρας μου, ο Τόνι Μπλερ, ετπκαλέστηκε την «ποικι-λότητα» όταν, στη Βουλή των Κοινοτήτων, του ζητήθηκε από τη βουλευ-τή Jenny Tonge να αιτιολογήσει την κυβερνητική επιχορήγηση ενός σχολεί-ου στη βορειοανατολχκή Αγγλία, το οποίο (σχεδόν κατ' αποκλειστικότητα στη Βρετανία) διδάσκει τον κυριολεκτικό βιβλικό δημιουργισμό. Ο κύριος Μπλερ απάντησε ότι οι ανησυχίες γύρω ατιό αυτό το θέμα δεν θα έπρεπε να μας εμποδίσουν να αποκτήσουμε ένα «όσο mo ποικιλόμορφο εκπαιδευ-τχκό σύστημα μπορουμε».143 To εν λόγω σχολείο, το Κολέγιο Emmanuel στο Γκέιτσχεντ, αποτελεί μία από τις «ακαδημίες πόλεων», οι οποίες ιδρύθη-καν με την υπερήφανη πρωτοβουλία της κυβέρνησης Μπλερ. Πλούσιοι ευεργέτες ενθαρρύνονται να διαθέσουν σχετικά μικρά χρηματικά ποσά (2 εκατομμύρια λχ'ρες στην περίπτωση του Κολεγίου Emmanuel), με τα οποία εξαγοράζεται ένα πολύ μεγαλύτερο ποσό από τον κρατικό κορβανά (20 ε-κατομμύρια λίρες για το σχολείο, συν τρέχοντα έξοδα και μισθούς εχς το δι-ηνεκές) και επίσης διασφαλίζεται το δικαίωμα στον ευεργέτη να ελέγχει το χαρακτήρα του σχολείου, το διορισμό των περισσότερων διευθυντών του, την πολιτική απόρριψης ή αποδοχής μαθητών και πολλά άλλα.
Ο κατά το 10% ευεργέτης του Κολεγίου Emmanuel είναι ο σερ Peter Var-dy, ένας ευπορος πωλητής αυτοκινήτων με την αξιέπαινη πρόθεση να εξα-σφαλίσει στα σημερινά παιδιά τη μόρφωση την οποία ο ίδιος θα ήθελε να είχε λάβει, και τη λιγότερο αξιέπαινη επιθυμία να τους εντυπώσεχ τις προ-σωπικές θρησκευτικές του πεποχθήσεις.* Ο Vardy δυστυχώς αναμίχθηκε σε μια κλίκα φονταμενταλιστών δασκάλων αμερικανικού τύχτου, καθοδηγού-
* Ο H.L. Mencken έχει γράφει προφητικά: «Βαθιά μέσα στην καρδιά κάθε ευαγγελικού κείτονται τα συντρίμμια ενός πωλητή αυτοκινήτων».
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ 367
μενων από τον Nigel McQuoid, πρώην διευθυντή του Κολεγίου Emmanuel και νυν διοικητή ενός ολόκληρου κονσόρτσιουμ σχολείων τού Vardy. To ε-τπττεδο της ετηστημονικής κατάρτισης του McQuoid γίνεταχ ανπληπτό από την πεποίθησή του ότι ο Κόσμος έχει ηλικία μικρότερη από 10.000 χρόνια, καθώς και από την ακόλουθη ρήση: «Αλλά το να πιστεύεις ότι προήλθαμε από μια έκρηξη, ότι ήμασταν μαϊμούδες, αυτό φαίνεται απίστευτο όταν κοιτάζεις την πολυπλοκότητα του ανθρώπινου σώματος [...]. To να πεις στα παιδιά ότι δεν υπάρχει σκοπός στη ζωή τους —ότι αποτελούν απλώς μια χημική μετάλλαξη— αυτό δεν αναπτύσσει αυτοεκτίμηση».144
Κανένας επιστήμονας δεν ισχυρίστηκε ποτέ ότι ένα παιδί είναι μια «χη-μική μετάλλαξη». Η χρήση της φράσης αυτής σε τέτοια συμφραζόμενα συ-νιστά τεράστια ανοησία, του ίδιου επιπέδου με τις διακηρύξεις του «επι-σκόπου» Wayne Malcolm, ηγέτη της εκκλησίας «Πόλη της Χριστιανικής Ζωής» (Christian Life City) οτο Χάκνεϊ του ανατολικού Λονδίνου, ο οποι'-ος, σύμφωνα με την Guardian της 18ης Απριλίου 2006, «αμφισβητεί τα επι-στημονικά αποδεικτικά στοιχεία για την εξέλιξη». Η κατανόηση του Malcolm σχετικά με τα στοιχεία που αμφισβητεί εκτιμάται από τη δήλωσή του ότι «σπάρχει εμφανώς ένα κενό στο αρχείο απολιθωμάτων όσον αφορά τα ενδιάμεσα στάδια ανάπτυξης. Εάν ένας βάτραχος μετατράπηκε σε μαϊμού, δεν θα έπρεπε να υπάρχουν πολλές βατραχομαϊμούδες;».
Λοιπόν, η επιστήμη δεν αποτελεί το αντικείμενο ούτε του κυρίου McQuoid, οπότε, για να είμαστε δίκαιοι, θα πρέπει αντ' αυτού να στραφούμε στον επιστημονικό του διευθυντή, τον Stephen Layfield. Στις 21 Σεπτεμ-βρίου 2001, ο κύριος Layfield έδωσε μια διαλεξη στο Κολέγιο Emmanuel με θέμα: «Η διδασκαλία της επιστήμης. Μια βιβλική θεώρηση». To κείμενο της διάλεξης εμφανίοτηκε στην ιστοσελίδα του Χριστιανικού Ινστιτούτου (www.christian.org.uk), όμως δεν θα τη βρείτε εκεί τώρα. To Χριστιανικό Ινστιτούτο την αφαίρεσε από την ιστοσελίδα την επομένη κιόλας της δη-μοσίευσης ενός άρθρου μου στην Daily Telegraph (18 Μαρτίου 2002), στο οποίο υτιέβαλλα σε κρνπκή εξέταση τη συγκεκριμένη διάλεξη, εφιστώντας την προσοχή των αναγνωστών.145 Εντούτοις είναι δύσκολο να διαγράψεις κάτι οριστικά ατιό τον Παγκόσμιο Ιστό. Η ταχιχτητα των μηχανών αναζήτη-σης οφείλεται εν μέρει στη διατήρηση αποθηκευμένων πληροφοριών, οι ο-ποίες έτσι παραμένουν λίγο καιρό ακόμα μετά τη διαγραφή των αρχικών πληροφορχών. Ένας οξυδερκής βρετανός δημοσιογράφος, ο Andrew Brown, ο πρώτος ανταποκριτής θρησκευτικών θεμάτων για την Independent, ε-ντόπισε εγκαίρως τη διάλεξη του Layfield, την «κατέβασε» από το Google και την παρουσίασε στη δική του ιστοσελίδα, http://www.darwinwars.com/ lunatic/liars/layfield.html, όπου είναι ασφαλής από πιθανή διαγραφή. Θα προσέξατε ίσως ότι οι λέξεις που επέλεξε ο Brown για την ηλεκτρονική του
368

διεύθυνση σχηματίζουν μια διασκεδασπκή φράση (lunatic liars: τρελοί ψεύ-τες). Χάνουν την ψυχαγωγική τους δύναμη ωστόσο, όταν στραφούμε στο περιεχόμενο της ίδιας της διάλεξης.
Παρεμπιητόντως, όταν ένας περίεργος αναγνώστης έγραψε στο Κολέγιο Emmanuel ρωτώντας να μάθει για ποιο λόγο αφαιρέθηκε η διάλεξη από την ιστοσελίδα, έλαβε την ακόλουθη ανειλικρινή απάντηση του σχολείου, και πάλι καταγεγραμμένη από τον Andrew Brown:
To Κολέγιο Emmanuel έχει βρεθεΐ crco επίκεντρο μιας αντιπαράθεσης σχετικά με τη διδασκαλία της Δημιουργίας στα σχολεία. Σε πρακτικό ε-πίπεδο, το Κολέγιο Emmanuel έχει δεχτεί πληθώρα οχληρών κλήσεων από τον Τύπο. Γχα το συγκεκριμένο θέμα έχουν αναλώσει σημαντικό χρόνο ο γενικός διευθυντής και τα ανώτερα διοικητικά στελέχη του κο-λεγίου. Όλοι αιποί έχουν και άλλες δουλειές να κάνουν. Προκειμένου να τους εξυπηρετήσουμε, έχουμε αφαιρέσει προσωρινά μια διάλεξη του Stephen Layfield από την ιστοσελίδα μας.
Φυσνκά, τα διοικητικά στελέχη του σχολείου πιθανότατα ήταν όντως πολύ απασχολημένα ώστε να εξηγούν οτους δημοσιογράφους τη θέση τους σχε-τικά με τη διδασκαλία του δημιουργισμού. Γιατί όμως τότε να αφαιρέσουν από την ιστοσελίδα το κείμενο μιας δχάλεξης που κάνει ακριβώς αυτό, και στο οποίο θα μπορούσαν να παραπέμψουν τους δημοσχογράφους, εξοικο-νομώντας πολύτιμο χρόνο; Ε, λοιπόν, αφαίρεσαν τη διάλεξη του επιστημο-νικού τους διευθυντή διότι αναγνώρισαν ότι ενχαν κάτι να κρύψουν. Η α-κόλουθη παράγραφος προέρχεται σπό την αρχή της διάλεξής του:
Ας δηλώσουμε λοιπόν ευθύς εξαρχής ότι απορρίπτουμε την αντίληφη την οποία κατέστησε δημοφιλή, άθελά του πιθανώς, ο Φράνσις Μπέι-κον κατά τον 17ο αιώνα, ότι δηλαδή υπάρχουν «Δύο Βιβλία» (δηλαδή το Βιβλίο της Φύσης και οι Γραφές) στα οποία μπορεί κανείς να εντρυφή-σει για να βρει την αλήθεια. Αντιθέτως, εμμένουμε στην ξεκάθαρη θέση ότι ο Θεός έχει μιλήσει αξιόπιστα και αλάθητα στις σελίδες της Αγίας Γραφής. Όσο αδύναμη, ξεπερασμένη ή αφελής κι αν φαίνεται αυτή η θέση, ιδιαίτερα σε έναν άπιστο, ξαλισμένο από την τηλεόραση σύγχρο-νο πολνπσμό, μπορούμε να είμαστε βέβαχοι ότι αποτελεί to ισχυρότε-ρο δυνατό θεμέλιο πάνω στο οποίο μπορούμε να οικοδομήσουμε.
Τσιμπηθεΐτε. Δεν ονειρεύεστε. Εδώ πλέον δεν έχουμε έναν κήρυκα σε κάποιο αντίσκηνο στην Αλαμπάμα, αλλά τον επιστημονικό διευθυντή ενός σχολεΐου, στο οποίο η βρετανική κυβέρνηση διοχετεύει αφειδώς χρήματα
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
369
και το οποίο αποτελεί καύχημα για τον Τόνι Μπλερ. Ευσεβής χριστιανός ο ίδιος, ο κύριος Μπλερ το 2004 τέλεσε τα επίσημα εγκαίνια ενός ακόμα σχο-λείου από το κονσόρτσιουμ τού Vardy.146 Η ποικιλότητα χ'σως συνιστά αρε-τή, όμως εδώ καταλήγει σε ιταραφροσύνη.
Στη συνέχεια, ο Layfield προβαίνει σε αναλυτική σύγκριση επιστήμης και Γραφών καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι, σε κάθε περίπτωση στην ο-ποία φαίνεται να προκύπτει σύγκρουση, οι Γραφές πρέπει να προτιμώνται. Επισημαίνοντας ότι η γεωλογία περιλαμβάνεται ηλέον crco εθνικό αναλυτι-κό ιιρόγραμμα, ο Layfield λέει: «Θα ήταν ιδιαίτερα σώφρον για όλους όσοι συμμερίζονται αυτή την άποψη να εξοικειωθούν με τις εργασίες των Whit-comb και Morris πάνω στην "κατακλυσμική γεωλογία"». Ναι, η «κατακλυ-σμική γεωλογία» σημαίνει αυτό ακριβώς που νομίζετε ότι σημαίνει. Μιλάμε για την Κιβωτό τού Νώε! Την Κιβωτό τού Νώε, όταν τα παιδιά θα μπορού-σαν να μαθαίνουν για το συναρπαστικό γεγονός ότι η Αφρική και η Νότια Αμερική ήταν κάποτε ενωμένες και ότι απομακρύνονται μεταξύ τους με την ταχύτητα με την οποία μεγαλώνουν τα νύχια μας. Ιδού τι άλλα πιστεύ-ει ο Layfield (ο επιστημονικός διευθντντής) σχετικά με τον κατακλυσμό τού Νώε, ως την πρόσφατη και συνοπτική εξήγηση για φαινόμενα τα οποία, σύμφωνα με ττραγματικές γεωλογικές ενδείξεις, χρειάστηκαν εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια για να πραγματοποχηθούν:
Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε μέσα στο μεγάλο γεωφυσικό Παράδειγμά μας την ιστορικότητα ενός παγκόσμιου κατακλυσμού όπως περιγρά-φεται στη Γένεση, 6-10. Εάν η βιβλική αφήγηση είναι ακριβής και οι κα-ταγεγραμμένες γενεαλογίες (παραδείγματος χάριν, Τένεσις 5• Α' Παρα-λειηομένων 1- Ματθαίος 1 και Αονκάς 3) επαρκώς πλήρεις, τότε πρέπεχ να συμπεράνουμε ότι η εν λόγω παγκόσμια καταστροφή έλαβε χώρα στο σχετικά πρόσφατο παρελθόν. Οι συνέπειές της είναι εν αφθονία εμφανείς παντού. Οι πρωταρχικές ενδείξεις απαντούν στα irAripn ατιο-λιθωμάτων ιζηματογενή πετρώματα, στα εκτεταμένα αποθέματα καύ-σιμων υδρογονανθράκων (γαιανθράκων, πετρελαίου και φυσικού αερί-ου) και στις «μυθικές» αναφορές ενός xrrotou μεγάλου κατακλυσμού οι οποίες είναχ κοινές σε διάφορες πληθυσμικές ομάδες παγκοσμίως. To εφικτό της διατήρησης μιας κιβωτού γεμάτης με αντιπροσωιιευτικά πλάσματα για ένα έτος, μέχρι να υποχωρήσουν επαρκώς τα νερά, έχει τεκμηριωθεί χκανοποιητικά, μεταξύ άλλων, από τον John Woodmor-rappe.
Κατά κάιτοιον τρόπο, τούτο είναι ακόμη χειρότερο από τα λεγόμενα ανίδε-ων ανθρώπων όπως ο Nigel McQuoid ή ο επίσκοπος Wayne Malcolm, τους
370

οποίους ανέφερα ιτροηγουμένως, διότι ο Layfield έχει τιίχεχ επιστημονικής εκπαίδευσης. Ορίστε ένα ακόμα εκπληκτικό απόσπασμα:
Όπως σημειώσαμε από την αρχή, οι χρισπανοί, πολύ βάσιμα, θεωρούν την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη ως έναν αξιόπιστο οδηγό περί του τι ακριβώς οφεχΆουμε να πιστεύουμε. Δεν αποτελούν απλώς θρησκευτικά κείμενα. Μας παρέχουν μια αληθή καταγραφή της ιοτορίας της Γης την οποία επικινδύνως αγνοούμε.
Ο υτιαινιγμός ότι οι Γραφές παρέχουν μια κυριολεκτική καταγραφή της γεωλογικής χστορίας θα προκαλούσε μορφασμό δυσφορίας σε κάθε ευυπό-ληπτο θεολόγο. Μαζί με το φίλο μου Richard Harries, επίσκοπο της Οξ-φόρδης, γράψαμε από κοινού μια ετπστολή στον Τόνι Μπλερ και πείσαμε οκτώ επισκΟΓίους και εννέα αναγνωρισμένους επχατήμονες να την υττογρά-ψουν.147 Στους εννέα επιστήμονες περχλαμβάνονταν ο τότε πρόεδρος της Βασιλχκής Εταιρείας (και παλαχότερα κύρχος εηχστημονχκός σιίμβουλος του Τόνχ Μπλερ), οχ αρμόδχοχ της Βασχλχκής Εταχρείας γχα τη βχολογία και τη φυσχκή, ο βασχλχκός αστρονόμος (VXJV πρόεδρος της Βασχλχκής Εταχρείας), ο δχευθυντής του Μουσεχ'ου Φυσχιαίς Ιστορχ'ας καχ ο σερ David Attenbo-rough, πιθανόν ο πλέον σεβαστός άνθρωπος στην Αγγλχ'α. Στους επχσκό-πους συμπερχλαμβάνονταν ένας ρωμαχοκαθολχκός καχ ετπά αγγλχκανοχ' επι'-σκοποχ —ανώτεροχ θρησκεχτπκοχ' ηγέτες από δχάφορα μέρη της Αγγλχ'ας. Λάβαμε μχα τυπχκή καχ ανεπαρκή απάντηση από το γραφείο του πρωθυ-πουργού, η οποχ'α παρέπεμπε cnro υψηλό ποσοστό επχτχ«;χ'ας των μαθητών του σχολεχ'ου στχς εξετάσεχς καχ στη θετική αναφορά τής OFSTED, της επί-σημης εταχρεχας σχολχκής επχθεώρησης. Προφανώς δεν πέρασε από το νου του κυρίου Μπλερ ότχ, εάν οχ επχθεωρητές τής OFSTED συνέταξαν επαι-νετχκή αναφορά γχα ένα σχολεχ'ο του οποχ'ου ο επχστημονχκός δχευθυντήο δχδάσκεχ πως ολόκληρο το Σχίμπαν ξεκίνησε να υπάρχει μεια την εξημέρω-ση του σκύλου, τότε ίσως κάτχ να μην πηγαχ'νεχ καλά όσον αφορά τα κριτή-ρχα των επχθεωρητών.
Ίσως το πχο συνταρακτχκό μέρος της δχάλεξης του Stephen Layfxeld είναι η κατακλεχ'δα της, «Τχ μπορεχ' να γχ'νεχ;», όπου εξετάζεχ τακτχκές οχ οποίες μποροιίν να εφαρμοστοχίν από δασκάλους πρόθυμους να μπολχάσουν τις επχστήμες με τον φονταμεντοχλχστχκό χρχστχανχσμό μέσα στη σχολχκή αι-θουσα. Γχα παράδειγμα, παρακχνεχ' δασκάλους των φυσχκών καχ βχολογικ • μαθημάτων να
σημεχώνονιν κάθε περίτπωση στην οποία αναφέρεται ξεκάθαρα ή υπο-νοείταχ ένα εξελχκτικό/«παλαχάς Γης» Παράδειγμα (εκατομμύρια ή δισε-
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
371
κατομμύρια έτη) —από κάποιο σχολικό βιβλίο, μια ερώτηση αξιολό-γησης ή έναν επισκέπτη—, και ευγενικά να επισημαίνουν τη σφαλερό-τητα της πρότασης.Όποτε είναι δυνατόν, θα πρέπει να παρέχουμε την εναλλακτχκή (και πάντοτε καλύτερη) βιβλική εξήγηση των ίδιων δεδο-μένων. Θα εξετάσουμε στη συνέχεια μερικά παραδείγματα από τις επι-στήμες της φυσικής, της χημείας και της βιολογίας.
Η υπόλοιπη διάλεξη του Layfield δεν είναι τΐποτε περισσότερο από ένας οδηγός προπαγάνδας για θρησκευόμενους δασκάλους βιολογίας, χημείας και φυσικής, οι οποίοι ετηθυμούν, παραμένοντας οριακά μέσα στα πλαίσια του εθνικού αναλυτικού προγράμματος, να ανατρέψουν τη βασισμένη σε αποδεικτικά στοιχεία επχστημονική εκπαίδευαη και να την ανπκαταστή-σουν με τις βιβλικές Γραφές.
Στις 15 Απριλίου 2006, ο James Naughtie, ένας από τους πιο έμπειρους ϊΐαρουσιαστές τού BBC, πήρε μια ραδιοφωνική συνέντευξη από τον σερ Peter Vardy. To κυρίως θέμα της συνέντευξης ήταν η αστυνομική έρευνα των κατηγορχών ότι η κυβέρνηση Μτιλερ είχε ηροσπαθήσει να δωροδοκήσει —με τίτλους ευγενείας— πλούσιους πολίτες ώστε να τους πείσει να προ-σχωρήσουν στο σχέδιο των «ακαδημιών πόλεων». Ο Vardy αποποιήθηκε τις κατηγορίες. Ο Naughtie επίσης ρώτησε τον Vardy για το θέμα του δημιουρ-γισμού, αλλά αυτός αρνήθηκε κατηγορηματικά ότι το Κολέγιο Emmanuel διδάσκει τη δημιουργιστική θεωρία της νεαρής Γης στους μαθητές του. Ένας απόφοιτος όμως του κολεγίου, ο Peter French, έχει εξίσου κατηγορη-ματχκά δηλώσει:148 «Διδαχτήκαμε ότι η Γη έχει ηλικία 6.000 ετών».* Ποχος λέει την αλήθεια τώρα; Λοιπόν, μπορεί να μην το γνωρίξουμε αυτό, αλλά η διάλεξη του Stephen Layfield εκθέτει μάλλον ξεκάθαρα την πολχτχκή του κολεγίου σχετχκά με τη διδασκαλία της επιστήμης. Έχει διαβάσει ποτέ ο Vardy το αναλυτικότατο μανιφέστο τού Layfield; Έχει υπόψη του τη δρα-στηριότητα του επιστημονχκού του διευθυντή; Ο Peter Vardy έκανε περιου-σία πουλώντας αυτοκίνητα —θα αγοράξατε αυτοκίνητο από αυτόν; Θα του πουλούσατε μήπως, όπως έκανε ο Τόνι Μπλερ, ένα σχολείο γχα το 10% της τιμής του —ενσωματώνοντας στη συμφωνΐα και μια προσφορά κάλυψης όλων των τρεχόντων εξόδων; Ας φανούμε λίγο γενναιόδωροι απέναντι στον Μπλερ κι ας υποθέσουμε ότι εκείνος, τουλάχιστον, δεν έχει διαβάσει τη διάλεξη του Layfield. Υποθέτω όμως πως είναι υπερβολικό να ελπίζω ότι ίσως τραβήξει την προσοχή του έστω και τώρα.
* Για να πάρετε μια ιδέα για το μέγεθος αυτού του οφάλματος, ισοδυναμεί με την πεποί-θηση ότι η απόσταση μεταξύ Λονδι'νου και Καμπούλ είναι μόλις 7 μέτρα.
372

Ο διευθυντής του κολεγΐου, ο Nigel McQuoid, προέβη στην υπεράστηση αυτού που προφανώς ανπλαμβάνεταχ ως ευρύτητα σκέψης στο σχολείο του, με εξοργισπκή αυταρέσκεχα καχ υποκριτική συγκαταβατικότητα:
To καλύτερο παράδειγμα που μπορώ να παραθέσω γχα το πώς έχουν τα πράγματα εδώ προέρχεται από μια φιλοσοφική διάλεξη την οποία έδω-σα σε τελεχόφοιτους μαθητές. Ο Shaquille, που καθόταν εκεί, είπε: «To Κοράνι είναι ακριβές και αληθές». Καχ η Clare, από δίπλα, απάντησε: «Όχι, η Βίβλος λέει την αλήθεια».Έτσι μιλήσαμε για τις ομοιότητες των απόψεών τους καχ γχα τα σημεία στα οποία διαφωνούσαν. Καχ καταλή-ξαμε ότι δεν μπορεί να είναι καχ τα δύο αληθή. Εν τέλει είπα: «Συγγνώ-μη Shaquille, αλλά έχεις άδικο• αληθής είναι η Βίβλος». Και εκείνος απά-ντησε: «Συγγνώμη κύριε McQuoid, εσείς έχετε άδικο• αληθές είναι το Κοράη». Km αποχώρησαν για το μεσημεριανό γεύμα, συνεχίζοντας τη συζήτηση εκεί. Αυτό ακριβώς θέλουμε: θέλουμε τα παιδιά να γνωρχ'-ζουν γχατί πιστεύουν σε κάτι και να το υπερασπίξονται.149
Τχ χαρχτωμένη εικόνα! Ο Shaquille καχ η Clare πήγαν μαζί στο μεσημεριανό τους γεύμα, επχχεχρηματολογώντας με σθένος ιπτέρ των θέσεών τους και υπερασπίζοντας τις ασύμβατες πεποχθήσεχς τους! Είναι όμως τόσο χαρχτω-μένη η εικόνα που περιέγραψε ο κύριος McQuoid; Μήπως στην πραγματι-κότητα πρόκειται για μια θλιβερή κατάσταση; Πάνω σε τι, στο κάτω κάτω, βάσισαν ο Shaquille και η Clare τα επιχειρήματά τους; Ποιες πειστικές εν-δεΐξεις μπόρεσε ο καθένας τους να καταθέσει κατά τον ζωηρό καχ εποικο-δομητικό τους διάλογο; Η Clare και ο Shaquille απλώς ισχυριστηκαν ότι το ιερό βιβλίο του καθενός περιέχει tnv αλήθεια, καχ αχχτό ήταν όλο. Κατά τα φαινόμενα, μάλλον μόνο αυτό είπαν —και, πράγματι, μόνο αυτό μπορείκα-νείς να πει όταν έχει διδαχτεί ότι η αλήθεια προέρχεται από τις Γραφές και όχι ατιό τα αποδεικτικά οποιχεία. Η Clare, ο Shaquille και τα άλλα παιδιά δεν μορφώνονταν. To σχολείο τους τα παραπλανούσε, και ο διευθυντής του σχολείου τα κακοποιούσε —όχχ σωματικά αλλά πνευματικά.
Και πάλι η αφϋπνιση της σννείδησης
Και τώρα, χδού μία ακόμα χαριτωμένη εικόνα: Κάποχα Χρχοτούγεννα, η κα-θημερχνή μου εφημερίδα, η Independent, δημοσίευσε —ακολουθώντας το πνειίμα των ημερών— μια οχκουμενικά σντγκχνητιχαί φωτογραφχ'α: μχα σκη-νή από κάηοχο σχολχκό θεατρχκό έργο με θέμα τη Θεία Γέννηση. Τους Τρεις Μάγους χτποδύονταν, όπως ενθουσχωδώς ανακοχ'νωνε η λεζάντα, ο Shad-
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΓΚΕΙΑ 373
breet (ένας α\χ), ο Musharaff (ένας μουσουλμάνος) και η Adele (μια χρι-στιανή), όλοχ τεσσάρων ετών.
Χαριτωμένο; Συγκινητικό; Όχι, σίγουρα όχχ, σε καμία περχ'πτωση- απλώς αποκρουστικό. Ποιος έντιμος άνθρωιιος θα δεχόταν να αιιοδίδονται σε τε-τράχρονα παιδιά οι κοσμικές και θεολογικές απόψεις των γονέων τους; Για να το αντιληφθείτε καλχίτερα αυτό, φανταστείτε μια πανομοιότυπη φωτο-γραφία με τη λεζάντα αλλαγμένη ως εξής: «Ο Shadbreet (ένας κεϊνσιανός), ο Musharaff (ένας μονεταριστής) καχ η Adele (μια μαρξίοτρια), όλοι τεσσά-ρων ετών». Δεν θα αιιοτελούσε στόχο οργισμένων επιστολών διαμαρτυρίας; Σίγουρα. Εντούτοις, εξαιτίας τής περχ'εργα προνομιακής θέσης της θρη-σκείας, δεν ακούστηκε ψίθυρος, οιττε καχ ακούγεται ποτέ σε παρόμοχες πε-ριπτώσεις. Φανταστείτε μόνο την κατακραυγή εάν η λεζάντα έγραφε: «Ο Shadbreet (ένας αθεϊστής), ο Musharaff (ένας αγνωστικιστής) καχ η Adele (μχα υτταρξχακή ουμανχ'στρχα), όλοχ τεσσάρων ετών».Ίσως να διατασσόταν και έρευνα ώστε να εξακρχβωθεί εάν οχ γονείς τους είναχ κατάλληλοχ γχα την ιαιδεμονία τους. Στη Βρετανχ'α, όπου δεν υφχ'σταταχ ουνταγματχκός δχα-χωρχσμός Εκκλησχ'ας καχ Κράτους, οχ άθεοχ γονεχ'ς σχτνήθως ακολουθοχίν το κύρχο ρεχίμα καχ επχτρέπουν στα σχολεχ'α να δχδάσκουν στα παχδχά τους την επχ'σημη θρησκεχ'α. Η οργάνωση «The-Brights.net» (μχα αμερχκανχχαί πρωτο-βουλχ'α που στοχεύεχ στη μετονομασχ'α των άθεων σε «μπράχτς», όπως ακρχ-βώς οχ ομοφυλόφχλοχ πέτυχαν τη μετονομασία τους σε «γκέχ») θέτεχ αυ-στηρούς κανόνες γχα την εγγραφή παχδχών: «Η απόφαση να γχ'νεχ ένα παχδχ' μπράχτ πρέπεχ να ανήκεχ στο χδχο το παχδχ'. Κάθε ανχίλχκος που του έχουν ττεχ ότχ πρέπεχ —ή ότχ θα έπρεπε— να γχ'νεχ μπράχτ ΔΕΝ μπορεχ' να γχ'νεχ μπράχτ». Μπορείτε να φανταστείτε κάποχα ειαίλησχ'α ή ένα τζαμχ' VQ εκδίδεχ μχα τέτοχα εντολή αιπαπάρνησης; Δεν θα έπρεπε όμως να υτιοχρεοχίνταχ να το κάνουν; (Παρεμπχπτόντως, εγγράφηκα στους μπράχτς, εν μέρεχ εξαχτχ'ας της περχέργεχάς μου να δχαπχστώσω κατά πόσο μχα τέτοχα λέξη θα μπο-ρούσε να ενταχθεχ' στη γλώσσα μέσω μχμχδχαχαίς μηχανχκής. Δεν γνωρχ'ζω, καχ θα ήθελα να μάθω, κατά πόσον η μετονομασχ'α των ομοφυλοφίλων σε «γκέχ» ιτπήρξε εσκεμμένα προχόν μχμχδχακής μηχανχιαίς ή εάν απλώς συνέ-βη).150 Η εκστρατεία των μπράχτς σχ^άντησε δυσκολχ'ες στο ξεκχνημά της όταν αποκηρχίχθηκε οργχσμένα από ορχσμένους άθεους, οχ οποχ'οχ τρομο-κρατήθηκαν μπροστά στο ενδεχόμενο να χαρακτηρχστοχίν «αλαζόνες». To κχνημα Υπερηφάνεχας των Γκέχ, ειττυχώς, δεν υτιοφέρεχ από τέτοχα χπιοκρχ-τχχαί μετρχοφροσχίνη, καχ ίσως γχα αυτόν αιφιβώς το λόγο να πέτυχε.
Σε προηγοχίμενο κεφάλαχο, γενχ'κευσα το ζήτημα της «αφχχιτνχσης της συνεχ'δησης», αρχχ'ζοντας ατιό το επχ'τεχ/γμα των φεμχνχστρχών να καταφέ-poxjv να μας κάνοχιν να δυσφοροχίμε όταν το αρσενχκό γένος χρησχμοποχεχ'-ταχ αδχακρχτως για άντρες καχ γυναΐκες. Εδώ θέλω να αφιτπνίσω συνειδή-
374

σεις σχετικά με ένα άλλο θέμα. Πιστεύω ότι πρέπεχ όλοι να δυσφορού-με όταν ακούμε να χαρακτηρίζεται ένα μικρό παιδί ως οπαδός της μίας ή της άλλης θρησκείας. Τα μικρά παιδιά είναι πολύ νεαρά για να έχουν κατα-σταλάξεχ σε απόψεις γύρω από την προέλευση του Κόσμου, της ζωής και των ηθικών αξιών. Ο χαρακτηρισμός ενός παιδιού ως «χρισπανόπουλου» ή «μουσουλμανόπουλου» πρέπει να ηχεί στα αφτιά μας όπως το γρατσούνι-σμα νυχιών πάνω σε μαυροπίνακα.
Ακολουθεί μια αναφορά, με ημερομηνία 3 Σεπτεμβρίου 2001, από την εκπομπή Irish Aires στον αμερχκανικό ραδιοφωνικό σταθμό KPFT-FM.
Καθολικές μαθήτριες ήλθαν ανπμέτωπες με «νομιμόφρονες» καθώς ε-πιχείρησαν να εισέλθουν στο δημοτικό σχολει'ο θηλέων «Τίμιος Σταυ-ρός», στην οδό Ardoyne στο βόρειο Μπέλφαστ. Επενέβησαν αξιωμα-τικοί της Βασιλικής Αστυνομίας τού Όλστερ και στρατιώτες του Βρετα-νχκού Στρατού για να απομακρύνουν το πλήθος που προσπαθούσε να αιιοκλείσει το σχολείο. Προστατευτικά διαχωριστικά ανεγέρθηκαν προ-κειμένου να μπορέσουν τα παιδιά να περάσουν μέσα από to συγκε-ντρωμένο πλήθος και να εισέλθουν στο οχολείο. Νομιμόφρονες αποδο-κίμαζαν καχ φώναζαν υβριστικά συνθήματα μισαλλοδοξίας ενάντια στα παιδιά, ορισμένα ακόμη και τεσσάρων ετών, και στους γονείς τους που τα συνόδευαν• έψτασαν μάλιστα σε σημείο να πετάξουν μπουκάλια και πέτρες.
Φυσικά, κάθε φρόνιμος άνθρωπος εξανίσταταχ μπροστά στη δοκχμασχ'α την οποχ'α υπέστησαν οχ άτυχες εκεχ'νες μαθήτρχες. Προσπαθώ όμως να δεχ'ξω ότχ πρέπεχ να μας ενοχλεχ', επχπλέον, καχ η ίδια η ιδέα του χαρακτηρισμού τους ως «καθολικών μαθητριών» (ο όρος «νομιμόφρονες», όπως επισή-μανα στο Κεφάλαιο 1, αποτελεί τον άτολμο βορειοϊρλανδικό ευφημισμό για τους προτεστάντες, όπως ακριβώς ο όρος «εθνικιστές» αποτελεί ευ-φημχσμό για τους καθολικούς• άνθρωποι που δεν διστάζοντν να χαρακτηρί-σουν παιδιά ως «καθολικούς» ή «προτεστάντες» δεν τολμούν να αποδώ-σουν τους ίδιους θρησκευτικούς χαρακτηρισμούς —μολονότι θα ήταν πολύ mo ταιριαστοί— σε ενήλικους τρομοκράτες ή στον όχλο).
Η κοινωνία μας, συμπεριλαμβανομένων και των μη θρησκευόμενων με-λών της, έχει αποδεχθεί την εξωφρενική ιδέα ότι εΐναι φυσιολογικό και πρέπον να κατηχούνται μικρά παιδιά στη θρησκεία των γονέων τους και να τους προσδίδονταχ θρησκευτικοί χαρακτηρισμοί —«καθολικό παχδί», «προ-τεστανπκό παχδΐ», «εβραιόπουλο», «μουσουλμανόπουλο» κ.λπ.—, μολονό-τι δεν θεωρείται επιτρεπτό να τους προσδίδονται άλλοι συγκρίσχμοι χαρα-κτηρισμοί: συντηρητικός, φιλελεύθερος, Ρεπουμπλικανός ή Δημοκρατικός.
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
375
Σας παρακαλώ θερμά, συνειδητοποιήστε αυτό το θέμα και ανπδράοτε ότιο-τε υποπίπτει στην αντίληψή σας. Ένα παιδί δεν είναχ χριστιανόπουλο ή μουσουλμανόπουλο, αλλά απλώς παιδί χριστιανών ή μουσουλμάνων γονέ-ων. Η τελευταία ορολογία, παρεμπιπτόντως, θα αποτελούσε εξαίρετο μέσο συνειδητοποΐησης για τα ίδια τα παιδιά: ένα παιδί στο οποίο θα πούμε ότι είναι «παιδί μουσουλμάνων γονέων» αυτόματα θα συνεχδητοττοιήσει ότι η θρησκεία συνιστά κάτι το οποίο μπορεί να επιλέξει —ή να αιιορρίψει— όταν φτάσει στην κατάλληλη ηλχκία.
Θα μπορούσε μάλιστα να υποστηριχθεί βάσιμα ότι η διδασκαλία της συ-γκριτικής θρησκειολογίας συνεπάγεται εκπαιδευτικά οφέλη. Οι δικές μου αμφιβολίες σίγουρα γεννήθηκαν για πρώτη φορά από την πληροφορία (η οποία δεν προήλθε ατιό το σχολείο αλλά από τους γονείς μου) ότι η χρι-σπανική θρησκεία με την οτιοία ανατράφηκα αποτελούσε μονάχα ένα με-ταξύ ιτολλών αμοιβαίως ασύμβατων συοτημάτων πίστης. Οι απολογητές της θρησκείας το ανπλαμβάνονται αυτό, και οχτχνά τους τρομάζει. Όταν η Independent δημοσίευσε την χστορία με το προαναφερθέν θεατρικό έργο γχα τη Θεία Γέννηση, ο εκδότης δεν έλαβε καμία επιστολή διαμαρτυρίας σχε-τικά με τον θρησκευτικό χαρακτηρισμό τετράχρονων παιδιών. Η μόνη αρ-νητική επιστολή προήλθε από την «Εκοτρατεία γχα Αληθχνή Εκπαίδευση» (The Campaign for Real Education), της οποίας o εκπρόσωπος, ονόματι Nick Seaton, έγραφε ότι η πολυθρησκευτική εκπαΐδευση αποδεικνύεται ε-ξαιρετικά επικίνδυνη, διότι «τα παιδιά στις ημέρες μας διδάσκονται ότι όλες οι θρησκείες εΐναι ισάξιες, πράγμα που σημαίνει ότχ η δική τους δεν έχει καμία ιδχαίτερη αξία». Όντως, αυτό ακριβώς σημαίνει. Καλά κάνει ο εν λόγω εκπρόσωπος και ανησυχεί. Σε μια άλλη περίσταση, ο χ'διος δήλωσε: «Η παρουσίαση όλων των πιστευμάτων ως εξίσου έγκυρων είναι εσφαλμέ-νη. Καθένας δχκαιούται να θεωρεί την πίστη του ανώτερη των άλλων, α-σχέτως αν είναι ινδουιστής, ιουδαίος, μουσουλμάνος ή χρχστιανός —ειδάλ-λως, τι νόημα έχεχ να πιστεύουμε;».151
Όντως, τι νόημα έχει; Και τχ καταφανέστατες ανοησίες είναι αυτές! Τα εν λόγω πιοτεύματα είναι αμοιβαίως ασύμβατα. Ειδάλλως, τι νόημα έχει να θεωρείς τη δική σου πίστη ανώτερη; Τα περισσότερα πιστεύματα, οχτνεπώς, δεν μπορεί να είναι «ανώτερα των άλλων». Ας αψήοοχψε τα παιδιά να μά-θουν γχα τα διάφορα πιστεύματα, ας τα αφήσουμε να παρατηρήσουν την α-συμβατότητά τους κι ας τα αφήσουμε να βγάλουν τα δικά τους συμπερά-ο]χατα γύρω από τχς συνέπειες της ασυμβατότητας αυτής. Όσον αφορά το κατά πόσο κάποιο από αυτα είναι «έγκυρο», ας το αποφασίσουν μόνα τους όταν θα φτάσουν στην κατάλληλη ηλικία να το πράξουν.
376

Η θρησκεντική εκπαίδενση ως μέρος της λογοτεχνικής κονλτονρας
Οφείλω να ομολογήσω ότι μένω κατάπληκτος από την άγνοια της Βίβλον την οποία συχνά ειπδεικνύουν όσοι πήγαν σχολείο κάποιες δεκαετίες ύσιε-ρα από εμένα/Ισως όμως και να πρόκειται για παλαιότερο φαινόμενο. Από το 1954 ήδη, σύμφωνα με τον Robert Hinde στο βαθυστόχαστο βιβλίο του Why Gods Persist (Γιατί οι θεοί επιμένουν), μια δημοσκόπηση στις ΗΠΑ είχε δείξει τα εξής: Ία 3/4 των καθολικών και των προτεσταντών δεν μπορού-σαν να κατονομάσουν ούτε έναν προφήτη της ΤΙαλαιάς Διαθήκης. Πάνω α-πό τα 2/3 δεν γνώριζαν ποιος εκφώνησε την Επί του Όρους Ομιλία. Ένας σημαντικός αριθμός ανθρώπων νόμιζαν ότι ο Μωυσής ήταν ένας από τους δώδεκα Αποστόλους του Ιησού. Αυτό, επαναλαμβάνω, στχς ΗΠΑ, μια χώρα σε δραματικό βαθμό θρησκευόμενη συγκριτικά με άλλα μέρη του ανεπτυγ-μένου κόσμου.
Η επί βασιλέως Ιακώβου Βίβλος τού 1611 —η επίσημη αγγλική μετά-φρασή της— περιλαμβάνει εδάφια με αξιόλογη λογοτεχνική αΐ,ία αφε-αυτών, όπως γ\α τιαράδειγμα χο Άσμα Ασμάτων ή to υπέροχο βιβλίο του Εκ-κλησιαστή (που μου έχουν πει ότι είναι εξίσου απολαυστικό και στο πρω-τότυπο εβραϊκό κείμενο). Εντούτοις, ο βασικός λόγος για τον οποΐο η αγ-γλική Βίβλος πρέιιει να παραμείνει μέρος της επίσημης εκπαίδευσης στην Αγγλία είναι ότι αποτελεί σπουδαίο μνημείο λόγου. To ίδιο ισχύει και για τους μύθους των ελληνικών και ρωμαϊκών θεών, τους οποίους μαθαίνουμε χωρίς να μας ζητείται να τους πιστέψουμε. Ακολουθεί ένας πρόχειρος κα-τάλογος βιβλικών ή εμπνευσμένων ατιό τη Βίβλο φράσεων που εμφανίζο-νταχ συχνά οτην αγγλική —και όχι μόνο— λογοτεχνία ή την καθομιλουμ νη, και οι οποίες εκτείνονται από την υψηλή ποίηση έως το χιλιοειπωμί κλισέ και από την παροιμΐα έως το σκώμμα.
Αυξάνεσθε καχ πληθύνεσθε • Ανατολικά τής Εδέμ • To πλευρό τού Α-δάμ • Μήπως φύλακας του αδελφού μου είμαι εγώ; • To στίγμα τού Κάιν • Μαθουσάλας • Αντί πινακίου φακής • Πούλησε τα πρωτοτόκια • Η σκάλα τού Ιακώβ • Μόσχος σιτευτός . Καιομένη βάτος • Γη της Επαγ-γελίας • Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος • Ως κόρην οφθαλμού. Γης Μαδιάμ • Φιλισταίος . Βασίλισσα του Σαβά. Σοφία Σο-λομώντος • Ιώβειος υττομονή • Λεβιάθαν • Ματαιότης ματαιοτήτων • Φάγωμεν και πίωμεν, αύριον γαρ αποθνήσκομεν • Φωνή βοώντος εν τη ερήμω • Λάκκος των λεόντων •Όποιος σπέρνει ανέμους, θερίζει θύελ-λες • Σόδομα και Γόμορρα • Ουκ επ' άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος • Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά • To άλας της γης • Στρέψε και το άλλο μά-
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
377
γουλο • Λύκος με δορά προβάτου • Μη ων μετ' εμού κατ' εμού εστίν • Σολομώντεια λύση • Ουδείς προφήτης στον τόττο του • Ψίχουλα euro το τραπέζι • Σημεία των καιρών • Φαρισαίος • Χωρίζει τους αμνούς από τα ερίφια • Νΐπτω τας χείρας μου • To Σάββατο έγινε για τον άνθρωπο, όχι ο άνθρωπος για το Σάββατο • Αφήστε τα παιδιά να 'ρθούν σ' εμένα . Ο καλός Σαμαρείτης • Τα σταφύλια της οργής • To απολωλός πρόβα-το • Ο άσωτος υιός • Δεν είμαι άξιος ούτε τα κορδόνια του να λύσω • Ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω • Άπιστος Θωμάς • Καθ' οδόν προς τη Δαμασκό . Αγωνίστηκα τον αγώνα τον καλό • Η ρίξα όλων των κακών • Είμαι το Άλφα και το Ωμέγα • Αρμαγεδών • Εκ βαθέων • Επί δι-καίους και αδίκους • Θου, Κύριε, φυλακήν τω στόματί μου • Οι παροι-κούντες την Ιερουσαλήμ • Δίνω τόπο στην οργή • Για το φόβο των Ιου-δαίων • Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματχ • To φιλί του Ιούδα • Ως πρόβατον επχ' σφαγήν. Σκηνές Ατιοκάλυψης • Εις σάρκα μίαν • Τριάκο-ντα αργύρια • Διυλίζω τον κώνωπα • Μωρές παρθένες • Βρήκε ο Φίλιπ-πος τον Ναθαναήλ • Στην εξορία τού Αδάμ • Γολγοθάς • To μεν πνεύμα πρόθυμον, η δε οαρξ ασθενής . Σημεία και τέρατα • Σκεύος εκλογής • Ανοίγουν οι καταρράκτες του ουρανού • Δεν έχω πού την κεφαλήν κλί-ναι • Από τον Αννα στον Καϊάφα • Οι δέκα πληγές τού Φαραώ • Ζητώ την κεφαλήν του επί πίνακι.
Αναπόφευκτα, λοιπόν, η άγνοια της Βίβλον μειώνει την ικανότητα εκτΐμη-σης τουλάχιστον της αγγλικής λογοτεχνίας. Και όχι μόνο της σοβαρής λο-γοτεχνΐας. Οι ακόλουθοι στίχοι του δικαστή Bowen, από τον 19ο αιώνα, εί-ναι ευρηματικά πνευματώδεις:
Η βροχή έπεσε πάνω στον δίκαιο, Αλλά και στον άδικο άνθρωπο. Κυρίως όμως πάνω στον δίκαιο, γιατί Ο άδικος είχε του δικαίου την ομπρέλα.
Δεν μπορούμε όμως να τους απολαύσουμε αν δεν αντιληφθούμε τη νύξη που κάνει στο Κατά Ματθαίον Εναγγέλιο (5:45: «Γιατί αυτός ανατέλλει τον ήλιο του για καλούς και κακούς και στέλνει τη βροχή σε δικαίους και αδί-κους»). Και το λεπτό χιούμορ τής Eliza Dolittle στο Ωραία μον κνρία θα διέ-φευγε από κάποιον που αγνοεί το τέλος του Ιωάννη του Βαπτιστή:
«Ευχαριστώ πολύ, Βασιλιά», λέει με τον ευγενικό της τρόπο, «Αλλά το μόνο που θέλω εχναι του Χένρι Χίγκινς το κεφάλι».
378

Ο P.G. Wodehouse είναι, κατά την ταπεινή μου γνώμη, ο σπουδαιότερος συγγραφέας ελαφράς κωμωδίας στα αγγλικά, και στοιχηματΐζω ότι στχς σε-λίδες του βρΐσκονται ουκ ολίγοι υπαινιγμοί από τον παραπάνω κατάλογο βιβλικών φράσεων. Ο Wodehouse στα έργα του χρησψοποιεί και άλλες βι-βλικές φράσεις, οι οποίες δεν απαντούν στον κατάλογό μου και δεν έχουν περάσει στην αγγλική γλώσσα ως ιδιωματισμοί ή παροιμίες. Προσέξτε πώς περιγράφει ο Bertie Wooster* το ξύπνημα με πονοκέφαλο έπειτα από ένα άσχημο μεθύσι: «Ονειρευόμουν ότι κάποιος παλιάνθρωπος έχωνε πασ-σάλους στα μηνίγγχα μου —όχι απλώς συνηθισμένους πασσάλους, όπως ε-κείνους που χρησιμοποίησε η Ιαήλ, η σύζυγος του Χαβέρ, αλλά ττυρακτω-μένους». Ο ΐδιος ο Bertie ήταν εξαιρετχκά υτιερήφανος για το μοναδικό πνευματικό επίτευγμά του, το βραβείο που κάποτε κέρδισε για τη γνώση των Γραφών.
Ό,τι ισχύει για τα κωμικά κείμενα στα αγγλικά, ισχύεχ ακόμη περισσό-τερο για τη σοβαρή λογοτεχνία. Ο Naseeb Shaheen κατέγραψε περισσότε-ρες από 1.300 βιβλικές αναφορές στα έργα τού Σαίξπηρ —αριθμός καθόλου υπερβολικός και ευρέως αποδεκτός.152 Στο Bible Literacy Report (Έκθεση φιλολογίας της Βίβλου), που εκδόθηκε στο Φέαρφαξ της Βιρτζΐνιας (και παραδεδεγμένα χρηματοδοτείται από το διαβόητο Ίδρυμα Templeton), ε-κτΐθενται πολλά τέτοια παραδείγματα, και επιπλέον αναφέρεται ότι οι κα-θηγητές αγγλικής λογοτεχνΐας οχεδόν ομόφωνα παραδέχονται πως η γνώση της Βίβλον θεωρείται εκ των ων ουκ άνευ για την ολοκληρωμένη εκτίμηση του αντικειμένου τους.153 Αναμφίβολα, το ίδιο ισχύει για τη γαλλική, τη γερμανική, τη ρωσική, την ιταλική, την ισπανική καχ άλλες αξιόλογες ευρω-παϊκές λογοτεχνίες. Όσο δε για τους ομιλοιίντες την αραβική ή την ινδική γλώσσα, η γνώση του Κορανίον ή της Μπαγκαβαντγκπα είναι πιθανότατα ε-ξίσου απαραίτητη για την ολοκληρωμένη εκτίμηση της λογοτεχνικής τους κληρονομιάς. Εν τέλει, για να κλείσουμε τον κατάλογο, δεν μπορείς να ε-κτιμήσεις τον Βάγκνερ (του οποίου η μουσική, όπως έχει εύστοχα ειπωθεί, εΐναι καλύτερη απ' ό,τι ακούγεταχ) εάν δεν γνωρίζεις τους αρχαίους σκαν-διναβικούς θεούς.
Ας μην επιμείνω όμως ηερισσότερο.Έχω μάλλον αναφέρει αρκετά ώ-στε να πείσω τουλάχιστον τους μεγαλχττερους σε ηλικία αναγνώστες ότι μια αθεϊσπκή κοσμοθεωρία δεν συνεπάγεται εκτοπισμό της Βίβλον, καθώς και άλλων ιερών βιβλίων, από την εκπαίδευσή μας. Και, φυσικά, μπορούμε να διατηρήσουμε in συναισθηματική αφοσίωσή μας στην πολιτισμχκή και λο-γοτεχνχκή παράδοση του ιουδαϊσμού, του χριστιανχσμού ή του ισλάμ, λό-
* Ήρωας μιας σειράς ιστοριών τού Wodehouse. (Σ.τ.μ.)
ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ, ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΡΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ 379
γου χάριν, και να παίρνουμε ακόμη και μέρος σε θρησκευτικές τελετές ό-πως σε γάμους και κηδείες, χωρίς να πιστεύουμε στχς υπερφυσικές πεποι-θήσεις που ιστορικά συνοδεύουν τις εν λόγω παραδόσεις. Μπορούμε να ε-γκαταλείψουμε την πίστη οτον Θεό χωρίς να χάσουμε την επαφή μας με μια πολι/τιμη κληρονομιά.

10
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
Τι μπορεί να σνγκλονίσει περισαότερο την ψνχή μας από το να
ατενίζονμε μέσα από ένα τηλεακόπιο των 100 ιντσών κάποιον
μακρινό γαλαξία, να κρατάμε στο χέρι μας ένα απολίθωμα ηλικίας
100 εκατομμνρίων ετών ή ένα λίθινο εργ(ύείο 500.000 ετών, να
στεκόμαστε μπροστά στο Γκραντ Κάνιον —σιο πελώριο αντό
χάσμα στο χώρο και το χρόνο— ή να ακονμε κάποιον επιστήμονα
ο οποίος αντίκριαε κατάματα τη Δημιονργία τον Σνμπαντος και
δεν σάστισε; Τοντο είναι βαθιά και ιερή επιστήμη.
—MICHAEL SHERMER
382

«To βιβλίο τούτο καΜπτει ένα αναγκαίο κενό»: το διαφημιστικό σλόγκαν λειτουργεί χάρη στο οξύμωρο σχήμα του. Παρεμπιπτόντως, όταν το τιρω-τάκουσα, νόμιζα ότι πρόκειται για επινοημένο ευφυολόγημα, αλλά ιιληρο-φορήθηκα έκπληκτος ότι έχει όντως χρησιμοποιηθεί, εντελώς αΰώα, από εκδότες. (Βλ. την ιστοσελίδα http://www.kcl.ac.uk/kis/schools/hums/french/ pgr/tqr. html, για ένα βιβλίο το οποίο «καλύπτει ένα αναγκαίο κενό στη δια-θέσιμη βιβλιογραφία σχετικά με το μεταστρουκτουραλισμό». Εντελώς ται-ριαστά, το εν λόγω απροκάλυπτα «περιττό» βιβλίο είνοι αφιερωμένο στον Michel Foucault, τον Roland Barthes, την Julia Kristeva και άλλα ινδάλματα της υψηλής γαλλικής διανόησης.)
Μήπως καλύπτει και η θρησκεία ένα αναγκαίο κενό; Αναφέρεται συχνά ότι στον εγκέφαλο υπάρχει θεόθεν ένα κενό, το οποίο πρέπει να καλυφθεί: έχουμε ψυχολογική ανάγκη τον Θεό —έναν φανταστικό φίλο, πατέρα, με-γάλο αδελφό, εξομολογητή, έμπιστο—, και η ανάγκη πρέπει να ικανοποιη-θεί είτε υπάρχει όντως Θεός εΐτε όχι. Μήπως όμως ο Θεός εισχωρεί σε ένα κενό το οποίο καλά θα κάναμε να καλύψουμε με κση άλλο; Με την ετηστή-μη ίσως; Την τέχνη; Την ανθρώπινη φιλία; Τον ουμανισμό; Την αγάπη για τουτη τη ζωή στον πραγματνκό κόσμο, χωρίς να πιστεύουμε σε άλλη ζωή πέρα από τον τάφο; Μήιτως με την αγάπη προς τη Φύση, ή με ό,τι ο μέγας εντομολόγος Ε.Ο. Wilson έχει ονομάσει Βιοφιλία;
Κατά καιρούς θεωρήθηκε ότι η θρησκεία εκπληρώνει τέσσερις βασικούς ρόλους στην ανθρώπινη ζωή: εξήγηση, παραίνεση, παρηγοριά και έμπνευ-ση. Ιστορικά, η θρησκεία φιλοδόξησε να εξηγήσει την ύπαρξή μας και τη φύση του Σύμπαντος στο οποίο ενοικούμε. Αυτό το ρόλο πλέον τον έχεχ α-ναλάβει η επιστήμη, και με το θέμα ασχολήθηκα στο Κεφάλαιο 4. Λέγοντας παραίνεση, εννοώ τις ηθικές επιταγές για το πώς πρέπει να συμπερχφε-ρόμαστε, και αυτό το κάλυψα στα Κεφάλαια 6 και 7. Δεν έχω μέχρι τώρα ασχοληθεί επαρκώς με την ηαρηγοριά και την έμπνενση, και θα το κάνω συ-νοταικά σε τούτο το τελευιαίο κεφάλαιο. Ως προοίμιο στο θέμα της τια-ρηγοριάς, θα ήθελα να ξεκινήσω με το φαινόμενο του «φανταστικού φΐλου» της παιδικής ηλικίας, το οποι'ο πιστεύω όχι συγγενεύει με τη θρησκευτική πίστη.
Μπίνκερ
Ο μικρός Κρΐοτοφερ Ρόμπιν, υποθέτω, δεν πίστευε ότι το Γουρουνάκι και ο Γουίνι το αρκουδάκι τού μιλούσαν πραγματικά. Μήπως όμως ο Μπίνκερ ήταν διαφορετικός;
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
383
O Μπΐνκερ —έτσι τον βάφτιοα— είναι το μυστικό μου,
Γι' αυτόν λάμπουν τα μάτια μου, γελά το πρόσωπό μου.
Παίξοντας στο πάρκο ή πάνω στα σκαλιά,
Ποτέ δεν έχω νιώσει ό,τι λένε μοναξιά.
Ο μπαμπάς μου είναι έξυπνος —πανέξυπνος μπαμπάς—,
Km η μαμά μου, σίγουρα, πρώτη της γειτονιάς,
Η νταντά μου σκέτη γλύκα —και τη φωνάζουν Ναν,
Τον Μπίνκερ όμως να τον δουν δεν καταφέρνουν καν.
Μαθαίνω στον Μπίνκερ να μιλά —και τι πολυλογάς!
Όλο φωνές, πειράγματα, αστεία —μη ρωτάς,
Και κάποτε μουγκρίζουμε παρέα ρυθμικά,
Ύα ξέρετε, καμώματα που λένε παιδικά.
Ο μπαμπάς μου εχ'ναι καλός, δεν μου χαλάει χατήρι,
Και η μαμά μου όμορφη, «την πίνεις στο ποτήρι»,
Η νταντά μου όλο φούρια —και τη φωνάξουν Ναν,
Τον Μπίνκερ όμως, τι να πω, δεν τον ακούνε καν.
Ο Μπίνκερ μου σαν λέοντας ξεχύνεται στο πάρκο,
Κι όταν τον βλέπω νά 'ρχεται του κρύβομαι στο λάκκο.
Γενναίος σαν ελέφαντας, καμιά φορά δεν κλαίει,
Αρκεί σαπούνι να μην μπει στα μάτια του, μου λέει.
Ο μπαμπάς μου είναι δυνατός, υπόδειγμα γχα μένα,
Και η μαμά μου κοσμική, και ντύνεται στην πένα,
Η νταντά μου πέρα-δώθε —και τη φωνάζουν Ναν,
Μα σαν του Μπίνκερ την καρδιά... —μην το ρωτάτε καν.
Ο Μπίνκερ έχει όρεξη, το τρώεχ το φαγητό του,
Κι εγώ πολύ τον νοιάζομαι να έχει το γλυκό του,
«Μια σοκολάτα δεύτερη, crtov Μπΐνκερ τη χρωστώ»,
Μα αφού κολλά στα δόντια του, την καταπίνω εγώ.
Σε αγαπώ πολύ μπαμπά, μαζί μου όμως δεν παίζεις,
Καχ σένα αγαπώ μαμά, αλλά συνέχεια φεύγεις,
Τα αφτιά μου τα ξεκόλλησες εσύ καλή μου Ναν,
Μα ο Μπίνκερ πάντα δίπλα μου —μην τον ζητάτε καν.
Α.Α. MILNE, Now We Are Six (Τώρα εΐμαστε έξι ετών)*
Μήπως το φαινόμενο του φανταστικού φίλου είναι ανώτερου επιπέδου πλάνη, διαφορετικής κατηγορίας από τις συνηθισμένες παιδικές επινοή-σεις; Η δική μου εμπειρία δεν βοηθά πολύ εδώ. Όπως κάνουν πολλοΐ γο-
* Αναδημοσιεύεται με την άδεια του Α.Α. Milne Estate.
384

νείς, η μητέρα μου κρατούσε σημειώσεις με ό,τι έλεγα ως παιδί. Εκτός από κάποιες απλές προσποιήσεις (τώρα είμαχ αστροναύτης... πύραυλος... Βαβυ-λώνιος), ενίοτε αρεσκόμουν σε δευτέρας τάξεως προσποιήσεις (τώρα είμαι μια κουκουβάγια που τιροσποιείται ότ\ είναχ νερόμυλος) ot οποίες μπορού-σαν να είναι ανακλαστικές (τώρα είμαχ ένα μικρό αγόρι που προσποιείται ότι είναι ο Richard). Ποτέ δεν πίστεψα πραγματικά ότι ήμουν κάτι από όλα αυτά, και νομίξω ότι έτσι συμβαίνεχ κατά κανόνα με τις παιδικές ετπνοήσεις. Αλλά δεν είχα έναν Μπίνκερ. Εάν ευσταθούν οι μαρτυρίες τους σε μεγάλη ηλικία, τουλάχιστον κάποια από τα φυσχολογικά παιδχά με φανταστικούς φίλους πιστεύουν όντως στην ύπαρξή τους και, σε μερικές περιπτώσεις, τους βλέπουν σαν καθαρές και ζωντανές ψευδαισθήσεις. Υποψιάζομαι ότι το «φαινόμενο Μπίνκερ» της παιδικής ηλικίας ίσως αποτελεί καλό μοντέ-λο για την κατανόηση της πίστης των ενηλίκων σε θεότητες. Δεν γνωρίζω αν οι ψυχολόγοι το έχουν μελετήσει από αυτή την άποψη, όμως θα άξιζε να ερευνηθεχ. Πιστός σχίντροφος καχ φίλος, ένας Μπίνκερ εφ' όρου ζωής: σίγουρα αιπός είναι ένας καλός ρόλος για τον Θεό —ένα κενό που θα έμε-νε ακάλυπτο εάν τον καταργούσαμε.
Κάποιο άλλο παιδί, κορίτσι αυτή τη φορά, είχε πλάσει έναν «μχκρό πορ-φυρό άνθρωπο», που για την χ'δια ήταν μια πραγματική και ορατή παρου-σία• εμφανιζόταν μπροστά της από το πουθενά, με ένα απαλό κουδούνι-σμα. Την επισκεπτόταν τακτικά, ιδιαίτερα όταν ένιωθε μοναξιά, αλλά όλο και σπανιότερα όσο εκείνη μεγάλωνε. Μια οττγκεκριμένη ημέρα λίγο πριν πάει στο νηπιαγωγείο, εμφανίστηκε μπροοτά της ο μικρός πορφυρός άν-θρωπος, συνοδευόμενος ατιό τα συνηθισμένα του σαλπίσματα καχ κουδου-νΐσματα, για να της ανακοινώσει ότι δεν θα την επισκεπτόταν ποτέ ξανά. Εκείνη στενοχωρήθηκε, αλλά ο μικρός πορφυρός άνθρωπος της είιτε ότι τώρα είχε μεγαλώσει και δεν θα τον χρειαζόταν στο μέλλον.Έπρεπε να την αφήσει πια, ώστε να φροντίσει άλλα παιδιά. Υποσχέθηκε ότι θα επέστρεφε εάν εκείνη τον χρεχαζόταν ποτέ πραγματικά. Και όντως επέστρεψε, ύστερα από πολλά χρόνχα σε ένα όνεχρό της, όταν εκεχ'νη βίωνε μχα προσωπχιαί κρί-ση καχ προσπαθούσε να αποφασχ'σεχ τχ θα κάνεχ στη ζωή της. Άνοχξε η πόρ-τα της κρεβατοκάμαράς της, καχ εμφανίστηκε ένα καροτσάκχ γεμάτο βχ-βλία, που το έσπρωχνε ο... μχκρός πορφυρός άνθρωπος. To ερμήνευσε ως συμβουλή να πάεχ στο πανεπχστήμχο —μια συμβουλή την οποία ακολού-θησε και εκ των υστέρων την έκρινε ως ορθή. Η ιστορία αυτή σχεδόν μου φέρνει δάκρυα και με βοηθά να κατανοήσω, όσο μπορώ, τον παρηγορητικό και συμβουλευτικό ρόλο των φανταστικών θεών στχς ζωές των ανθρώπων. Ένα ον μπορεί να υπάρχει μόνο στη φανταοία του παιδιού, και ωστόσο να του φαίνεται εντελώς πραγματικό και να του προσφέρει αληθινή ανακούφι-ση και καλές συμβουλές! Ίσως και κατι παραπάνω: οι φανταστχκοί φίλοι
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
385
—και ox φαντασπκοί θεοί— διαθέτουν το χρόνο και την υπομονή ώστε να αφιερώσουν όλη τους την προσοχή σε κάποιον που υποφέρει. Και, φυσικά, είναι πολύ φτηνότεροι από τους ψυχχάτρους ή τις επί πληρωμή συνεδρίες των ψυχολόγων.
Μήπως οι θεοΐ, σε ρόλο παρηγορητή και συμβούλου, εξελίχθηκαν από παρόμοιους «μπίνκερ», μέσω κάποιας διαδικασίας ψυχολογικού «παιδο-μορφισμού»; Παΐδομορφισμός είναι η διατήρηση παιδικών χαρακτηριστι-κών σε ώριμη ηλικχ'α. Οι σκύλοι πεκινουά, φέρ' ειπεΐν, έχουν παιδομορ-φχκή όψη: τα ενήλικα άτομα μοιάζουν με κουτάβια. Πρόκειται για γνωστό μοτίβο της εξέλιξης, το οποίο θεωρείται ευρέως σημανπκό για την ανά-τττυξη ανθρώπινων χαρακτηρισπκών ότιως το βολβώδες μέτωπο και η βρα-χεία γνάθος. Οι εξελικτικοχ' μάς έχουν παρομοιάσει με νεαρούς πχθήκους, και σίγουρα αληθεύει ότι οι νεαροί χιμπαντζήδες και γορΐλες μοιάζουν πε-ρισσότερο με ανθρώπους απ' ό,τι οι ενήλικοι. Μήπως οι θρησκείες εξελί-χθηκαν αρχχκά, αιιό γενεά σε γενεά, μέσω βαθμιαΐας αναβολής της στιγ-μής εκείνης κατά την οποία τα παιδιά εγκαταλείπουν τους μπίνκερ τους —ακριβώς όπως επιβραδύναμε, κατά την εξέλιξη, τη μείωση της καμπυλό-τητας του μετώπου μας και την προεκβολή της γναθου μας;
Υποθέτω ότι, χάριν ιτληρότπτας, πρέιτει να εξετάσουμε και την αντί-στροφη τπθανότητα. Αντί να έχουν εξελιχθεί οι θεοί από προγονικούς μπίν-κερ, μήπως εξελίχθηκαν οι μπίνκερ ατιό προγονικούς θεούς; Τούτο μού φαί-νεται λιγότερο πιθανό. Μου γεννήθηκε η συγκεκριμένη σκέψη όταν διάβαξα το The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind (H καταγωγή της συνείδησης crtnv κατάρρευση του διθάλαμου νου) του Julian Jaynes —ένα βιβλίο αρκετά παράξενο, όπως αφήνει να εννοηθεί ο τίτλος του. Συγκαταλέγεται στα βιβλία εκείνα τα οποία είτε είναι εντελώς για τα σκουπίδια είτε έργο μιας ολοκληρωμένης μεγαλοφυΐας, τίποτε περισσότε-ρο ή λιγότερο! Πιθανόν το πρώτο, αλλά κρατώ μια επιφύλαξη.
Ο Jaynes επισημαίνει ότι πολλοί άνθρωποχ αντιλαμβάνονται τις δικές τους σκέψεις ως ένα είδος διαλόγου μεταξύ του «εαυτού» και κάποιου αλ-λου εσωτερικού πρωταγωνιστή μέσα οτο κεφάλι τους. Σήμερα καταλαβαί-νουμε ότι και οι δύο «φωνές» είναι δικές μας —αν όχι, θεωρούμαστε ψυ-χικά νοσούντες. Τοιίτο συνέβη, για σύντομο δχάστημα, στον Evelyn Waugh. Καθώς ποτέ δεν μασούσε τα λόγια του, ο Waugh είπε σε ένα φίλο: «Καιρό είχα να σε δω, αλλά όχι μόνο εσένα —το ήξερες ότι είχα τρελαθεί;». Μετά την ανάρρωσή του, ο Waugh έγραψε ένα διήγημα, το The Ordeal of Gilbert Pinfold (H δοκιμασία τού Gilbert Pinfold), όπου περιέγραψε την περίοδο των ψευδαισθήσεών του και τις φωνές που άκουγε.
Η υπόθεση που προτείνει ο Jaynes είναι ότι, κάποια εποχή πριν από το 1000 nJL, οι άνθρωποι γενικά δεν είχαν επίγνωση του ότι η δεύτερη φωνή
386

—η φωνή τού Gilbert Pinfold, όπως θα έλεγε ο Waugh— ανήκε σε αυτούς ι:ους ίδιους. Νόμιζαν ότι η φωνή τού Pinfold ήταν ένας θεός: ο Αηόλλων, ας πούμε, ή η Αστάρτη ή ο Ιεχωβά ή, το πιθανότερο, ένας κατώτερος θεός της οικίας, ο οποίος τούς έδινε συμβουλές ή εντολές. Ο Jaynes μάλιστα ε-ντόπισε τις φωνές των θεών στο ημισφαίριο του εγκεφάλου που βρίσκεται απέναντι από εκείνο το οποίο ελέγχει τον έναρθρο λόγο. Η «κατάρρευση του διθάλαμου» νου υπήρξε, για τον Jaynes, μια ιστορική μετάβαση: από εκείνη τη σπγμή και μετά οι άνθρωποι συνειδητοποίησαν ότι οι εξωτερικές φωνές που νόμιζαν ότι ακούνε ήταν στην πραγματικότητα εσωτερικές. Ο Jaynes μάλιστα έφτασε στο σημείο να ορίσει αυτή την ιστορική μετάβαση ως «χαραυγή της ανθρώπινης συνείδησης».
Μια αρχαία αιγυητιακή επιγραφή για τον δημιουργό θεό Φθα περιγράφει τους διάφορους άλλους θεούς ως παραλλαγές της «φωνής» ή «γλώοσας» τού Φθα. Οι σύγχρονες μεταφράσεις δεν δέχονται την κυριολεκτική απόδο-ση «φωνή» και ερμηνεύουν τους άλλους θεούς ως «αντικειμενοποιημένες συλλήψεις του νου [του Φθα]». Ο Jaynes απορρίπτει τέτοιες επιτηδευμένες αναγνώσεις, προκρίνοντας την κυριολεξία: οι θεοί ήταν ψευδαισθητικές φωνές μέσα στα κεφάλια των ανθρώπων. Ο Jaynes όμως προβάλλει επίσης την άποψη ότι τέτοιου είδους θεοί εξελίχθηκαν από αναμνήσεις νεκρών βασιλέων οι οποίοι εξακολουθούσαν, τρόπον τινά, να διατηρούν έναν έλεγ-χο επί των υτιηκόων τους μέσω φανταστικών φωνών στα κεφάλια τους. Εί-τε θεωρείτε τις θέσεις του εύλογες είτε όχι, το βιβλίο είναι αρκετά ενδι-αφέρον ώστε αξι'ζει να αναφερθεί σε μια συζήτηση σχετχκά με τη θρησκεία.
Στρέφομαι τώρα οτην πιθανότητα ιην οποία ανέφερο- δηλαδή, ακολου-θώντας τχς ιδέες τού Jaynes, να οδηγηθούμε σε μια θεωρία κατά την οποία οι θεοί και οι μπίνκερ συσχετίζονται στην εξελικτική πορεία του ανθρώ-πινου είδους, αλλά με τρόπο αντίθετο απ' ό,τι υποστηρίζει η θεωρία του παιδομορφισμού. Τούτο ισοδυναμεί με την υπόθεση ότι η κατάρρευση του διθάλαμου νου δεν ουνέβη ξαφνικά, αλλά προηγήθηκε μια προοδευτική α-ναπομπή στη στιγμή εκείνη της παιδικής ηλικίας κατά την οποία οι ψευ-δαισθητικές φωνές και μορφές απορρίφθηκαν ως μη πραγματικές. Σύμ-φωνα με ένα είδος αναστροφής της υπόθεσης περί παιδομορφισμού, οι φευδαισθητικοί θεοί εξαφανίστηκαν πρώτα από το νου των ενηλίκων, κα-τόπιν αποτραβήχτηκαν όλο και mo πίσω στην παιδική ηλικία, ώσπου σή-μερα επιβιώνουν μόνο στο φαινόμενο Μπίνκερ ή του μικρού πορφυρού αν-θρώπου. To πρόβλημα με την εν λόγω εκδοχή της θεωρίας είναι ότι δεν εξηγεί την επιμονή των θεών και μετα την παιδική ηλικία σήμερα.
Ίσως είναι καλύτερα να μην ανπμετωπίζουμε τους θεούς ως προγόνους των μπΐνκερ, ή αντιστρόφως, αλλά μάλλον να θεωρούμε και τους δύο ως παραπροϊόντα της ίδιας ψυχολογικής προδιάθεσης. Οι θεοί και οι μπίνκερ
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
387
διαθέτουν ατιό κοινού τη δύναμη να παρηγορούν και προσφέρονται θαυμά-σια για τη δοκιμασία ιδεών. Δεν έχουμε αναιιτύξει την ψυχολογική θεωρία για την εξέλιξη της θρησκείας ως παραπροϊόντος περισσότερο απ' όσο δεί-ξαμε στο Κεφάλαιο 5.
Παρηγοριά
Έφτασε η ώρα να ασχοληθούμε με τον σημανπκότερο ρόλο που διαδραμα-τίζει ο Θεός, εκείνον του παρηγορητή• θα εξετάσουμε και την ανθρωπιστι-κή πρόκληση να βάλουμε κάτχ άλλο στη θέση του. Ακόμη και όσοΐ δέχονται cm ο Θεός πιθανόν δεν υπάρχει, και ότι δεν είναι αναγκαίος για την ηθική, επανέρχονται συνεχώς σε ένα θέμα: Την υποτιθέμενη ψυχολογική ή συναι-σθηματική ανάγκη για ένα θεό. Αν αφαιρέσουμε τη θρησκεία, ρωτούν επι-θετικά, τι θα βάλουμε στη θέση της; Τι θα τφοσφέρουμε στους ετοιμοθά-νατους ασθενείς, στους θρηνολογούντες απελπισμένους, στις μοναχικές Eleanor Rigby* για τις οποίες ο Θεός είναι ο μοναδικός τους φίλος;
Η πρώτη απάντηση που πρέπεχ να δώσουμε δεν αξίζει καν τον κόπο να αναφέρεται: Η ικανότητα της θρησκείας να παρηγορεί δεν της προσδίδει αλήθεια.Έστω κι αν κάναμε μια τεράσπα παραχώρηση• έστω κι αν αποδει-κνυόταν τελεσίδχκα ότι η πίστη στην ύπαρξη του Θεού είναχ απολιττως ου-σιώδης για την ψυχολογική και οχτναισθηματική υγεία του ανθρώπου• έστω κι αν όλοι οι άθεοι είναι απελπισμένοι νευρωτικοί που ωθούνται οτην αυ-τοκτονία από το ανελέητο κοσμικό άγχος —τίποτε από όλα αυτά δεν θα προσέφερε την παραμικρή ένδειξη ότχ η θρησκευτική πίστη είναι αληθινή. Ίσως προσφέρει ενδείξεις πως αξίζει να πείσει κανείς τον εαυτό του ότι υπάρχει Θεός —έοτω κχ αν δεν υπάρχει. Όπως αναφέραμε ήδη, ο Dennett, στο Breaking the Spell, κάνει μια διάκριση μεταξύ της πίστης στον Θεό και της πίστης στην πίστη• την πίστη ότι αξίζει να τποπεύουμε, έστω κι αν η ίδια η πίστη στερείται αντχκειμένου: «Πιστεύω, Κύριε! Αλλά βοήθησέ με, διότι η πίστη μου δεν είναι χσχυρή» (Κατά Μάρκον, 9:24). Οχ πιστοχ ενθαρ-ριίνονται να ομολογούν την πίστη τους, πεπεισμένοι ή όχι για αυτήν. Ίσως, με αρκετά συχνή επανάληψη, να καταφέρει κανείς να πεΐσει τον εαυτό του γχα την αλήθεια της. Νομίζω ότι όλοι γνωρίζουμε ανθρώπους οι οποίοι α-πολαμβάνουν την ιδέα της θρησκευτικής πίστης και δυσανασχετούν με τις επιθέσεις εναντίον της, μολονότι παραδέχονται διστακτικά ότι οι ίδιοι δεν πχστεύουν. Εξεπλάγην κάπως όταν ανακάλυψα ένα πρώτης τάξεως παρά-
* Τραγούδι των Beatles με θέμα τη μοναξιά. (Σ.τ.μ.)
388
Μ ΠΕΡΙ ΘΙΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ
δεχγμα στο βιβλίο The Limits of Science (Τα όρια της εττιστήμης)* του ήρωά μου, του Peter Medawar: «Λυπούμαι που δεν πχστεύω στον Θεό καχ τις θρη-σκευτικές απαντήσεις γενικά, διότι θεωρώ ότι, αν υπήρχαν ικανοποιητικοί επχστημονχκοχ' και φιλοσοφικοί λόγοι γχα την πίστη στον Θεό, θα έβρισκαν ικανοποΐηση καχ ανακούφιση όλοι όσοι τον έχουν ανάγκη».
Αφότου διάβασα τη διάκριση του Dennett, έχω βρει επανειλημμένα την ευκαιρία να την εφαρμόσω. Δεν αποτελεί υπερβολή να πω ότι η πλειονό-τητα των άθεων που γνωρίζω κρύβουν τον αθεϊσμό τους πίσω από ένα προ-σωπείο ευλάβειας. Οι ίδιοι δεν πιστεύουν σε τΐποτε το υπερφυσικό, ωστό-σο διατηρούν μχα ασαφή αδυναμία στην πχ'στη στο παράλογο. Πιστεύουν στην πίοτη. Είναι εκπληκτικό το πόσο ΠΟΛΛΟΧ' φαίνεται να μην μποροχχν να διακρίνουν τη διαφορά μεταξύ της πρότασης «το X αληθεύει» και της πρό-τασης «αξχ'ξεχ οι άνθρωποχ να πιστεύουν ότι το X αληθεύει».Ίσως βέβαια δεν διαπράττουν πραγματικά αυτό το λογικό σφάλμα, αλλά απλώς θεω-ροχίν την αλήθεια ασήμαντη σε σχίγκρχση με τα ανθρώπινα σχχναχσθήματα. Δεν σκοπεύω να απαξιώσω τα ανθρώπινα συναισθήματα. Αλλα σε καθε cnj-ζήτηση ας γνωρΐζουμε για τι ηράγμα μιλάμε: για τα συναισθήματα ή για την αλήθεια. Αμφότερα μπορεί να είναι σημαντικά, ωστόσο δεν ταυτίζονται.
Σε κάθε ηερίτιτωση πάντως, η ιτποθετική παραχώρησή μου υτιήρξε υ-περβολική και λανθασμένη. Δεν έχω υπόψη μου καμία ένδειξη ότι οι ά-θεοι διακατέχονταχ από οποχαδήποτε γενική τάση προς τη δυστυχία, το άγχος και την απόγνωση. Κάποιοι άθεοι είναι ευτυχείς και άλλοι αξιολύ-πητοι. Παρομοίως, κάποιοι χριστιανοί, ιουδαίοχ, μουσουλμάνοχ, χνδουχστές καχ βουδχστές εχ'ναχ αξχολχίηητοχ, ενώ άλλοχ ευτυχείς. Ίσως υπάρχοχιν στα-τχστχκές ενδεχ'ξεχς γχα τη σχέση μεταξύ ευτχιχχας καχ πχ'στης (ή έλλεχφης πχ'-στης), αλλά αμφχβάλλω εάν πρόκεχταχ γχα αξχόλογη σχέση, οχίτως ή άλλως. Θεωρώ περχσσότερο ενδχαφέρον να αναρωτηθούμε εάν υπάρχεχ κάποχος καλός λόγος να αχσθανόμαστε κατάθλχψη ζώντας χωρχ'ς Θεό. Θα τελεχώσω αυτό το βχβλχ'ο υποστηρχ'ξοντας ότχ, αντχθέτως, κάθε άλλο παρά αδχίνατη είναχ μχα ευτιιχισμένη καχ ολοκληρωμένη ζωή χωρχ'ς θρησκεία καχ πχ'στη στο χ/περφυσχκό. Πρώτα, ωστόσο, πρέπεχ να εξετάσω τους χσχυρχσμούς της θρησκεχ'ας ότχ προσφέρεχ παρηγορχά.
Η παρηγορχά κατά το Σύντομο λεξικό της Οξφόρδης oxmcrrcrrai στην απά-λυνση της θλχ'ψης ή της οδχίνης. Θα δχακρχνω δύο τιπιους παρηγορχάς.
1. Άμεση φνσική παρηγοριά. Ένας άνθρωπος αποκλεχσμένος γχα μχα ολόκλη-ρη παγερή νχίχτα στα χχόνχα χ'σως βρεχ ανακούφιση στην παρουσχ'α ενός
* Ελληνική έκδοση: Σύναλμα, 1996. (Σ.τ.μ.)
ΕΝΑ ΑΝΑΓΚΑΙΟ KENO;
389
μεγάλου, ζεστού σκύλου του Αγίου Βερνάρδου —χωρίς να ξεχνάμε το φλασκί με μπράντι στο λαιμό του ζώου. Ένα κοριτσάκχ που κλαίει ίσως παρηγορηθεί με μια δυνατή αγκαλχά και με λίγα ενθαρρυντικά λόγια.
2. Παρηγοριά μέσω ανακάλνψης ενός γεγονότος το οηοίο δεν είχε εκτιμηθεί ηρο-ηγονμένως, ή ενός άγνωοτον προηγονμένως τρόπον αντιμετώπιοης τωρινών δε-όομένων. Μχα γυναίκα της οποχ'ας ο σύζυγος σκοτώθηκε στον πόλεμο ίσως παρηγορηθεχ' αν ανακαλύψει ότι περχμένεχ το παχδί του, ή ότι εκεχ'-νος πέθανε ηρωικά. Μπορούμε εηίσης να παρηγορηθούμε αν ανακαλύ-ψουμε κάποιον νέο τρόπο αντχμετώπχσης μιας κατάστασης. Ένας φχλό-σοφος παρατηρεί ότι δεν υπάρχει τχ'ποτε το ιδιαίτερο τη στχγμή του θα-νάτου ενός ηλικιωμένου ανθρώπου. To παιδί το οποίο εκείνος υπήρξε κάποτε έχει «πεθάνεχ» προ πολλού, όχι τερματίζοντας σπότομα τη ζωή του αλλά μεγαλώνοντας. Καθεμιά από τχς επχά σαχξπηρχκές ηλικίες του ανθρώπου «πεθαίνεχ» μεταβαίνοντας αργά στην επόμενη. Από τούτη την άποψη, η στιγμή όπου ο ηλικιωμένος τελικά εκπνέει δεν διαφέρει από τους αργούς «θανάτους» κατά τη διάρκεια της ζωής του.154 Όποιος δεν χαίρεται ιδιαίτερα με την προοπτική του θανάτου του ίσως βρει παρηγο-ριά σε τούτη τη διαφορετική προοπτική. Ισως και όχι, αλλά πρόκεχται μόνο για ένα δυνητικό παράδειγμα παρηγοριάς μέσω του στοχασμού. Άλλο σχετικό παράδειγμα είναι η απόρρχψη του φόβου του θανάτου από τον Μαρκ Τουέιν: «Δεν φοβάμαι το θάνατο. Ήμουν νεκρός για δισεκα-τομμύρχα και δισεκατομμύρια χρόνχα πριν γεννηθώ, και δεν είχα το πα-ραμικρό πρόβλημα». Βέβαχα, η νέα οπτική δεν αλλάζει τίποτα στο γε-γονός του αναπόφευκτου θανάτου μας. Μας προσφέρεται όμως ένας διαφορετικός τρόπος αντιμετώπισης του αναπόφευκτου, καχ ίσως εκεΐ βρούμε παρηγοριά. Ο Thomas Jefferson, επίσης, δεν φοβόταν το θάνατο και φαίνεται ότι δεν πίστευε σε κανένα είδος μετά θάνατον ζωής.Όπως διηγείται ο Christopher Hitchens, «Καθώς λιγόστευαν οι ημέρες του, ο Jefferson έγραψε αρκετές φορές σε φίλους ότι αντιμετώπιζε το επικείμε-νο τέλος χωρΐς ελπίδα ούτε φόβο. Τούτο ισοδυναμεί με το να ποιίμε, με τον πλέον απερίφραστο τρόπο, ότχ δεν ήταν χριστιανός».
Τα γενναία και μεγάλα πνεύματα ίσως είναι έτοχμα γχα την προκλητική και τολμηρή δήλωση του Bertrand Russell, στο δοκίμιό του «What I Believe» (Τι τπστεύω):*
* Ελληνική έκδοση: Αρσενίδης, 1963. (Σ,τ.μ.)
390


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου