Σάββατο, 26 Μαρτίου 2011

Η περί θεού αυταπάτη - Richard Dawkins (μέρος 4)

μπορούμε την ίδια σπγμή να επιθυμούμε να καταστεί η τιράξη μας καθο-λικός νόμος». Αυτό λειτουργεί όμορφα, για παράδειγμα, σχετικά με τα ψέ-ματα. Φανταστείτε έναν κόσμο όπου οχ άνθρωποι ψεύδονται για λόγους αρχής, όπου η ψευδολογία θεωρείται καλή και ηθική. Σε έναν τέτοιο κό-σμο, το ίδιο το ψεύδος θα έπαυε να έχει οποιοδήποτε νόημα. To ψεύδος χρειάζεται την αλήθεια ως προϋπόθεση για τον ίδιο τον ορισμό του. Εάν μια ηθική αρχή αηοτελεί κάτι το οποίο πρέπει να ευχόμαστε να ακολου-θούν οι πάντες, το ψεύδος δεν μπορεί να είναι ηθική αρχή, δχότι η ίδια η αρχή θα κατέρρεε χάνοντας κάθε νόημα. To ψεύδος, ως κανόνας ζωής, εί-ναι εγγενώς ασταθές. Γενχκότερα, ο εγωισμός, ή ο ανέξοδος παρασιτισμός που εκμεταλλεύεται την καλή θέληση των άλλων, ίσως ωφελούν εμένα ως μοναχικό εγωιστικό άτομο και μου προσφέρουν προσωπική ικανοποΐηση. Αλλά δεν μπορώ να ευχηθώ να υιοθετήσουν οι πάντες τον εγωιστικό παρα-σνπσμό ως ηθική αρχή, έοτω και μόνο επειδή τότε δεν θα έβρισκα κανέναν επί του οποίου να παρασιτήσω.
Η καντιανή προσταγή φαίνεται να λειτουργεί σχετικά με την ειλικρΐνεχα και μερικές άλλες περιπτώσεις. Δεν είναι εύκολο να δούμε πώς μπορεί να διευρυνθεί στην ηθικότητα γενικά. Παρά τα όσα υποστηρίζει ο Καντ, τεί-νουμε να συμφωνήσουμε με τον υποθετικό απολογητή μου ότι η θρησκεία αποτελεί την κινητήρια δύναμη των απόλυτων ηθικών αρχών. Είναι άραγε πάντα κακό να βάξουμε τέλος στη δυστυχΐα ενός ασθενούς που υττοφέρει από ανίατη ασθένεια όταν ο ίδιος το ζητά; Είναι άραγε πάντα κακό να κά-νουμε έρωτα με ένα μέλος του ίδιου με εμας φύλου; Είναχ άραγε πάντα κακό να σκοτώνουμε ένα έμβρυο; Υπάρχουν εκείνοι οι οποίοι το πιστεύουν, και οι λόγοχ που το πιστεύουν είναι απόλυτοι. Δεν επιδέχονται ούτε επιχει-ρήματα ούτε συξήτηση. Οποιοσδήποτε διαφωνεί αξίζει να τουφεκιστεί: με-ταφορχκά βεβαίως, όχι κυριολεκτικά —εκτός ατιό την περύιτωση κάποχων γχατρών σε αμερικανικές κλινικές που πραγματοποιούν αμβλώσεις (βλ. το επόμενο κεφάλαιο). Ειχτυχώς ωστόσο, οι ηθικές αρχές δεν είναι κατ' ανά-γκην απόλυτες.
Οι ηθικοί φιλόσοφοι είναι οι αρμόδιοι επαγγελματχ'ες όταν πρόκεχται γχα το καλό και το κακό. Όπως το έθεσε επιγραμματικά ο Robert Hinde, συμ-φωνοιίν ότχ «οι ηθικοί κανόνες, ενώ δεν κατασκευάζονταχ αναγκαία από τη λογική, πρέπει να είναι ιτπερασπίσιμοι από τη λογική».89 Ταξινομοιίνται με πολλούς τρόπους, αλλά στη σύγχρονη ορολογία η κύρια διαίρεση είναι με-ταξύ «δεοντολόγων» (όπως ο Καντ) και «συνεπειοκρατών» (συμπεριλαμβα-νομένων των «ωφελιμιστών» όπως ο Jeremy Bentham, 1748-1832). Ο όρος «δεοντολογία» αποτελεί την εξεζητημένη ονομασία της πεποίθησης ότι η ηθικότητα συνίσταται στην υποταγή σε κανόνες. Αποτελεί κυριολεκτικά την επιστήμη του καθήκοντος, του «δέοντος». Η δεοντολογία δεν είναι ακρι-
Οΐ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΗθΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΓΐΑΤΙ ΕΐΜΑΣΤΕ ΚΑΛΟΙ;
259
βώς το ίδιο με την ηθική απολυτοκρατία, αλλά σε ένα βιβλίο σχετικό με τη θρησκεία δεν υπάρχει ανάγκη να ετιιμείνουμε στη μεταξύ τους διάκριση. Οχ απολυτοκράτες τπστεύουν ότι υπάρχει απόλυτο καλό και απόλυτο κακό, επιταγές των οποίων η ορθότητα δεν αναφέρεται σι\ς συνέπειές τους. Οχ συνεπειοκράτες υποστηρίζουν πιο πραγματιστικά ότχ η ηθικότητα μιας πράξης πρέπει να κρίνεται από τις συνέπειές της. Μία εκδοχή της συνεπει-οκρατίας είναι ο ωφελιμισμός, η φιλοσοφία που συνδέεται με τον Bentham, το φίλο τού James Mill (1773-1836) και το γιο τού Mill, τον John Stuart Mill (1806-1873). Ο ωφελιμισμός συχνά συνοψίζεται με την ανακρφή, δυστυ-χώς, επιγραμματχκή φράση τού Bentham: «Η μέγιστη ευτυχία του μέγιστου αριθμού ανθρώπων ατιοτελεί το θεμέλιο της ηθικής και της νομοθεσίας».
Δεν προέρχεται καθε πίστη στο απόλυτο από τη θρησκεία. Εντούτοις, είναι πολύ δύσκολο να υπερασπιστεί κανείς απόλυτες ηθικές αρχές για άλ-λους λόγους εκτός από θρησκευτικούς. Ο μόνος ανταγωνιστής που μπορώ να σκεφθώ είναι ο πατριωτισμός, ιδιαίτερα σε περίοδο πολέμου.Όπως είπε ο διακεκριμένος χσπανός σκηνοθέτης Λουίς Μπουνιουέλ, «Ο Θεός και η Πατρίδα εΐναι αχτύπητη ομάδα• καταρρίπτουν όλα τα ρεκόρ καταπίεσης και αιματοχυσΐας». Οι στρατολόγοι βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στο αίσθη-μα πατριωτικού καθήκοντος των θυμάτων τους. Κατά τον Α' Παγκόσμκ) Πόλεμο, οι γυναίκες αντιμετώπιζαν χλευαστικά τους νεαρούς άντρες που δεν κατατάσσονταν στο στρατό:
Ω, δεν θέλουμε να σας χάσουμε, αλλά νομίζουμε πως πρέπεχ να πάτε, Γχατί και το Βασιλιά και την πατρίδα σας θα ηρέπει να αγαπάτε.
Ο κόσμος απεχθανόταν τους αντιρρησίες συνείδησης, ακόμη και εκείνους της εχθρικής χώρας, διότι ο πατριωτισμός θεωρούνταν απόλυτη αρετή. Δύ-σκολα θα βρεθεί κάτι περισσότερο απόλυτο από το «Η πατρίδα μου, είτε έχει δίκιο είτε άδικο» του επαγγελματία στρατιώτη, oioxt αυτό το σύνθημα δεσμεύει κάποιον να σκοτώσει οποιονδήποτε κι αν επιλέξουν οι πολνπκοί για να τον ονομάσουν εχθρό σε κάποια μελλοντική χρονική στιγμή. Η συλ-λογισηκή της συνεπειοκρατίας ενδέχεται να επηρεάσει την πολιτική από-φαση για πόλεμο, αλλά, αφότου κηρυχθεί ο πόλεμος, ο απόλυτος πατριω-τισμός επικρατεί με τέτοια δύναμη και ισχύ ώστε όμοιά της δεν συναντάμε πουθενά εκτός από τη θρησκεία. Ο στρατιώτης που θα επιτρέψει σε σκέ-ψεις συνεπειοκρατικής ηθικότητας να τον πείσουν να μην ιτπερβεί τα όρια πιθανότατα θα καταλήξεχ στο στρατοδικείο, ή ακόμη και στο εκτελεστικό απόσπασμα.
To έναυσμα γχα την παρούσα συζήτηση περί ηθικής φιλοσοφίας υπήρξε ο υηοθετικός θρησκευτικός ισχυρισμός ότι, χωρίς Θεό, οι ηθικές αρχές εί-
260

vm σχέτικές και αυθαίρετες. Με την εξαίρεση του Καντ και άλλων καλλιερ-γημένων ηθικών φιλοσόφων, και με την σπαιτούμενη αναγνώριση της πα-τριωτικής ζέσης, η ευνοούμενη πηγή απόλυτης ηθικότητας είναχ συνήθως κάποιο ιερό βχβλίο, ερμηνευόμενο με τρόπο που να δχαθέτεχ κύρος πολύ πέρα απ' όσο μπορεχ' να δχκαχολογήσεχ η χοτορχ'α του. Πράγματχ, οχ υτιοστη-ρχκτές της βχβλχκής εγκυρότητας επχδεχκνύουν απελπισπκά μχκρή περχέρ-γεχα σχετικά με την (κατά κανόνα άκρως αμφίβολη) ιστορική καταγωγή των χερών βιβλχ'ων τους. To επόμενο κεφάλαχο θα δείξει ότι, σε κάθε περί-πτωση, όσοι ισχυρίζονται ότι συνάγουν την ηθική τους ατιό τις Γραφές δεν το κάνουν πραγματικά στην πράξη. Και χούτο είναι πολύ καλό, όπως θα συμφωνήσοντν και οι ίδιοι —αν το σκεφθοιίν.
7
TO «ΚΑΛΟ» ΒΙΒΛΙΟ
KAI TO ΜΕΤΕΞΕΛΙΣΣΟΜΕΝΟ
ΗΘΙΚΟ ZEITGEIST
Η πολιηκή έχει σφάξει χιλιάδες, αλλά η θρησκεία δεκάδες χιλιάδες.
—SEAN O'CASEY
262

Δύο είναι οι τρόποι με τους οποίους οι Γραφές μπορούν να αποτελέσουν πηγή άντλησης ηθικών αρχών ή κανόνων ζωής. Ο ένας είναι μέσω άμεσης διδασκαλίας, όπως για παράδειγμα μέσω των Δέκα Εντολών —αντικείμενο οξύτατων διενέξεων στα πλαίσχα της πολιτισμικής αναταραχής στη φτωχή ενδοχώρα των ΗΠΑ. Ο άλλος είναι μέσω παραδείγματος: ο Θεός, ή κάποιος άλλος βιβλικός χαρακτήρας, μπορεΐ να χρησιμεύσει —για να καταφύγω στη σύγχρονη φρασεολογΐα— ως «πρότυτιο ρόλου». Ευλαβώς ακολουθούμενες (το επίρρημα το χρησιμοποχώ με τη μεταφορική του έννοια αλλά παραιιέ-μποντας επίσης στην προέλευσή του), και οι δύο οδοί οχ οποίες χαράσσο-νται ατιό τχς Γραφές καλλχεργούν ένα σύστημα ηθικών αρχών που κάθε πο-λιτισμένος άνθρωπος σήμερα, θρήσκος ή μη, θα χαρακτήριζε —δεν μπορώ να το θέσω πιο ήπια— αποκρουσπκό.
Για να είμαστε δίκαιοι, η Βίβλος σε μεγάλη έκταση δεν είναι συστηματι-κά ανήθικη αλλά απλώς εξαιρε•πκά αλλόκοτη, κάτι άλλωστε αναμενόμενο ατιό μια χαοτικά καχ πρόχειρα συμπιλημένη ανθολογχ'α ασύνδετων μεταξύ τους κειμένων, των οποίων η σχίνταξη, διόρθωση, μετάφραση, διαστρέβλω-ση και «βελτίωση» συνεχΐστηκε επΐ εννέα αιώνες, από εκατοντάδες ανώνυ-μους συγγραφείς, διορθωτές και αντιγραφείς, άγνωστους σήμερα σε εμάς, και κατά το πλείστον άγνωστους μεταξύ τους.90 Ίσως έτσι εξηγείται εν μέ-ρει η απόλυτη παραδοξότητα της Βίβλον. Δυστυχώς όμως, αυτό τον αλλο-πρόσαλλο τόμο κραδαίνουν μπροστά μας οι ζηλωτές της θρησκείας ως α-λάθητη πηγή των ηθικών αρχών και των πρακτικών μας. Όσοι επιθυμούν να βασίζουν κατά γράμμα την ηθικότητά τους στη Βίβλο είτε δεν την έχουν διαβάσει είτε δεν την έχουν κατανοήσεχ, όπως σωστά παρατήρησε ο επί-σκοπος John Shelby Spong στο βιβλίο του The Sins of Scripture (Οι αμαρτΐες της Αγίας Γραφής). Ο επχ'σκοπος Spong, παρεμπιπτόντως, αποτελεί ωραίο παράδεχγμα φιλελεύθερου επισκόπου, με αντιλήψεις τόσο προοδευτικές ώστε να μην αναγνωρίζονται πλέον από την πλειονότητα όσων αυτοαποκα-λούνται χριστιανοί. To αντίστοιχό του στη Βρετανία είναι ο Richard Hollo-way, πρόσφατα συνταξχοδοτημένος από τη θέση του επισκόπου του Εδιμ-βούργου. Ο επΐσκοπος Holloway φτάνει μάλιστα στο σημείο να περιγράφει τον εαυτό του ως «ανανήφοντα χριοτιανό». Συμμετείχα μαζί του σε κάποια δημόσια συζήτηση στο Εδιμβούργο, η οποία ήταν μια από τις πιο εποικο-δομητικές και ενδιαφέρουσες συναντήσεις της ζωής μου.91
To «ΚΑΛΟ» ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ TO ΜΕΤΕΒΕΛΙΣΣΟΜΕΝΟ ΗΘΙΚΟ ZEITGEIST 263
Η Παλαιά Διαθήκη
Ας ξεκινήσουμε από τη Γένεση, με την προσφιλή ιστορία τού Νώε, η οποία έχεχ προέλθει από τον βαβυλωνιακό μύθο χού Οιπαναπχστχ'μ* και απαντά επίσης σε αρχαιότερες μυθολογίες αρκετών πολιτισμών.** Ο μύθος για τα ξώα που μπήκαν ανά ζεχίγη στην Κιβωτό είναχ χαριτωμένος, αλλά το ηθικό δίδαγμα της ιστορίας τού Νώε ανατρχχχαστχκό. Επειδή οι άνθρωποι έπεσαν οτην εκτίμησή Του, ο Θεός (με την εξαίρεση μίας μόνο οχκογένεχας) έτινι-ξε τους πάντες μαζί με τα τιαιδιά τους, ενώ επχπροσθέτως έπνχξε καχ όλα τα υπόλοιπα (προφανώς αΰώα) ξώα.
Φυσχκά, δχάφοροχ θεολόγοχ θα υποβάλουν εξοργχσμένοχ την ένσταση ότχ δεν ερμηνεύουμε πλέον κατά κυρχολεξχα το βχβλχ'ο της Γενέσεως. Ακρχβώς εδώ βρίσκεται όμως το σημείο που θέλω να αναδείξω! ΣταχυοΑογούμε και ξεδχαλέγουμε τα αποσπάσματα των Γραφών τα οποία θα πιστέψουμε από εκεχ'να που θα αποκηρύξουμε ως συμβολχκά ή αλληγορικά. Αυτό το ξεδχά-λεγμα εχ'ναχ ζήτημα προσωπχκής επχλογής, στον ίδχο μχκρότερο ή μεγαλύ-τερο βαθμό κατά τον οποχ'ο η απόφαση ενός άθεου να ακολουθήσεχ τη μχ'α ή την άλλη ηθχκή προσταγή αποτελεχ' επχ'οης προσωπχιαί επχλογή, χωρχ'ς απόλυτη θεμελίωση. Αν η μία πρακτχκή αντχπροσωπεύεχ μχα ηθχκότητα βα-σχσμένη στον αυτοσχεδχασμό, τότε το ίδχο χσχύεχ καχ γχα την άλλη.
Εν πάση περχπτώσεχ, παρά τχς αγαθές προθέσεχς των καλλχεργημένων θεολόγων, ένα τρομακτχκά μεγάλο πλήθος ανθρώπων εξακολουθεχ' να ερ-μηνεύεχ τα χερά κεχ'μενα της θρησκείας του, συμπερχλαμβανομένης της χ-στορχ'ας τού Νώε, κατά κυρχολεξχ'α. Σχίμφωνα με δημοσκοπήσεχς, σε αυτή την κατηγορχα συγκαταλέγεταχ περχ'που το 50% του εκλογχκού σώματος των ΗΠΑ. Αναμφχ'βολα επίσης, σε αυτούς ανήκουν καχ πολλοί ασχάτες «ά-γχοχ» άνθρωποχ, οχ οποχ'οχ απέδωσαν το τσουνάμι τού 2004 όχχ στη μετατό-πχση των τεκτονχκών πλακών αλλά σε ανθρώπχνες αμαρτίες92 —από το να πίνεχ κανεχ'ς καχ να χορεύεχ σε μπαρ έως την παραβχ'αση κάποχου ασήμα-ντου κανόνα του Σαββάτου. Ποχος μπορεχ' να τους κατηγορήσεχ, από τη στχγμή που εχ'ναχ τόσο εμποτχσμένοι από την χστορχ'α τού Νώε καχ αγνοοχίν παντελώς οτχδήποτε άλλο ιιέραν των βχβλχκών δχδαχών; Από την παιδεχ'α που έλαβαν έχουν οδηγηθεχ' στην αντίληψη ότχ οχ φυσχκές καταστροφές συνδέονταχ αναπόσπαστα με τχς ανθρώπχνες υποθέσεχς, ότχ αποτελοχίν α-
* Ο Ουταναπιστίμ είναι χαρακτήρας που εμφανίζεται στο βαβυλωνιακό Έπος τού Γιλγα-μές. Ο Ουτανατηστίμ και η γυναι'κα του ήταν οι μόνοι άνθρωποι που επέζησαν ενός πα-ρόμοιου με τον βιβλικό κατακλυσμού. (Σ.τ.μ.)
** Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, φέρ' ειπείν, αντι'στοιχο παράδειγμα αποτελεί ο μύ-θος του Δευκαλίωνα και της Πύρρας. (Σ.τ.μ.)
264

νταπόδοση μάλλον για ανθρώπινα παραιιτώματα παρά κάτι τόσο απρόσω-πο όσο οι κινήσεις των τεκτονικών τιλακών. Επί τη ευκαιρία, αναλογιστεΐτε τι επηρμένο εγωκεντρισμό υτιοδηλώνει η πίστη ότι γεωλογικα γεγονότα τα οποι'α σείουν τη Γη, σε κλίμακα που μόνο ένας θεός (ή μια τεκτονική πλά-κα) θα μπορούσε να προκαλέσει, πρέπει οπωσδήποτε να σχετίζονται με τους ανθρώπους. Γιατί θα έπρεπε μια θεϊκή οντότητα, πολύ απασχολημένη ήδη με όλη τη Δημιουργία και την Αιωνιότητα, να δΐνει δεκάρα τσακιστή για μηδαμινές ανθρώπχνες αδικίες; Εμείς οι ανθρωποι έχουμε τόσο μεγάλη ιδέα για τον εαυτό μας ώστε φτάνουμε να αναβαθμίζουμε τις μίζερες «α-μαρτιούλες» μας σε επίπεδο κοσμικής σπουδαιότητας!
Όταν πήρα συνέντευξη για την τηλεόραση από τον αιδεσιμότατο Michael Bray, γνωστό αμερικανό ακτιβιστή κατά των εκτρώσεων, τον ρώτησα γιατί οι ευαγγελικοί χρισπανοί έχουν τέτοια εμμονή με χχς προσωτηκές σε-ξουαλικές προτιμήσεις όπως η ομοφυλοφιλία, εφόσον αυτές δεν επηρεά-ζουν τη ζωή των άλλων. Στην απάντησή του επικαλέστηκε κάτι που θυμί-ζει αυτοάμυνα. Αν σε μια πόλη κατοικούν αμαρτωλοί, οι αθώοι πολίτες της κινδυνεύουν να αποτελέσουν παράπλευρες αηώλειες όταν ο Θεός αποφα-σίσει να την πλήξει με κάποια φυσική καταστροφή. Την ϋπέροχη πόλη της Νέας Ορλεάνης έπληξε το 2005 μια καταστροφική πλημύρα, επακόλουθο του τυφώνα Κατρίνα. Ο αιδεσιμότατος Pat Robertson, ένας από τους γνω-στότερους τηλεευαγγελιστές της Αμερικής και πρώην υποψήφιος για την προεδρία, φέρεται να απέδωσε το χτύπημα του τυφώνα στην παρουσία μιας λεσβίας κωμικής ηθοποιού, η οποία τύχαινε να ζει στη Νέα Ορλεάνη.* Θα περίμενε κανείς πως ένας παντοδύναμος Θεός θα ακολουθούσε μια πιο στοχευμένη τακτική κατακεραχίνωσης των αμαρτωλών: μια καλοζυγισμένη καρδιακή προσβολή ενδεχομένως, και όχι την ολοσχερή καταστροφή μιας ολόκληρης πόλης, μόνο και μόνο διότι αποτελούσε τόπο μόνιμης κατοικίας μιας λεσβίας ηθοποιού.
* Δεν είναι σίγουρο ότι αληθεύει η εν λόγω ιστορΐα, η οποία δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στον δικτυακό τόπο http://datelinehollywood.com/archives/2005/09/05/robertson-blames-hurricane-on-choice-of-ellen-deneres-to-host-emmys/. Είτε αληθινή, Ήάντως, είτε όχι, πολλοί την πιστεύουν, και τούτο αναμφίβολα διότι είναι εντελώς χαρακτηριστική των δηλώσεων ευαγγελικών κληρικών, του Robertson μη εξαιρουμένου, σχετικά με κα-ταστροφές όπως του τυφώνα Κατρίνα. Βλ., λόγου χάρη, www.emediawire.com/releases/ 2005/9/emw281940.htm. Η ιστοσελίδα που αναφέρει ότι οι παραπάνω δηλώσεις τού Robertson είναι φευδείς φήμες (www.snopes.com/katrina/satire/robertson.asp) περιέχει και ένα σχόλιο του Robertson για την παρέλαση ομοφυλοφίλων που είχε γίνει παλαιότερα στο Ορλάντο τής Φλόριντα: «Θα ήθελα να προειδοποιήσω την πόλη τού Ορλάντο ότι σας περιμένουν μερικοί πολύ μεγάλοι τυφώνες, οπότε δεν νομίζω πως εγώ θα ανέμιζα τέτοιες σημαι'ες μπροστά οτο πρόσωπο του Θεού αν ήμουν στη θέση σας».

265
Τον Νοέμβριο του 2005, ot πολίτες τού Ντόβερ στην Πενσιλβάνια κατα-ψήφισαν μια ολόκληρη λίστα φονταμενταλιστών του τοτπκού σχολικού συμβουλίου τους, οι οποίοι εΐχαν γίνει αιτία να δυσφημιστεί, αν όχι να γε-λοιοποιηθεί, η πόλη ολόκληρη, ύστερα από την απόπεχρά τους να ετπβά-λουν τη διδασκαλία του «ευφυούς σχεδίου». Όταν ο Pat Robertson έμαθε ότι οι φονταμενταλιστές είχαν ηττηθεί με δημοκρατικές διαδικασίες, απηύ-θυνε την παρακάτω σκληρή τιροειδοποίηση στο Ντόβερ:
Θα ήθελα να πω στους χρηστούς πολίτες τού Ντόβερ ότι, αν συμβεί κάποια καταστροφή crtnv περιοχή σας, να μη στραφείτε στον Θεό. Τού-τη μόλις τη στιγμή η πόλη σας Τον απέρριψε- επομένως, να μην αναρω-τηθείτε γιατί δεν θα σας βοηθά όταν αρχΐσουν τα προβλήματα —αν αρ-χίσουν, και δεν εννοώ με αυτό ότι οπωσδήποτε θα γίνει έτσι. Αν όμως σας ζώσουν τα προβλήματα, θυμηθείτε ότι μόλχς τώρα ψηφίσατε να φύγει ο Θεός από την πόλη σας. Και αν έτσι έρθουν τα πράγματα, τότε μην μπείτε στον κόπο να ζητήσετε τη βοήθειά Του, διότι μάλλον δεν θα σταθεί στο πλευρό σας.93
Ο Pat Robertson θα αποτελούσε ακίνδυνο και φαιδρό πρόσωπο, αν δεν ή-ταν τόσο αντιηροσωπευτικός όσων διαθέτουν σήμερα δύναμη και ετηρροή στις ΗΠΑ.
Όταν καταστράφηκαν τα Σόδομα και τα Γόμορρα, το αντίστοιχο του Νώε —δηλαδή ο ανιψιός τού Αβραάμ, ο Λωτ— και η οικογένειά του επιλέχθη-καν για να σωθούν, διότι ο Λωτ ήταν πολύ ενάρετος. Δύο αρσενικοί άγγε-λοι, απεσταλμένοι του Θεού, έφτασαν στα Σόδομα γχα να προειδοποιή-σουν τον Λωτ να εγκαταλείψει την πόλη προτού οι ουρανοί εξαπολύσουν πυρ και θείον. Ο Λωτ καλωσόρισε και φιλοξένησε τους αγγέλους, αλλά λίγο αργότερα συγκεντρώθηκαν γύρω από το σπίτι του όλοι οι άντρες των Σο-δόμων και απαιτούσαν να τους παραδώσει τους αγγέλους για να τους (τχ άλλο;) σοδομίσουν: «Πού εχναι εκείνοι οι άνθρωποι που ήρθαν σπίτι σου α-πόψε; Φέρ' τους μας έξω, να συνευρεθοιίμε μαζί τους!» (Γένεσις, 19:5). Φυ-σικά, ο συνήθης ευφημισμός που χρησιμοποιείται crtnv επίσημη αγγλική μετάφραση της Βίβλον (η οποία εκπονήθηκε το 1611 επί βασιλέως Ιακώ-βου) έχει πολύ κωμικό αποτέλεσμα εν προκειμένω.* Η γενναιότητα του
* Η έκφραση από την επίσημη αγγλική μετάφραση της Βίβλον είναι «that we may know them» KQI ανπστοιχεί στη φράση «ίνα συγγενώμεθα αυτοίς» της ελληνικής μεταφρασης των Εβδομήκοντα. Ωστόσο, αξίζει να σημειώσουμε ότι η λέξη «συγγίγνομαι» δεν ανα-τιροσωπεύει ευφημισμό, καθώς μία από τις σημασίες που έχει είναι και «συνουσιάζο-μαι». (Σ.τ.μ.)
266

Λωτ, ο οχτοίος αρνείται σθεναρά να υποχωρήσει στχς μιαρές αξχώσεις τους, δεΐχνει ότι ίσως κάτι ήξερε ο Θεός όταν τον ξεχώριζε ως τον μοναδικό καλό ανθρωπο στα Σόδομα. Εντούτοις, η όμορφη αυτή αρχική εντύπωση κηλιδώνεται από τους όρους που ο Λωτ αντιπροτείνει στη συνέχεια: «"Σας παρακαλώ, αδέλφια μου", τους έλεγε, "μην κάνετε κανένα κακό. Νά, έχω δύο θυγατέρες, που δεν έχουν γνωρίσει άντρα. Θα σας τις φέρω, και εσείς κάντε τους ό,τι σας αρέσει. Μόνο στους ανθρώπους αυτούς μην κάνετε κάπ κακό• είναι φιλοξενούμενοί μου και ήρθαν να Ήροστατενηούν στο σπί-τι μου"» {Γένεσις, 19:7-8).
Ό,τι νόημα κχ αν έχει τούτη η παράξενη ιστορία, το μόνο σίγουρο είναι ότι μας δίνει μερικές πληροφορίες σχετικά με το «σεβασμό» που απολάμ-βαναν οι γυναίκες σε αυτή τη βαθιά θρησκευόμενη πολιτισμική ομάδα. Πάντως, τα παζάρια nou έκονε ο Λωι με την παρθενία των θυγατέρων του αποδείχθηκαν εν τέλει περιττά, διότι οι άγγελοι καταφεραν να απωθήσουν τους εισβολεχ'ς, τυφλώνοντάς τους. Κατόπιν συμβούλευσαν τον Λωτ να πά-ρεχ αμέσως την οικογένειά του και τα ξώα του και να εγκαταλεΐψει την πόλη, διότι τα Σόδομα επρόκειτο να κατασιραφούν. Όλη η οικογένεια του Λωτ γλίτωσε, με εξαίρεση την άτυχη γχτναίκα του, την οποία ο Κύριος με-τέτρεψε σε στήλη άλατος επεχδή υπέπεσε στο —σχετικώς ασήμαντο, θα λέγαμε— παράπτωμα να σιραφεί πίσω και να ρίξει μια ματιά οτα «πυροτε-χνήματα».
Αργότερα, οι δύο κόρες τού Λωτ επανεμφανίζονται δυναμικά στην ιστο-ρία. Αφότου η μητέρα τους μετατράπηκε σε στήλη άλατος, ζούσαν με τον πατέρα τους σε μια σπηλιά πάνω στα βουνα. Καθώς τους έλειπε απελπιστι-κά η αντρική συντροφιά, αποφάσισαν να μεθύσουν τον πατέρα τους και να συνευρεθούν μαζί του. Ο Λωτ ήταν υπερβολικά μεθυσμένος για να καταλά-βεχ ότι χώθηκε στα σκεπάσματά του η μεγαλύτερη κόρη του, αλλά όχι και τόσο μεθυσμένος ώστε να μην την αφήσει έγκυο. Την επόμενη νύχτα, οι δύο κόρες συμφώνησαν ότι σειρα είχε η μικρότερη. Και πάλι, ο Λωτ ήταν πολύ μεθυσμένος γχα να πάρει είδηση κάτι, οπότε κατέστησε έγκυο και τη δεύτερη (Γένεσις, 19:31-36). Αν τούτη η ιιροβληματική οικογένεια ήταν ό,τι καλύτερο είχαν να παρουσιάσουν τα Σόδομα από άποψη χρηστών ηθών, μερικοί ίσως αρχίσουν ma να νιώθουν μια κάποχα κατανόηση για τον Θεό και το ακρχβοδίκαιο θειάφι Του.
Ένας ιταράξενος ατιόηχος της ιστορίας τού Λωτ και των Σοδομιτών υ-πάρχει στο κεφάλαιο 19 του βιβλίου Κρπαί, όπου ένας ανώνχψος λευίτης (ιερέας) ταξιδεύει με την παλλακίδα του στη Γαβαά. Περνούσαν τη νύχτα τους στο σπίτι ενός φιλόξενου γέροντα όταν, καθώς δειπνούσαν, κατέφθα-σαν έξω ατιό το σπίτι οι άντρες της πόλης και βροντούσαν την πόρτα απαι-τώντας από τον οικοδεσπότη να τους παραδώσει τον φιλοξενούμενο άντρα

267
ώστε «να συνευρεθούν μαζί του».* Σχεδόν με τα ίδια λόγια τού Λωτ, ο γέ-ροντας αποκρίθηκε: «Όχι φίλοι μου, σας παρακαλώ, μην κάνετε αυτό το κακό. Αφού αυτός ο άνθρωπος ήρθε να μείνει στο σπίτι μου, μην κάνετε αυτή την επονείδιστπ πράξη. Ακούστε, έχω την κόρη μου που είναι παρθέ-να και αυτός έχει μια παλλακίδα• θα σας τις φέρω έξω, και εσείς σπμάστε τες και κάνετέ τους ό,τι σας αρέσει. Αλλά σε αυτό τον άνθρωπο μην κάνε-τε τούτη την επαίσχυντη πράξη» (Κριταί, 19:23-24). Και πάλι ο μισογυνχ-σμός των ηθών της εποχής κραυγάζει. Ειδικά η φράση «ατιμάστε τες» μου φαίνεται ανατριχιασπκή. Διασκεδάστε, δηλαδή, ταπεινώνοντας και βιάζο-ντας την κόρη μου και την ϊΐαλλακίδα του ιερέα, αλλά δείξτε τον ττροσήκο-ντα σεβασμό στον φιλοξενούμενό μου, ο οποίος, στο κάτω κάτω, εΐναι ά-ντρας. Παρά την ομοιότητα των δύο ιστοριών, ο επίλογος υπήρξε λιγότερο ευχάριστος για την παλλακίδα του λευίτη απ' ό,τι για τις κόρες τού Λωτ.
Ο λευίτης την παρέδωσε στον όχλο, που τη βίαζε ομαδικά όλη τη νύχτα: «Τη βίασαν και ασέλγησαν επάνω της όλη τη νύχτα, ώς το πρωί. Με την αυ-γή, την άφησαν ελεύθερη.Όταν άρχιξε να χαράζει, η γυναίκα ήρθε και έπε-σε στην πόρτα του σπιτιού του γέροντα, όπου βρισκόταν ο άντρας της• και έμεινε εκεί, ώσπου ξημέρωσε καλά» (Κρηαί, 19:25-26). To πρωί, ο λευίτης βρήκε την παλλακίδα του σωριασμένη με τα χέρια απλωμένα στο κατώφλι και είπε —με τρόπο που σήμερα θα χαρακτηρίζαμε βάναυσο και βίαιο: «Σήκω να φύγουμε». Εκείνη δεν κουνήθηκε καθόλου. Είχε πεθάνει. Έτσι, εκείνος «πήρε ένα μαχαίρι και διομέλχσε τη νεκρή παλλακίδα του σε δώ-δεκα κομμάτια και τα έστειλε σε όλες τις φυλές τού Ισραήλ». Ναι, σωστά διαβάσατε! Ελέγξτε το και μόνοι σας στο βιβλίο Κριταί 19:29. Θα μπορού-σαμε να το αποδώσουμε καχ πάλι, ετπεικώς, στην τρέλα που χαρακτηρίξει συλλήβδην τη Βίβλο. Στην πραγματικότητα όμως, η όλιι ιστορία δεν είναι τόσο παράλογη όσο ακούγεται. Υπήρχε ένα κι'νητρο• η υποκίνηση σε εκδί-κηση, η οποία τελικά ευοδώθηκε, αφού το συμβάν προκάλεσε πόλεμο αντι-ποίνων κατά της φυλής τού Βενχαμίν, στον οποίο, όπως περιγράφεχ χαιρέ-κοκα το κεφάλαιο 20 του βιβλίου Κριταί, σκοτώθηκαν περισσότεροι από 60.000 άνθρωποι.** Αυτή η ιστορία έχει τόσο πολλές και αξιοσημείωτες ο-
* Και εδώ, ο συγγραφέας αναφέρει τον συνήθη ευφημισμό που χρησιμοποιείται στην αγ-γλική μετάφραση της Βίβλον. Η φράση «so that we may know him» ανπστοιχεί στη φρά-ση «ι'να γνώμεν αυτόν» της ελληνικής μετάφρασης των Εβδομήκοντα. (Σ.τ.μ.) ** Η συγκεκριμένη πραξη του διαμελισμού της πολλακίδας και της αποστολής των με-λών της στις φυλές τού Ισραήλ είχε χαρακτήρα καταγγελίας. To αποτέλεσμα ήταν η συγκέντρωση των αρχηγών των φυλών τού Ισραήλ και η κήρυξη πολέμου αντιποίνων ε-ναντι'ον της φυλής τού Βενιαμίν, σιην οποία ανήκαν οι κάτοικοι της Γαβαά, που κακο-ποίησαν την παλλακίδα. (Σ.τ.μ.)
268

μοχότητες με εκείνη τού Λωτ ώστε δεν είναι δυνατόν να μην αναρωτηθού-με εμείς με τη σειρά μας μήπως, σε κάποιο σκριπτόριο του μακρινού πα-ρελθόντος, κάποιο χειρόγραφο απόσπασμα παράπεσε και ενσωματώθηκε αλλού• ένα παράδειγμα που καταδεικνύει την αλλοπρόσαλλη προέλευση των ιερών κειμένων.
Ο θείος τού Λωτ, ο Αβραάμ, υπήρξε ο πατέρας και θεμελιωτής και των τριών «μεγάλων» μονοθεϊσπκών θρησκειών. To κύρος του ως γενάρχη τον καθιστά πιθανό πρότυπο ρόλου, ελάχιστα υπολειπόμενο σε σύγκρχση με τον Θεό. Αλλά ποιος σύγχρονος ηθχκολόγος θα ακολουθούσε ποτέ το πα-ράδειγμά του; Σχετικά νωρίς στον μακρόχρονο βΐο του, ο Αβραάμ πήγε μα-ξί με τη γυναίκα του, τη Σάρρα, στην Αίγυπτο, για να γλιτώσουν από ένα λιμό. Είχε διαισθανθεί ότι οι Αιγύπτιοι θα επιθυμούσαν την πολύ όμορφη γυναίκα του καχ ότι η ξωή του, ως συζύγου της, θα διέτρεχε κίνδυνο. Απο-φάσισε λοιπόν να υποκριθεί πως ήταν αδελφή του. Με αυτή την ιδιότητα, η Σάρρα βρέθηκε στο χαρέμι τού φαραώ, καχ ο Αβραάμ στη συνέχεια έγχνε πλούσιος, υπό την εύνοιά του. Ο Θεός αποδοκίμασε αυτή τη βολική διευ-θέτηση και έστειλε πληγές στο φαραώ και τον οίκο του (άραγε γιατί όχι και οτον Αβραάμ;). Δικαιολογημένα αγανακτισμένος, ο φαραώ απαίτησε να μά-θει γιατί ο Αβραάμ δεν του είχε πει ότι η Σάρρα ήταν γυναίκα του. Μετά ε-πέστρεψε στον Αβραάμ τη σύζυγό του και έδιωξε και τους δύο κλοτσηδόν ατιό την Αίγυπτο (Γένεσις, 12:18-19). Κατά πολύ τιαράξενο τρόπο, το ζεύγος φαίνεται ότι προσπάθησε αργότερα να ξεγελάσει με το ίδιο τέχνασμα κα\ τον Αβιμέλεχ, το βασιλιά των Γεράρων. Και τούτος παρασύρθηκε επίσης από τον Αβραάμ και παντρεύτηκε τη Σάρρα, πιστεύοντας ότι ήταν αδελφή του και όχι σύζυγός του (Γένεσις, 20:2-5). Και εκείνος επίσης εξέφρασε την αγανάκτησή του, με λέξεις απαράλλακτες σχεδόν με εκείνες που χρησιμο-ποίησε ο φαραώ —δεν μπορεί παρά να συμπονέσει κανείς και τους δύο τους. Αποτελεί άραγε και αυτή η ομοιότητα άλλη μία ένδειξη της αναξιο-πιστίας του κειμένου;
Κάτι τέτοια δυσάρεστα επεισόδια από την ιστορία τού Αβραάμ είναι ατιλά πταίσματα σε σύγκριση με την απεχθή ιστορία της θυσίας του γιου του, Ισαάκ (οι μουσουλμανικές Γραφές περιέχουν μια παρόμοια ιστορία για τον άλλο γιο τού Αβραάμ, τον Ισμαήλ). Ο Θεός διέταξε τον Αβραάμ να Του προσφέρει ολοκαϋτωμα το γιο του, που τόσο πολύ είχε επιθυμήσει να αποκτήσει. Ο Αβραάμ έχτισε ένα θυσιαστήριο, το σκέπασε με ξύλα για να ανάψεχ φωτιά και έδεσε πισθάγκωνα τον Ισαάκ πάνω τους. Είχε κιόλας πιά-σει το φονικό μαχαΐρι όταν, με δραματικό τρόπο, ένας άγγελος παρενέβη φέρνοντας τα νέα πως το σχέδιο είχε ολλάξει την τελευταία σπγμή: ο Θεός τελικά αστειευόταν, «έβαζε σε πειρασμό» τον Αβραάμ και δοκίμαζε την πί-στη του. Κάθε σημερχνός ηθικολόγος θα αναρωτιόταν φυσικά πώς θα μπο-
269
ρούσε ένα παιδί να συνέλθεχ ττοτέ ύστερα QUO τέτοιο ψυχικό τραύμα. Γχα τα σημερινά πρότυπα ηθικότητας, αυτή η αποτρόπαιη χστορία αποτελεί ταυ-τόχρονα παράδεχγμα παιδικής κακοποχ'ησης, παράδεχγμα εκφοβισμού του ασθενέστερου στα πλαίσια δύο δχαφορετικών, ασχίμμετρων σχέσεων χσχύος καχ, τέλος, την πρώτη καταγεγραμμένη χρήση του εττχχεχρήματος της υηε-ράστπσης στη Δχ'κη της Νυρεμβέργης: «Απλώς εκτελούσα δχαταγές». Κχ ό-μως, αυτός ο μύθος είναι από τους μεγάλους, θεμελχακούς μύθους καχ των τρχών μονοθεϊσπκών θρησκεχών.
Καχ πάλχ, οχ σιίγχρονοι θεολόγοι θα εκφράσουν τη διαμαρτυρία τους ότι η ιστορία της θυσίας τού Ισαάκ από τον Αβραάμ δεν πρέπει να εκλαμβάνε-ταχ κατά κυριολεξία. Και, για μία ακόμα φορά, η κατάλληλη απάντηση έχει δύο σκέλη. Πρώτον, πάρα πολλοχ' άνθρωποι, ακόμη και στις ημέρες μας, πράγματχ ερμηνεύουν τχς Γραφές τους κατά κυρχολεξχ'α, καχ οχ χ'δχοχ δχαθέ-TOXJV μεγάλη πολχτχχαί εξουσία τιάνω σε εμάς τους χχηόλοχπους, εχδχκά στχς ΗΙΊΑ καχ στον χσλαμχκό κόσμο. Δεχ/τερον, αν δεν πρέπεχ να την εκλάβοχηιε κυρχολεκτχκά, τότε πώς πρέπεχ να την κατανοήσουμε; Ως αλληγορχα; Καχ αν την εξηγήσοχιμε έτσχ, τχ μήνυμα παίρνουμε; Όχχ κάτχ αξχέηαχνο, σχ'γου-ρα. Να την ερμηνεύσουμε μήπως ως μάθημα ηθχκής; Μα τχ εχ'δους ηθχκές αρχές μπορεί να αποκομίσεχ κανεχ'ς από αυτή τη φρχκχαστχιαί χστορχ'α; Θυ-μηθεχτε, το μόνο που προσπαθώ να τεκμηρχώσω προς το παρόν εχ'ναχ ότχ στην πραγματχκότητα δεν αποκομχζουμε τχς ηθχκές μας αρχές από τχς Γρα-φές. Ή πάλχ, όταν το κάνουμε, επχλέγουμε τα πχο «κόσμχα» αποσπάσματα καχ αηορρχ'πτοχηιε τα απεχθή. Στην περχ'πτωση αυτή όμως, πρέπεχ να δχα-θέτουμε εμείς ατιό μόνοχ μας κάποχο ανεξάρτητο κρχτήρχο, σχίμφωνα με το οποίο αποφαχνόμαστε γχα τη χρηστότητα των αποσπασμάτων —ένα κρχ-τήρχο που, ό,τχ προέλευση κχ αν έχεχ, αποΐίλεχεταχ να προέρχεταχ από τχς ί-δχες τχς Γραφές καχ το οποχ'ο, καθώς φαχ'νεταχ, δχαθέτουμε όλοχ, θρησκευό-μενοχ ή μη.
Οχ αττολογητές της θρησκεχ'ας επχχεχροχίν ακόμη καχ να δχασώσοχτν με όηοχον τρόπο μποροχχν την αξχοπρέπεχα του χαρακτήρα «Θεός» σε τοχίτη την αξχοθρήνητη χστορχ'α: Δεν ήταν καλοσχίνη του Θεού που χάρχσε τη ζωή στον Ισαάκ την τελευταία στχγμή; Στην τελείως απίθανη περίπτωση όπου μχα τόσο εμφανώς απαράδεκτη οχτνηγορχ'α πεχ'σεχ ορχσμένους από τους ανα-γνώστες μου, τους παραπέμπω σε μχα άλλη χστορχ'α ανθρωποθυσίας η ο-ποχ'α εχχε λχγότερο ευτυχές τέλος. Στο βχβλχ'ο Κριταί, κεφάλαχο 11, ο ηγέτης του χσραηλχτχκού στρατού, ο Ιεφθάε, κάνει τάμα στον Θεό: Αν στον ηόλεμο με τους Αμμωνχ'τες ο Θεός τού εξασφαλίσεχ τη νχ'ιαι, τότε ο Ιεφθάε υπό-σχεταχ ότχ θα προσφέρεχ εξάπαντος ως ολοκαύτωμα αυτόν που θα βγεχ πρώτος ατιό την πόρτα του σπχτχού του να τον προϋπαντήσεχ όταν με το καλό θα επχστρέφεχ. Ο Ιεφθάε, πράγματχ, τελχκά, νχ'κησε τους Αμμωνχτες
270

(και «η ήττα τους ήταν ττολύ μεγάλη»,* σύμφωνα με τον συνήθη χρόπο έκ-φρασης στο βιβλίο των Κριτών) και επέστρεψε θριαμβευτής. Όχι πολύ α-προσδόκητα βέβαια, από το σπίτι βγήκε για να τον προϋπαντήσει («με τύ-μπανα και με χορούς») η κόρη του, το μοναχοπαίδι του, και, αλίμονο, αυτή ήταν η πρώτη που αντίκρισε ο Ιεφθάε. Ο Ιεφθάε, φυσικά, διέρρηξε τα ιμά-τιά του, αλλά δεν μπορούσε να κάνει τίποτε πια. Προφανώς, ο Θεός ανυ-πομονούσε να λάβει τη θυσία που Του είχαν υττοσχεθεχ και, υπό τις συνθή-κες αυτές, η θυγατέρα τού Ιεφθάε, πολύ κοσμίως πράγματι, συγκατατέθηκε να θυσιαστεί. Ζήτησε μόνο να της επιτρέψουν να πάει για δύο μήνες στο βουνό να θρηνήσει την παρθενία της. Στο τέλος αυτής της περιόδου, πολύ υηάκουα γύρισε πίσω, και ο Ιεφθάε την έψησε. Σε τούτη την περίπτωση, ο Θεός δεν το θεώρησε πρέπον να επέμβει.
Η δε μνημειώδης οργή του Θεού κάθε φορά που ο εκλεκτός λαός Του φλέρταρε με κάποιον ανταγωνιστή Του μοιάζει πάρα πολύ με σεξουαλική ξήλια του χειρίστου είδους, και ένας σημερινός ηθικολόγος θα εκτιμούσε πως και τούτη η ιδιότητα αντιπροσωπεύει κάθε άλλο παρά παράδειγμα προς μίμηση. Ο πειρασμός της σεξουαλικής απιστίας είναι εύκολα κατανο-ητός ακόμη κοχ σε όποιον δεν υποκύπτει, και αποτελεί κεντρικό στοιχείο της μυθοπλασίας και της δραματουργίας, από τον Σαίξπηρ έως και την ε-ρωτική φαρσοκωμωδία. Αλλά ο καθώς φαίνεται ακαταμάχητος πειρασμός να «πορνεύσει»** κανείς με ξένους θεούς είναι κάτι το οποίο δυσκολευό-μαστε περισσότερο να συναισθανθούμε οτην εποχή μας. Στα δικά μου α-φελή μάτια, το «Δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από μένα» φαντάζει σαν εντολχί όχι ιδιαίτερα δύσκολο να τηρηθεί —παιχνιδάκι, θα λέ-γαμε, αν το συγκρχνει κανείς με το «Δεν θα επιθυμήσεχς τη γυναίκα τού πλησίον σου». Ούτε το γάιδαρό της.*** (Ούτε και το βόδι της.) Και όμως, σε όλη την ΐΐαλαιά Διαθήκη, με την ίδια προβλέψιμη κανονικότητα ιιου συ-ναντά κανείς και στις ερωτικές φαρσοκωμωδΐες, μόλχς ο Θεός γυρίσει για λίγο την πλάτη Του, οι Υιοί τού Ισραήλ αμέσως τον απατούν με τον Βάαλ ή με κάποιαν άλλη ειδωλολάτρισσα πόρνη. 'Η, όπως συνέβη σε μια μοιραία περίπτωση, με κάποιον χρυσό μόσχο...
Ο Μωυσής, περισσότερο και από τον Αβραάμ ακόμη, αποτελεί πιθανό
* Ο Richard Dawkins σχολιάζει το ύφος που χρησιμοποιείται στο βιβλι'ο Κριταί. Η φρά-
ση «with a very great slaughter» της αγγλικής μετάφρασης της Βι'βλον αντιστοιχεί στην α-
πόδοση «πληγήν μεγάλην σφόδρα» των Εβδομήκοντα. (Σ.τ.μ.)
** Στην Έξοδο χρησιμοποιείται η φράση «και εκπορνεύσωσιν οπίσω των θεών αυτών»
(«go a whoring after their gods» στην αγγλική μετάφραση). (Σ.τ.μ.)
*** Στο πρωτότυπο, η φράση «Or her ass» αποτελεί λογοπαίγνιο, καθώς η αγγλική λέξη
ass σημαίνει το γάιδαρο αλλά και τα οπίσθια. (Σ.τ.μ.)

271
ιτρότυπο ρόλου για τους πιστούς και των τριών μονοθείστικών θρησκειών. Ο Αβραάμ είναι μεν ο γενάρχης, αλλά αν κάποιος πρέπει να ονομαστεί θε-μελιωτής του δόγματος του ιουδαϊσμού και των παράγωγων θρησκειών του, αυτός σίγουρα είναι ο Μωυσής. Στο περιστατικό με το είδωλο του χρυσού μόσχου, ο Μωυσής είχε αφήσει ελεύθερο το πεδχ'ο, ανεβαίνοντας στο όρος Σινά για να επικοινωνήσει με τον Θεό και να παραλάβει τις Δέκα Εντολές. Ο λαός, που είχε μείνει στους πρόποδες (και στον οποίο εΐχε α-παγορευτεί με ποινή θανάτου ακόμη και να αγγίξει το βουνό), δεν έχασε καθόλου καιρό:
Όταν οι Ισραηλίτες είδαν ότι ο Μωυσής αργούσε να κατεβεί από το βουνό, μαζεύτηκαν γύρω από τον Ααρών και του είπαν: «Σήκω, φτιάξε μας θεούς, που να προπορεύονται στο δρόμο μας, διότι ο Μωυσής, ο άνθρωπος αυτός που μας έβγαλε από την Αίγυτιτο, δεν ξέρουμε τι απέ-
γινε» (Εξοόος, 32:1).
Ο Ααρών τούς έβαλε να μαζέψουν όλα τα χρυσά αντικείμενα, τα έλιωσε και κατασκεύασε το είδωλο ενός χρυσού μοσχαριού. Έχτισε ύστερα ένα βωμό για αυτή τη νεοεφευρεθείσα θεότητα ώστε να αρχίσουν όλοι να της προ-σφέρουν θυσίες.
Ε λοιπόν, όφειλαν να εΐναι πιο προσεκτικοί και να μην παίζουν τέτοια παιχνίδια πίσω από την πλάτη του Θεού. Μπορεί βέβαια να βρισκόταν στο βουνό, αλλά, παντογνώστης καθώς ήταν, έστειλε χωρίς χρονοτριβές τον Μωυσή να ετπβάλει το νόμο Του. Ο Μωυσής κατέβηκε τρέχοντας το βου-νό, κρατώντας στα χέρια του τις λίθινες πλάκες πάνω στις οποίες είχε γρά-ψει ο Θεός τις Δέκα Εντολές.Όταν έφτασε και είδε τον χρυσό μόσχο, έγινε τόσο έξαλλος ώστε έριξε κάτω τις πλάκες και τις έσπασε (ο Θεός τού έδω-σε μετά ένα εφεδρικό σετ, οπότε μικρό το κακό). Ο Μωυσής άρπαξε τον χρυσό μόσχο, τον έκαψε, τον έκανε σκόνη και, αφού ανακάτεψε τη σκόνη με νερό, υποχρέωσε τους Ισραηλίτες να πιουν το μείγμα. Κατόπιν διέτα-ξε όλα τα μέλη της ιερατικής φυλής των λευντών να σφάξουν με τα σπα-θιά τους όσο μπορούσαν περισσότερους Ισραηλίτες. Οι νεκροί avnXQav σε 3.000, αριθμός που θα ευελπιστούσε κανείς ότι θα αρκούσε για να κατευνα-στεί η ζηλόφθονη μήνις του Θεού. Όμως, όχι. Ο Θεός δεν είχε τελειώσει μαζί τους ακόμα. Όπως αναφέρεται στον τελευταίο στίχο του τρομερού αυτού κεφαλαίου, το πάρθιον βέλος Του ήταν να στείλει λοιμό σε όσους α-ιτέμειναν, «επειδή είχαν βαλει τον Ααρών να τους φτιάξει το μοσχάρι».
To βιβλίο Αριθμοί αφηγείται πώς ο Θεός προέτρεψε τον Μωυσή να επι-τεθεί στους Μαδιανίτες. Ο στρατός του έσφαξε με συνοπτικές διαδικασίες όλους τους άντρες και έκαψε όλες τις πόλεις των Μαδιανχτών, αλλά χάρι-
272

σε τη ζωή στις γυναίκες και τα παιδιά. Αυτή η φιλεύσπλαχνη αυτοσυγκρά-τηση από μέρους των στρατιωτών του εξόργισε τον Μωυσή, ο οποίος τούς διέταξε να σκοτώσουν όλα τα αρσενικά παιδιά και τις γυναίκες που δεν ήταν παρθένες. Αλλά: «Όσα κορίτσια όμως δεν έχουν συνευρεθεί με άντρα αφήστε τα να ζήσουν για εσάς» (Αριθμοί, 31:18).'Οχι- ο Μωυσής δεν θα α-ποτελούσε κατάλληλο πρότυτιο ρόλου για τους σημερινούς ηθικολόγους.
Κάθε φορά που κάποιοι σύγχρονοι θρησκευόμενοι συγγραφείς αποδί-δουν οποιοδήποτε συμβολικό ή αλληγορικό νόημα στη σφαγή των Μαδια-νιτών, ο συμβολισμός στοχεύει προς την εντελώς λανθασμένη κατεύθυνση. Οι δύστυχοι Μαδιανίτες, cm' όσο είναι δυνατόν να συμπεράνουμε από τη βιβλική αφήγηση, έπεσαν θύμαια γενοκτονίας μέσα στην ίδια τους τη χώ-ρα. Εντούτοις, το όνομά τους επέζησε στη χριστιανική παράδοση μονάχα σε εκείνο τον δημοφιλή ύμνο (τον οποίο μπορώ ακόμα, ύστερα από πενή-ντα χρόνια, να ψάλω από μνήμης σε δύο διαφορετικές μελωδίες, σε κατα-θλιπτικό μινόρε και τχς δύο):
Χριστιανέ, τους βλέπεχς,
Πάνω στ' άγια χώματα;
Ο στρατός των Μαδιανιτών
Τριγυρνά εδώ και εκεΐ.
Χριοτιανέ, πάταξέ τους,
Δες το κέρδος, όχι την απώλεια.
Παταξέ τους με όπλο σου
Τον Τίμιο Σταυρό.
Αλίμονο, ο\ καημένο\, συκοφαντημένοι, σφαγιασμένοι Μαδιονίτες έχοχτν μείνει στη μνήμη μόνο ως ποιητικό οιίμβολο του παγκόσμιου κακού σε έ-ναν βικτωριανό ύμνο.
Ο ανταγωνιστής θεός Βάαλ φαίνεται πως μονίμως ήταν ο μέγας σαγη-νευτής που έβαζε τους Ισραηλίτες στον πειρασμό να προσχωρούν σε αντα-γωνιστικές λατρείες. Στους Αριθμούς, στο κεφάλαιο 25, αναφέρεται ότι πολ-λοί Ισραηλίτες δελεάστηκαν από τις Μωαβίτισσες και θυσίασαν στον Βάαλ. Ο Θεός αντέδρασε με τη χαρακτηρισπκή Του οργή. Διέταξε τον Μωυσή: «Πιάσε όλους τους αρχηγούς του λαού και θανάτωσέ τους για μένα απέ-ναντι στον ήλιο. Έτσι θα πάψει ο καταοτροφικός θυμός μου εναντίον χου λαού». Γχα μία ακόμα φορά, δεν μπορούμε παρά να απορήσουμε με τη δρα-κόντεια τιμωρία που επιφύλαξε στην αμαρτωλή ερωτοτροπία τους με αντί-παλους θεούς. Σύμφωνα όμως με το σύγχρονο αίσθημα αξιών και δικαιο-σιίνης, τούτο μοιάζει με μηδαμινό αμάρτημα, οχτγκρινόμενο, φέρ' ειπείν, με το να προσφέρει κανείς τη θυγατέρα του για ομαδικό βιασμό. Αποτελεί έ-
To «ΚΑΛΟ» ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ TO ΜΕΤΕΒΕΛΙΣΣΟΜΕΝΟ ΗΘΙΚΟ ZEITGEIST
273
να ακόμα παράδειγμα που αναδεικνύεχ την απουσία σύνδεσης των σύγ-χρονων —μπαίνει κανείς στον πειρασμό να πει «πολνπσμένων»— ηθών με εκείνα των Γραφών. Μπορεί φυσικά να εξηγηθεί αρκετά εύκολα με όρους της θεωρίας των μιμιδίων, και βάσει των ιδιοτήτων nou θα όφειλε να έχει μια θεότητα ώστε να καταφέρει να επιβιώσει μέσα στη μιμχδιακή δεξα-μενή.
Οι κωμικοτραγικές σκηνές της μανιακής ζήλιας του Θεού για τους αντί-ζηλούς Του επανέρχονται ξανά και ξανά σε όλη την ΐΐαλαιά Διαθήκη. Αυτός ο φθόνος συνιστά το κίνητρο πίσω από την πρώτη εκ των Δέκα Εντολών (οι οποίες ήταν γραμμένες πάνω στις πλάκες nou έσπασε ο Μωυσής —Έξοδος, 20, και Δεντερονόμιον, 5) και γΐνεται ακόμη εμφανέστερος στις (κατά τα άλ-λα λίγο διαφορετικές) «εφεδρικές» εντολές που παρέδωσε ο Θεός σε αντι-κατάσταση των τιρώτων (Εξοδος, 34). Αφού έχει υποσχεθεί να διώξει από τις πατρίδες τους τούς καημένους τούς Αμορραίους, τους Χαναναίους, τους Χετταίους, τους Φερεζαίους, τους Ευαίους και τους Ιεβουσαίους, ο Θεός καταπιάνεται με το πραγματικά φλέγον θέμα: τους αντίπαλονς θεούς!
[...] να καταστρέψετε τους βωμούς τους, να συντρίφετε τις πέτρινες και τις ξύλινες λατρευτικές τους στήλες. Δεν επιτρέπεται να προσκυνή-σετε άλλο θεό, διότι εγώ, ο Κύριος, δεν ανέχομαι αντίζηλους. To όνο-μά μου είναι «Θεός που απαιτεί αφοσίωση». Να μη συνάψετε, λοιπόν, συνθήκη με τους κατοίκους της χώρας αυτής, δχότι, όταν εκείνοι τε-λούν λατρεία αθέμιτη στους θεούς τους και κάνουν θυσίες σε αυτούς, υπάρχει φόβος να σας προσκαλέσουν να φάτε από αυτά που θυσιάξουν. Μπορεί ακόμα VQ πάρετε από τις θυγατέρες τους γυναίκες για τους γιους σας, και αυτές να πορνεύσουν, ακολουθώντας τους θεούς τους, και να παρασύρουν έτσι τα παιδιά σας στην ειδωλολατρία. Να μη χυ-τεύσετε είδωλα θεών για να τα λατρεύετε ('Εξοόος, 34:13-17).
Γνωρίξω, βεβαιότατα, ότι οι καιροί έχουν αλλάξεχ και ότι κανένας σημε-ρινός θρησκευτικός ηγέτης δεν σκέπτεταχ όπως ο Μωυσής (εκτός ίσως από τους Ταλιμπάν και τους αμερχκανούς χριστιανούς ομοίους τους). Ακριβώς αυτό το ζήτημα όμως αποσκοπώ να αναδείξω. Εκείνο που προσπαθώ να τεκμηριώσω είναι ότι η σύγχρονη ηθικότητα, από όπου κι αν έλκει την κα-ταγωγή της, σίγουρα δεν πηγάζει από τη Βίβλο. Οι απολογητές της θρη-σκείας δεν μπορούν να προσπεράσουν το γεγονός αυτό ισχυριζόμενοι ότι η θρησκεΐα τούς φέρνεχ τάχα σε πλεονεκτική θέση όσον αφορά τη διάκριση του καλού από το κακό —σαν να απολαμβάνουν κάποιο προνόμιο που δεν είναι διαθέσιμο στους άθεους. Δεν μπορούν ούτε καν να καταφύγουν στο αγαπημένο τους τέχνασμα της ερμηνείας επιλεγμένων χωρίων ως «συμβο-
274

λικών» και όχι κατά κυριολεξία. Με noto κρχτήριο αποφασίζει κανείς τιοια α-ποσπάσματα εχναι συμβολικά και ποια κυριολεκτούν;
Η εθνοκάθαρση, η οποία ξεκίνησε στους καιρούς του Μωυσή, φτάνει σε ένα αιματοβαμμένο αποκορύφωμα στο βιβλίο χου Ιησού τον Νανή, ένα κεί-μενο αξιοπρόσεκτο για τις αιμοδιψείς σφαγές που καταγράφει, καθώς και για την ξενοφοβική ζέση με την οποία τις αποδίδει.Όπως λέει σε τόνο θρι-αμβευτικό το παλαιό και χαριτωμένο εκείνο τραγουδάκι, «Ο Ιησούς ετοί-μασε τη μάχη της Ιεριχούς, και τα τείχη της γκρεμίστηκαν [...]. Κανείς δεν ήταν σαν τον καλό γερο-Ιησού στη μάχη της Ιεριχούς». Ο γερο-Ιησούς δεν οταμάτησε ώσπου «καθετί που υπήρχε crrnv πόλη, άνδρες και γυναίκες, νέ-οι, γέροι, βόδια, πρόβατα και γαϊδούρια, όλα παραδόθηκαν στη σφαγή» (7-ησονς τον Ναυή, 6:21).
Kat πάλι, οι θεολόγοι θα προβάλουν την ένοταση ότι κάτι τέτοιο δεν συ-νέβη. Φυσικά και δεν συνέβη —σύμφωνα με τη βιβλική αφήγηση, τα τείχη σωριάστηκαν από τις φωνές του λαού και τους ήχους των κερσπνων σαλ-πίγγων• οπότε, πράγματι δεν συνέβη αληθινά—, αλλά δεν μας απασχολεί τούτο ακριβώς. To ζήτημα είναι ότι, είτε καταγράφει πραγματικά γεγονότα είτε όχι, η Βίβλος προβάλλεται ως πηγή της ηθικότητάς μας. Από ηθική άποψη όμως, η βιβλική χστορία της καταστροφής της Ιεριχούς από τον Ιη-σού του Ναυή και γενικότερα η εισβολή στη Γη της Επαγγελίας δεν διαφέ-ρουν από την εισβολή τού Χίτλερ στην Πολωνία ή από τις σφαγές των Κούρδων και των Αράβων των Ελών από τον Σαντάμ Χουσεΐν. Η Βίβλος, μολονότι ένα συναρπαστικό έργο μυθοπλασίας, δεν είναι το εΐδος του βι-βλίου που πρέπεχ να δώσετε στα παιδιά σας να διαβάσουν για να διαμορφώ-σουν ηθικές αρχές. Ας σημειώσουμε εδώ ότι η ισιορία του Ιησού του Ναυή στην Ιεριχώ αξιοποιήθηκε για τη διεξαγωγή ενός ενδιαφέροντος πεχράμα-τος πάνω στις ηθικές αντιλήψεις των παιδιών, στο οποίο θα αναφερθοιίμε παρακάτω σε τούτο το κεφάλαιο (στην ενότητα «Αγάπα τον πλησίον σου»).
Μη φανταστείτε πάντως ότι ο χαρακτήρας «Θεός» τής εν λόγω αφήγη-σης βασανίστηκε από αμφιβολίες ή ενδοιασμούς σχετικά με τις σφαγές και τις γενοκτονίες που συνόδευσαν την κατάκτηση της Γης της Επαγγελίας. Αντιθέτως μάλχστα, οι διαταγές Του, παραδείγματος χάριν στο Αεντερονό-μιον, κεφάλαιο 20, υπήρξαν ανελέηχα σαφείς. Έκανε ξεκάθαρη διάκριση μεταξύ όσων λαών κατοικούσαν ήδη στα εδάφη που χρειάζονταν οι Ισρα-ηλίτες και όσων λαών ζούσαν σε μεγαλύτερη απόσταση από εκεί. Από τους τελευταίους έιιρεπε να ζητηθεί να παραδοθούν ειρηνικά. Αν εκείνοι αρ-νούνταν, οι Ισραηλίτες είχαν δχαταγές να σκοτώσουν όλους τους άντρες και να αιχμαλωτίσουν τις γυναίκες ώστε να χρησιμοποιηθούν για τεκνοποιία. Αντί αυτής τής σχετικά φιλεύσπλαχνης αντιμετώπισης όμως, δείτε τι επι-φυλασσόταν σε όσες φυλές είχαν την ατυχία να κατοικούν ήδη στον Le-
275
bensraum* που είχε υποσχεθεί ο Θεός στο λαό Του. «Στις πόλεις όμως των λαών τούτων, τις οποίες ο Κύριος, ο Θεός σας, σας δίνει για ιδχοκτησία, κα-νένας άνθρωπος δεν πρέπει να μείνει ζωντανός. Οφείλετε να τους εξοντώ-σετε όλους: τους Χετταίους, τους Αμορραίους, τους Χαναναχους, τους Φε-ρεζαίους, τους Ευαίους και τους Ιεβουσαίους, όπως σας έχει δώσει εντολή ο Κύρχος, ο Θεός σας».
Άραγε όσοι ηροβάλλουν τη Βίβλο ως πηγή χρηστοήθειας έχουν την πα-ραμικρή ιδέα για το τι πραγματχκά είναχ γραμμένο εκεί μέσα; Σύμφωνα με TO Λενιτικόν, κεφάλαχο 20, για τα ακόλουθα παραπτώματα ορίζεται η ττοινή του θανάτου: εξύβριση των γονέων, διάπραξη μοιχείας, συνεύρεση με τη μητριά ή τη νύφη, ομοφυλοφιλία, γάμο με μητέρα και κόρη, κτηνοβασία (καχ, σαν να μην έφταναν αυτά, πρέπει να θανατωθεί και το άμοιρο το ζώο). Και φυσχκά, εκτελείσαι αν δουλέψεις το Σάββατο: το συγκεκριμένο σημείο επαναλαμβάνεται συνεχώς, σε ολόκληρη την Παλαιά Διαθήκη. Στο βιβλίο Α-ριθμοί, κεφάλαιο 15, οι Υιοί τού Ισραήλ συναντούν στην έρημο έναν άνθρω-πο να μαζεύει ξύλα την απαγορευμένη ημέρα. Τον συλλαμβάνουν και ύοτε-ρα ρωτούν τον Θεό τι να τον κάνουν. Όηως αποδείχθηκε, ο Θεός δεν είχε διάθεση για ημίμετρα εκείνη την ημέρα. «Τότε είπε ο Κύριος στον Μωυσή: "ο άνθρωπος αυτός πρέπει δίχως άλλο να πεθάνει• πρέπει να τον λιθοβο-λήσει σύμπασα η κοινότητα".Έτσι, όλη η κοινότητα τον έβγαλε έξω από το στρατόπεδο και τον θανάτωσε με λιθοβολισμό, όπως ο Κύριος εΐχε διατά-ξει τον Μωυσή». Άραγε αυτός ο άκακος άνθρωπος, που μάζευε ξύλα για φωτιά, είχε γυναίκα και παιδιά που τον θρήνησαν; Άραγε ικέτευε μέσα σε θανάσιμο φόβο, όταν άρχισαν να εκσφενδονίζονταχ οχ πρώτες πέτρες; Και ούρλχαζε από πόνο όταν ο καταιγισμός βολών διέλυε το κεφάλι του; Εκεί-νο που με ξαφνιάζει και με εξοργίζει σε αυτές τις ιστορίες δεν είναι ότι πράγματι συνέβησαν —πιθανότατα δεν συνέβησαν ποτέ. Με αφήνει άφω-νο όμως το ότι πολλοί άνθρωποι σήμερα βασίζουν τη ζωή τους σε ένα απο-κρουστικό πρότυπο ρόλου όπως ο Ιεχωβά —και το χειρότερο, ετηχειρούν να επιβάλουν δεσποτικά αυτό το απεχθές τέρας (εΐτε αληθινό είτε μυθικό) σε εμάς τους υπόλοιπους.
Η μεγάλη πολιτχκή δύναμη εκεΐνων που σήμερα κραδαίνουν τις Δέκα Εντολές στην Αμερική είναι γεγονός ιδιαίτερα λυπηρό για τη μεγάλη αυτή δημοκρατία, της οποίας το Σύνταγμα έγραψαν άντρες του Διαφωτισμού, με σαφείς κοσμικούς όρους. Αν όντως παίρναμε τις Δέκα Εντολές στα σοβαρά,
* Ο όρος Lebensraum (ζωτικός χώρος) χρησιμοποιήθηκε από τον Χι'τλερ. Κεντρική έν-νοια της ναζιστικής ιδεολογίας, η ανάγκη ευρύτερου ζωτικού χώρου για τη Γερμανία αποτέλεσε έρεισμα της πολιτικής επεκτατισμού που ακολούθησε. (Σ.τ.μ.)
276
θα τοποθετούσαμε τη λατρεία των λάθος θεών και την κατασκευή ειδώλων οτην κορυφή όλων των αμαρτημάτων. Αντί να καταδικάσουμε τους απερί-γραπτους βανδαλισμούς των Ταλιμπάν, οι οποίοι ανατίναξαν τους Βούδες τού Μπαμιγιάν, αγάλματα ύψους 50 μέτρων στα βουνά τού Αφγανιστάν, θα τους επιβραβεύαμε για την αρετή και την ευσέβειά τους, αφού κίνητρο γχα ό,τι εμείς θεωρούμε βανδαλισμό ήταν προφανώς ο ειλικρινής θρησκευτικός τους ξήλος. Ζωντανή μαρτυρία για τούτο ατιοτελεί μια πραγματικά αλλό-κοτη ιστορία, τιου δημοσιεύτηκε ως κύριο άρθρο στην Independent του Λον-δίνου στις 6 Αυγούστου 2005. Με πρωτοσέλιδο τίτλο «Η καταστροφή της Μέκκας», η Independent ανέφερε:
Η ιστορική Μέκκα, το λίκνο τού ισλάμ, θάβεται κάτω από σωρούς ερει-πίων, εξαιτίας μχας άνευ προηγουμένου επίθεσης θρησκευτικών ζηλω-τών. Ολόκληρη σχεδόν η πλούσια και αποτυτιωμένη σε πολλά στρώμα-τα ιστορία της ιερής πόλης έχει χαθεί [...]. Σήμερα, τον τόπο γέννησης του Προφπτη Μωάμεθ λυμαίνονται μπουλντόζες, με τη συμπαιγνία των θρησκευτικών αρχών της Σαουδικής Αραβίας, των οποίων η σκληροπυ-ρηνική ερμηνεία των χσλαμικών Γραφών οδηγεί οτην καταστροφή της ί-διας της πολιτισμικής κληρονομιάς τους [...]. Κίνητρο για κάτι τέτοιο είναι ο φόβος των φανατικών ουαχαβιστών ότι μνημεία ιστορικού και θρησκευτικού ενδιαφέροντος μπορεί να σπρώξουν το λαό στην ειδωλο-λατρία ή τον πολυθεϊσμό, στη λατρεία δηλαδή πολλών και ενδεχομένως ισότιμων θεών. Στη Σαουδική Αραβία εξαλλου, η λατρεία ειδώλων εξα-κολουθεί, θεωρητικώς, να τιμωρείται με αποκεφαλισμό.*
Πχστευω πως ούτε ένας αθεος στον κόσμο δεν θα ισοηέδωνε ποτέ του τη Μέκκα με μπουλντόζες —ή τον καθεδρικό ναό τής Σαρτρ, τον καθεδρικό ναό τού Γιορκ ή την Παναγία των Παρχσίων, την παγόδα Σουέ Νταγκόν, τους ναούς τού Κιότο ή, φυσικά, τους Βούδες τού Μπαμιγιάν.Όπως είπε ο αμερικανός νομπελίστας φυσικός Steven Weinberg, «Η θρησκεία αποτελεχ προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Με ή χωρίς αυτήν, θα υπάρχουν καλοί άνθρωποι που θα πράττουν το καλό και κακοί που θα πράττουν το κακό. Αλλά για να πράξουν καλοί άνθρωποι το κακό, χρειάξεται η θρη-
* To άρθρο τού Johann Hari «We all fund this torrent of Saudi bigotry» (Όλοι χρηματο-δοτούμε το χείμαρρο της σαουδαραβικής μισαλλοδοξίας) αποτελει' συνοπτική αναφο-ρά οτην ύπουλη επιρροή που ασκεί σήμερα στη Βρετανία η πολιτική των ουαχαβιστών της Σαουδικής Αραβίας. Πρωτοδημοσιευμένο στην Independent, στις 8 Φεβρουαρι'ου 2007, έχει έκτοτε αναδημοσιευτει' σε διάφορες ιστοσελίδες, συμπεριλαμβανομένης τής RichardDawkins.net.
To «ΚΑΛΟ» ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ TO ΜΕΤΕΞΕΛΙΧΣΟΜΕΝΟ ΗΘΙΚΟ ZEITGEIST
277
σκεία». Ο Blaise Pascal (εκείνος με το στοίχημα) είπε κάτι παρόμοιο: «Ποτέ οι άνθρωποι δεν πράττουν το κακό με τόση ολοσχέρεια και ενθουσιασμό όσο όταν το πράττουν από θρησκευτική πεποίθηση».
Βασικός μου σκοπός εδώ δεν ήταν να δείξω ότι οι ηθικές μας αρχές δεν θα έπρεπε να πηγάζουν από τις Γραφές (μολονότι αυτή είναι η γνώμη μου). Σκοηός μου ήταν να αποδείξω (και τούτο αφορά την πλειονότητα των θρη-σκευόμενων) ότχ στην πραγματικότητα όεν αντλούμε τις ηθικές αρχές μας από τις Γραφές. Εάν ήταν έτσι, θα τηρούσαμε την αργία του Σαββάτου και θα θεωρούσαμε ότι πρέπει να εκτελούμε όποιον αποφασίσει να την παρα-βλέψει. Θα λιθοβολούσαμε μέχρι θανάτου όποια νύφη δεν αποδείκνυε την παρθενία της, στην περίπτωση όπου ο σύζυγός της δήλωνε ότι δεν τον ι-κανοποιεί. Θα εκτελούσαμε τα ανυπάκουα παιδιά. Θα... αλλά, μια στιγμή. Ίσως υπήρξα άδικος. Οι καλοί χριστιανοί σίγουρα θα διαμαρτύρονταν καθ' όλη την έκταση τούτης της ενότητας: όλοι ξέρουμε ότι η Παλαιά Αιαθήκη είναι εξαιρετικά δυσάρεστη. Όμως η Καινή Διαθήκη του Ιησού επανορθώνεχ τη ξημιά και διευθετεί τα πάντα.Έτσι δεν είναι;
Μήπως η Καινή Διαθήκη είναι καλντερη;
Αναντίρρητα, από ηθική άποψη, ο Ιησούς αντιπροσωπεύει τεράστια βελ-τίωση σε σύγκριση με το απάνθρωπο τέρας της Παλαιάς Αιαθήκης. Ο Ιη-σούς, αν υπήρξε (ή όποιος έγραψε την χστορία του, αν δεν υπήρξε), ήταν πράγματι ένας από τους μεγαλιχιερους ηθικούς καινοτόμους της χστορίας. Η Επΐ του Όρους Ομιλία του προπορεύεται κατά πολύ της εποχής της. Η ϊΐαραίνεσή του «να γυρίσεις και το άλλο μάγουλο» προηγήθηκε του Γκάντι και του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ κατά δύο χιλιετίες. Δεν έγραψα χωρίς λόγο ένα άρθρο με τΐτλο «Atheists for Jesus» (Άθεοι υπέρ του Ιησού), και χάρηκα πολύ όταν αργότερα μου χάρισαν ένα μπλουζάκι με αυτό το σύνθημα.94
Η ίδια όμως η ηθική ανωτερότητα του Ιησού επιβεβαιώνει την άποψή μου. Οι Γραφές με τις οποίες μεγάλωσε δεν τον ικανοποχούσαν ως βάση της ηθικής του. Παρεξέκλινε μάλιστα από αυτές απερίφραστα, όπως όταν γε-λοιοποιούσε τις αυστηρότατες προειδοπονήσεις για την παραβίαση της αργίας του Σαββάτου. Η ρήση του «To Σάββατο έγινε για τον άνθρωπο• όχι ο άνθρωπος για το Σάββατο» έχει καταστεί πλέον σοφή παροιμία. Μια κε-ντρική θέση που υττοστηρίζεται σε τούτο το κεφάλαχο είναι ότι δεν αντλού-με, και δεν πρέπει να αντλούμε τις ηθικές μας αρχές από τις Γραφές, και συνεπώς οφείλουμε σεβασμό στον Ιησού ως εκφραστή αυτής ακριβώς της θέσης.
Εντούτοις, οι οικογενειακες αξίες του δεν αποτελούν θέμα άξιο της προ-
278

σοχής μας. Οι τρόποι του απέναντι οτη μητέρα του ήταν απότομοι, σε ση-μείο σχεδόν αγένειας, ενώ ενθάρρυνε τους μαθητές του να εγκαταλείψουν τις οικογένειές τους για να τον ακολουθήσουν: «Όποιος έρχεται κοντά μου και δεν απαρνιέται τον ηατέρα και τη μητέρα του, τη γυναίκα και τα παι-διά του, τους αδερφούς και τις αδερφές του, ακόμη και την ίδια του τη ζωή, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου». Η αμερικανίδα κωμικός Julia Sweeney εξέφρασε την απορία της στο σόου της Letting Go of God (Αφήνοντας τον Θεό):95 «Αυτό ακριβώς δεν κάνουν οι αιρέσεις σήμερα; Δεν σε ιτποχρε-ώνουν να εγκαταλείψεις την οικογένειά σου ώστε να σε κατηχήσουν στα πιστεύω τους;».96
Παρά τις κάπως αμφιλεγόμενες οικογενειακές αξίες του, οχ περί ηθικής διδαχές του Ιησού ήταν —τουλάχιστον σε σύγκριση με τον ηθικό κρανίου τόπο που αντιπροσωπεύει η Παλαιά Διαθήκη— αξιοθαύμαστες• υπάρχουν όμως και άλλες διδασκαλίες μέσα στην Καινή Διαθήκη τις οποίες κανένας καλός άνθρωπος δεν θα αποδεχόταν. Αναφέρομαι στο κεντρικό δόγμα του χριστιανισμού: αυτό της «εξιλέωσης» για το «προπατορικό αμάρτημα». Η συγκεκριμένη διδαχή, στην καρδιά της θεολογίας της Καινής Διαθήκης, εί-ναι τόσο ηθικώς επιβλαβής όσο σχεδόν και η ιστορία τού Αβραάμ που ε-τοιμάστηκε να θυσιάσει στην πυρά τον Ισαάκ —ιστορία με την οποία άλλω-στε και μοιάζει, πράγμα όχι τυχαίο, όπως εξηγεί ο Geza Vermes στο βιβλίο του The Changing Faces of Jesus (Τα διαφορετικά πρόσωτια του Ιησού). To προπατορικό αμάρτημα έρχεται κατευθείαν από την ΐΐαλαιά Διαθήκη και το μύθο τού Αδάμ και της Εύος. To αμάρτημά τους —ιο ότ\ έφαγαν τον αττα-γορευμένο καρπό— φαίνεται μάλλον επιπόλαιο, ώοτε να αρκεί μια απλιί ε-πίϋληξη K.Q1 μόνο. Αλλά ο συμβολικός χαρακτήρας του καριιού (η γνώση του καλού καχ του κακού, η οποία στην πράξη εκφραστηκε ως γνώση της γύμνιας τους) υπήρξε αρκετός για να μετατρέψει την κλοπή ενός μήλου σε μητέρα και πατέρα πασών των αμαρτιών. Οι πρωτόπλαστοι καχ όλοι οι α-ϋόγονοί τους διώχτηκαν για πάντα από τον Κήπο τής Εδέμ, έχασαν το δώ-ρο της αιώνιας ξωής και καταδικάστηκαν για γενεές ειιί γενεών να εργάζο-νται σκληρά και να φέρνουν με πόνους τα παιδιά τους στον κόσμο.
Έως εδώ όλα καλά, και εκδικητικά —με τον χαρακτηριστικό τρόπο της Παλαιάς Διαθήκης. Η θεολογία της Καινής Διαθήκης όμως προσθέτει μια ετπ-πλέον αδικία, με επιστέγασμα έναν νέο σαδομαζοχχσμό, που την αχρειό-τητά του δεν ξεπερνά ούτε και αυτή ακόμη η ΐΐαλαιά Διαθήκη. Αν το σκε-φθούμε καλύτερα, είναι εντυπωσιακό το ότι μια θρησκεία υιοθετεί ως χερό συμβολό της, συνήθως περαοτμένο στο λαιμό, ένα όργανο βασανισμού και εκτέλεσης. Σωστά παρατήρησε πνειφατωδώς ο Lenny Bruce ότι: «Αν ο Ιη-σούς είχε θανατωθεί πριν από είκοσι χρόνια, οι μαθητές των καθολικών οχολείων θα φορούσαν στο λαιμό τους μικρές ηλεκτρικές καρέκλες αντί για
279
σταυρούς». Αλλά η θεολογχ'α καχ η θεωρία τιμωρίας που υιιοκρύπτεται εδώ είναι ακόμη χεχρότερη. Η αμαρτία τού Αδάμ καχ της Εύας θεωρείται ότχ έ-χει περάσει σε όλες τις γενεές των αντρών —μέσω του σπέρματος, κατά τον Ιερό Αυγουστίνο. Τχ είδους ηθική φιλοσοφία εχ'ναχ αυτή που καταδικάζει κάθε τταχδχ, πριν ακόμα γεννηθεί, να κληρονομεί την αμαρτία κάποιου μα-κρχνού προγόνου του; Στον Αυγουστίνο, ο οποΐος ορθώς θεωρούσε εαυτόν εμπεχρογνώμονα όσον αφορά την αμαρτχ'α, οφείλουμε τη φράση «πρωταρ-χχκό αμάρτημα».* Πριν από αυτόν, η αμαρτχ'α ήταν γνωστή ως «προπατο-ρχκό αμάρτημα». Οχ δχακηρύξεχς καχ τα ετπχεχρήματα του Ιερού AXJYOUOTX'-νου αποτελοχίν, κατά τη γνώμη μου, αποκορύφωμα της αρρωστημένης εμμονής των πρώτων χρχστχανών θεολόγων με την αμαρτία. Θα μπορούσαν να είχαν αφχερώσεχ τα γραπτά καχ τα κηρχίγματά τους σε εγκώμχα του α-σχροποχ'κχλτου ουρανού ή των βοχίνών καχ των καταπράσχνων δασών, της θάλασσας καχ των κελαϊδχσμάτων των πουλχών. Σκόρπχες αναφορές γίνο-νταχ και σε αυτά, αλλά η προσοχή του χριστχανχσμού είναχ συγκεντρωμένη κατεξοχιίν στην αμαρτχ'α, αμαρτχ'α, αμαρτχ'α, αμαρτχ'α, αμαρτχ'α, αμαρτχ'α, α-μαρτία. Τχ απαίσχα εμμονή, να καταδυναοτεύεχ τη ζωή σου! Ο Sam Harris γίνεται υπέροχα καυστικός οτο βιβλι'ο του Letter to a Christian Nation: «Φαχ'-νεται πως πρωταρχική σας ανηοχτχία είναχ ότχ ο Δημχουργός του Σύμπαντος θα προσβληθεί από κάτι που κάνουν οι άνθρωποι γυμνοί. Αυτή η σεμνοτυ-φία σας επιβαρύνει καθημερινά την περίσσεια της ανθρώπινης δυστυχίας».
Και τώρα, ο σαδομαζοχισμός. Ο Θεός ενσαρκώθηκε σε άνθρωπο, τον I-ησού, για να βασανιστεί και να θανατωθεί ώστε να εξύεωθονμε γχα την κλη-ρονομική αμαρτία τού Αδάμ. Αφότου ο Απόστολος Παύλος ανέπτυξε διε-ξοδικά αυτό το αποκρουστχκό δόγμα, ο Ιησούς λατρεύεται ως λντρωτής από όλες μας τις αμαρτίες. Όχχ μόνο από την παλαιά αμαρτχα τού Αδάμ αλλά καχ από τχς μελλοντικές επχ'σης αμαρτχ'ες μας, είτε οχ μετέπεχτα γενεές αν-θρώπων αποφασίσουν να τχς Kavoxjv εχ'τε όχχ!
Πολλοχ', εξάλλου, συμπερχλαμβανομένου TOVJ Robert Graves στο επχκό του μυθχστόρημα King Jesus (Βασχλχάς Ιησούς), έχουν την άποψη ότχ ο ά-μοχρος Ιούδας Ισκαρχώτης αδχχαίθηκε από την χστορία, δεδομένου ότχ η «προδοσχ'α» του αποτελούσε αναπόσπαστο τμήμα του κοσμχκού σχεδχ'ου. To χ'δχο θα μπορούσε να εχπωθεχ' καχ γχα τους φερόμενους ως δολοφόνους του Ιησού. Εάν ο Ιησούς επχθχψούσε να προδοθεί καχ ύατερα να θανατωθεχ'
* Ο Ιερός Αυγουστίνος αντικατέστησε τον όρο «προπατορικό αμάρτημα» με τον όρο «πρωταρχικό αμάρτημα». Διατύπωσε την άποφη ότι, εφόσον η αμαρτία των πρωτόπλα-σχων κληρονομείται μέσω του σπέρματος σε όλες τις γενεές, καθε άνθρωπος έρχεται στον κόσμο ως αμαρτωλός. (Σ.τ.μ.)
280

ώστε να μπορέσει να μας λυτρώσει όλους, δεν είναχ λνγάκι άδικο από μέ-ρους όσων θεωρούν εαυτούς λυτρωμένους να ξεσπούν τόσους αιώνες τώρα ηάνω σιον Ιούδα και τους Εβραίους; Έχω ήδη αναφέρει τον μακρύ κατά-λογο των απόκρυφων Εναγγελίων. Προσφάτως μεταφράστηκε ένα χεχρό-γραφο που υποτίθεται πως ατιοτελεί το χαμένο Εναγγέλιο τον Ιονδα και το ο-ποίο έλαβε, φυσικά, μεγάλη δημοσιότητα.97 Οι συνθήκες υττό τις οποίες ανακαλύφθηκε συνιστούν αντικείμενο διαφωνιών —φαίνεται πάντως ότχ ήρθε οτο φως στην Αίγυτιτο, κάιιοια στιγμή μέσα στη δεκαετία τού 1970 ή του 1960. Είναι ένα κοπτικό κείμενο σε εξήντα δύο σελίδες τιαπύρου, και η ραδιοχρονολόγησή του έδειξε ότι γράφτηκε περί το 300 μ.Χ., αλλά πιθανό-τατα έχει βασιστεί σε παλαιότερο ελληνικό χειρόγραφο. Όποιος κι αν ήταν ο συγγραφέας του, το Εναγγέλιο εχναι γραμμένο από τη σκοπιά του Ιούδα Ισκαριώτη και υποστηρίζει ότι ο Ιούδας πρόδωσε τον Ιησού απλώς και μόνο διότι εκείνος τού ζήτησε να παίξει αυτό το ρόλο. Αποτελούσε μέρος του σχεδίου της σταύρωσης του Ιησού για τη λύτρωση της ανθρωπότητας. Όσο απεχθής κι αν είναι τούτη η διδαχή, φαίνεται ότι καθιστά τον διαρκή διασυρμό του Ιούδα ακόμη mo δυσάρεατο.*
Έχω ήδη χαρακτηρίσει το κεντρικό δόγμα του χριστιανισμού, την εξιλέ-ωση, αχρείο, σαδομαζοχιστικό και αποκρουσπκό. Θα έπρεπε επίσης να το απορρίψουμε ως κραυγαλέα τταρανοϊκό, αν η μεγάλη εξοικείωση μαζί του δεν άμβλυνε την αντικειμενχκότητά μας. Εάν ο Θεός ήθελε να συγχωρήσει τις αμαρτίες μας, γιατί δεν τις συγχώρησε απλώς, χωρίς να βασανιστεί ή να εκτελεστεί σε ανταπόδοση —καταδικάζοντας μάλιστα γενεές ολόκληρες Εβραΐων του απώτερου μέλλοντος σε πογκρόμ και διώξεις ως δήθεν «φο-νιάδων του Χριστού»; Ή μήπως πέρασε και airtn η κληρονομική αμαρτία στις επόμενες γενεές μέσω του σπέρματος;
Ο Απόστολος Παύλος είχε γαλουχηθεί, όπως διευκρινιζει ο εβραίος με-λετητής Geza Vermes, με την αρχαία ιουδαϊκή θεολογική αρχή ότι, δίχως αίμα, εξιλέωση δεν μπορεί να επέλθει.98 Πράγματι, στην Προς Εβραίονς Εηιστολή του (9:22), ο Απόστολος Παύλος εκφράζει ακριβώς αχηό. Στις η-μέρες μας, οι ιιροοδευτικοΐ ηθικοί φιλόσοφοι εκτιμούν ότι η υπεράσπιση της όποιας θεωρίας ανταπόδοσης όσον αφορά την τιμωρία συναντά μεγά-λες δυσκολίες, για να μη μιλήσουμε για τη θεωρία περί αποδιοπομπαίου
* To βιβλίο Reading Judas (Διαβάζοντας τον Ιούδα) των Elaine Pagels και Karen L. King (Viking, Λονδίνο, 2007) έχει μόλις κυκλοφορήσει —πολύ αργά για να το προλάβει η πρώτη πανόδετη έκδοση του βιβλι'ου μου. Βασισμενο σιη μετάφραση του Εναγγελίον τον Ιονδα ατιό την Karen King, αντιμετωπίζει με συμπάθεια αυτό τον θεωρούμενο ως αρχι-προδότη (ο οποίος αφηγείται σε τρίτο πρόσωπο το Ευαγγέλιο).
281
τράγου —δηλαδή, μιας θεωρίας που θα δικαιολογούσε την εκτέλεση ενός αθώου ως αντάλλαγμα για τχς αμαρτίες των ενόχων. Εν πάση περχπτώσει (δεν μπορεί παρά να αναρωτηθεί κανείς), ποιον προστιαθούσε να εντυπω-σιάσει ο Θεός; Πιθανότατα τον εαυτό Του καχ μόνο• έγινε δικαστής, σώμα ενόρκων και θύμα μαζί. Και το χεχρότερο ατι' όλα είναι ότχ ο Αδάμ, ο uno-τιθέμενος δράστης του προπατορικού αμαρτήματος, δεν υπήρξε ιτοτέ• ένα ενοχλητικό γεγονός —δικαιολογημένα άγνωστο στον Παύλο αλλά προφα-νώς γνωστό στον παντογνώστη Θεό (ίσως και στον Ιησού, αν πιστέψουμε ότι και εκει'νος ήταν Θεός)— που υπονομεύει δραστικά τχς υποθέσεις στις οποίες βασίζεται όλη αυτή η απαίσια και απατηλή θεωρία. Φυσικά όμως, η ιστορΐα τού Αδάμ και της Εύας πάντα ήταν απλώς σνμβολική, έτσι; Σνμβολι-κή; Οπότε, απλώς και μόνο για να εντϋπωσιάσει τον εαυτό του, ο Ιησούς έβαλε να τον βασανΐσουν και να τον εκτελέσουν, τιμωρούμενος στη θέση άλλων, γχα μια σνμβολική αμαρτία που διαπράχθηκε από ένα ανύπαρκτο άτο-μο; Όπως είπα και πριν: κραυγαλέα παρανοϊκό και διεστραμμένα απεχθές. Πριν αφήσουμε τη Βίβλο, οφείλω να επχστήσω την προσοχή σε μια ιδιαί-τερα δύσπεπτη πλευρά των ηθικών διδασκαλιών της. Οι χρχστιανοί σπα-νΐως συνειδητοποιούν ότι, ως επί το πλείστον, η μέριμνα για τους οχτναν-θρώπους, την οηοία φαινομενχκά καλλιεργούν τόσο η Παλαιά όσο και η Καινή Αιαθήκη, αφορούσε αρχικά μόνο μχα εσωομάδα με τη στενή έννοια. To «α-γάπα τον πλησίον σου» δεν σήμαινε εκείνο που σήμερα νομίζουμε ότι ση-μαίνει. Σήμαινε μόνο «αγάπα τον άλλο ιουδαίο». Τούτο τεκμηριώνει κατά τρόπο αδιάσειστο ο αμερικανός γχατρός και εξελικτικός ανθρωπολόγος John Hartung. Ο Hartung έχει δημοσιεύσει ένα αξιοσημεΐωτο άρθρο σχετικά με την εξέλιξη και τη βιβλική ιστορία της ηθικότητας της εσωομάδας, δίνο-ντας έμφαση επίσης οτην αντίθετη όψη της: την εχθρότητα για την εξω-ομάδα.
Αγάπα τον ηληοίον σου
To μαύρο χιούμορ τού John Hartung γίνεται φανερό εξαρχής," καθώς τιε-ριγράφει χο εγχεΐρημα κάποιων πιστών του δόγματος των βαπτιστών οτις νότιες ΗΠΑ να μετρήσουν τον αριθμό των κολασμενων ατιό την Αλαμπάμα. Όπως δημοσίευσαν οι New York Times και το Newsday, ο τελικός αριθμός των 1,86 εκατομμυρίων υπολογίστηκε βάσει ενός μυστικού τύπου στάθμι-σης, σύμφωνα με τον οποίο οι μεθοδιστές έχουν περισσότερες πιθανότητες να σωθούν απ' ό,τι οι ρωμαιοκαθολικοί, ενώ «ουσιασπκά όλοι όσοι δεν α-νήκαν σε κάποιο συγκεκριμένο εκκλησίασμα συγκαταλέγονταν στους απο-λωλότες». Η αχαλίνωτη αλαζονεία τέτοιων ανθρώπων αντανακλάται σήμε-
282

ρα στις διάφορες ισιοσελίδες περί «αρπαγής των τπστών προ και εν μέσω της θλίψεως», των οποίων οχ δημιουργοχ' θεωρούν αιττονόητο ότι οι ίδιοι θα βρίσκονται μεταξύ όσων θα αναληφθοχίν στους ουρανούς όταν έρθει το «πλήρωμα του χρόνου». Ένα χαρακτηρχστχκό παράδειγμα, προερχόμενο α-πό το δημιουργό τού Rapture Ready (Έτοΐμοι γχα την αρπαγή), ενός από τα πιο ελεεινά καχ φαρχσαϊκά δεΧγματα αυτής της κατηγορίας, είναχ το εξής: «Εάν λάβεχ χώρα η αρπαγή καχ εξαφανχστώ, θα πρέπεχ οχ άγχοχ της θλχ'ψης VQ αναπαραγάγουν ή να χπΐΌστηρχ'ξοχιν οικονομικά αυτή την χστοσελχ'δα».*
Σύμφωνα με την ερμηνεία τού Hartung, η Βίβλος δεν παρέχεχ ερεχ'σμα-τα που να δχκαχολογοχίν τέτοχα επηρμένιΐ αχηαρέσκεχα εκ μέρους των χρι-στχανών. Ο Ιησούς είχε περιορίσεχ την εοωομάδα του των σεσωσμένων αυ-στηρά καχ μόνο στους χουδαίους, ακολουθώντας έτσχ την παράδοση της Παλαιάς Διαθήκης, η ΟΗΟΧΟ rrcav καχ η μόνη Ήου γνώρχζε. Ο Hartxang απο-δεχκνύεχ σαφώς ότχ η εντολή «Ου φονεύσεις» δεν σήμαχνε ό,τχ καχ σήμερα. Σήμαχνε, πολύ σχιγκεκριμένα, «δεν θα φσνεύσεχς ιουδαχ'ους». Καχ όλες ετπ-σης οχ εντολές που αναφέρονταχ στον «πλησίον σου» εννοοχίνται με εξίσου αποκλεχσπκή έννοχα. Ο «πλησχ'ον» έχεχ tn σημασχ'α του σχχνανθρώπου ιου-δαίου. Ο Μωυσής Μαϊμονχ'δης, ραββίνος καχ γχατρός του 12ου α\ώνα, εξη-γεί διεξοδικά το νόημα της εντολής «Ου φονεύσεχς» ως εξής: «Αν κάποχος σκοτώσεχ έστω καχ έναν Ισραηλίτη, παραβαίνεχ μχα αρνητχκώς δχατχτπωμένη εντολή, αφού οχ Γραφές λένε: "Ου φονεύοεχς". Αν κάποχος φονεύσει εκ προ-θέσεως, παρουσία μαρτύρων, τότε εκτελείται δχά του ξίφους. Περιττό να λεχθεχ' ότχ δεν εκτελείταχ όποχος σκοτώσεχ παγανχστή». Περχτχό να λεχθεχ'!
Ο Hartung, στο χ'δχο πνεχίμα, αναφέρει ότχ το Σανχεντρχ'ν (το χουδαϊκό ανώτατο δικαστήρχο, επί κεφ€χλής του οιτοίου είναχ ο αρχχερέας) θα απιίλ-λασσε έναν Ισραηλΐτη στην υποθετιχαί περίπτωση όπου σκότωνε έναν ομό-θρησκό του κατά λάθος ενώ πρόθεσή του ήταν να σκοτώσεχ ζώο ή τχαγανχ-στή. Μάλιστα, το ακόλουθο ακανθώδες ηθχκό δίλημμα θέτει ένα ωραίο ζήτημα: Τχ θα γινόταν αν ρίχναμε μια πέτρα εναντίον κάποχας ομάδας α-ποτελούμενης από εννέα παγανχστές καχ έναν Ισραηλίτη, καχ εχ'χαμε την α-τχιχχ'α να σκοτώσοχψε τον Ισραηλχ'τη; Χμ, δύσκολο! Η απάντηση όμως υ-πάρχεχ έτοιμη: «To ότχ δεν φέρει ευθύνη συνάγεταχ από το γεγονός ότχ οχ περχσσότεροχ ήταν παγανχστές».
Ο Hartung χρησχμοποχεχ' ιτολλά από τα βχβλχκά χωρία που παρέθεσα καχ εγώ σε τοχχχο το κεφάλαχο, σχετχκά με την κατάκτηση της Γης της Επαγγε-λχας από τον Μωυσή, τον Ιησού του Ναυή και τους Κρχτές. Δεν παρέλεχψα
* Ίσως να μη γνωρίζετε τη σημασία της φράσης «άγιοι της θλίφης» σε αυτή την πρότα-ση. Μην μπείτε crtov κόπο να μάθετε- έχετε καλύτερα πράγματα να κάνετε.
To «ΚΑΛΟ» ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ TO ΜΕΤΕΗΕΛΙΣΣΟΜΕΝΟ ΗΘΙΚΟ ZEITGEIST
283
να αναγνωρίσω ότι οι θρησκευόμενοι δεν σκέπτονται πλέον σύμφωνα με τα βιβλικά πρότυπα. Κατ' εμέ, αυτό αηοδεικνύει ότι οι ηθχκές μας αρχές, είτε εΐμαοτε θρήσκοι είτε όχι, προέρχονται από άλλη πηγή• και σε τούτη τη δια-φορετική πηγή, όποια κι αν είναι, έχουμε πρόσβαση όλοι μας, ανεξάρτητα από τη θρησκεία μας ή την έλλειψή της. Εντούτοις, ο Hartung αναφέρεταχ σε μια μελέτη του ισραηλινού ψυχολόγου George Tamarin, η οποία προκα-λεί τρόμο. Καταρχάς, ο Tamarin έδωσε σε περισσότερους από χίλιους ισρα-ηλινούς μαθητές, ηλικίας οκτώ έως δεκατεσσάρων ετών, να διαβάσουν την περιγραφή της μάχης της Ιεριχούς από το βιβλίο του Ιησον τον Νανή:
Ο Ιησούς είπε στο λαό: «Αλαλάξτε τώρα! Ο Κύριος σας παρέδωσε την πόλη! Η πόλη και ό,τι υηάρχει σε αυτήν θα γίνει ανάθεμα και θα κατα-στραφεί ως αφιέρωμα οτον Κύριο [...].Όλο το ασήμι και το χρυσάφι, τα χάλκινα και τα σιδερένια σκεύη θα αφιερωθούν στον Κύριο και θα το-ηοθετηθούν στο θησαυροφυλάκιο του Κυρίου» [...]. Καθετί που υπήρ-χε στην πόλη, άντρες, γυναίκες, νέοι, γέροι, μοσχάρια και υποξύγια, όλα παραδόθηκαν στη σφαγή [...].Ύστερα πυρπόλησαν την πόλη και έκαναν στάχτη ό,τχ βρισκόταν μέσα σε αιπήν, εκτός από το ασήμι, το χρυσάφι, τα χάλκινα και τα σιδερένια αντικείμενα που τα πήραν και τα τοποθέ-τησαν στο θησαυροφυλάκιο του οίκου του Κυρίου.
Κατόπιν, ο Tamarin έθεσε στα παιδιά ένα απλό ηθικό ερώτημα: «Πιστεύετε ότι ο Ιησούς του Ναυή και οι Ισραηλίτες έπραξαν σωστά ή όχι;». Τα παιδιά είχαν να επιλέξουν μεταξύ της απάντησης Α (που ανππροσώπευε πλήρη επιδοκιμασία), Β (που σήμαινε αποδοχή εν μέρεχ) και Γ (που ανπστοιχού-σε σε απόλυτη αποδοκιμασία των πράξεων). Τα αποτελέσματα έδειξαν μια πόλωση: το 66% υιοθέτησε την πλήρη επιδοκιμασία και το 26% την από-λυτη αποδοκιμασία, με λίγους μόνο μαθητές στο μέσον (το 8%) να ετπλέ-γουν τη μερική αποδοχή. Παραθέτω τρεις χαρακτηριστικες απαντήσεις της ομάδας που εξέφρασε απόλυτη συμφωνία (Α):
Κατά τη γνώμη μου, ο Ιησούς και οι Υιοί τού Ισραήλ έπραξαν σωστά, για τους εξής λόγους: ο Θεός τούς είχε υποσχεθεί αυτή τη γη και τους είχε δώσει την άδεια να την κατακτήσουν. Αν δεν είχαν ενεργήσεχ με αυτό τον τρόπο καχ δεν είχαν σκοτώσει κανέναν, τότε οι Υιοί τού Ισρα-ήλ θα κινδύνευαν να αφομοιωθούν από τους Γκοϊίμ.*
Κατά τη γνώμη μου, ο Ιησούς είχε δίκχο που το έκανε, και ένας από
* Υποτιμητικός χαρακτηρισμός για τους μη Εβραίους. (Σ.τ.μ.)
284

τους λόγους εχναχ ότχ ο Θεός τον διέταξε να εξολοθρεύσεχ εκείνους τους ανθρώπους γχα να μην αφομοιωθούν οι φυλές τού Ισραήλ από αυ-τούς και μάθουν τις κακές τους συνήθειες.
Ο Ιησούς έκανε καλά, δχότχ οι άνθρωποι που κατοικούσαν σε αυτή τη χώρα είχαν διαφορετική θρησκεία, και όταν ο Ιησούς τούς σκότωσε ξε-ρίζωσε και τη θρησκεία τους από τη Γη.
Σε καθεμιά από τχς ως άνω περιπτώσεις, η δχκαχολόγηση της γενοκτονίας που διέπραξε ο Ιησούς έχει θρησκειτπκή βάση. Ακόμη και οι μαθητές που εξέφρασαν πλήρη αποδοκιμασία (Γ) το έκαναν, σε κάποιες περιπτώσεις, για τους αντίστροφους θρησκευπκούς λόγους.Ένα κορίτσχ, γχα παράδειγ-μα, καταδίκασε την κατάκτηση της Ιεριχούς από τον Ιησού του Ναυή, ε-πειδή, για να το κάνει, έπρεπε να εισέλθει στην πόλη:
To θεωρώ κακό, γιατί οι Άραβες είναι ακάθαρτοι, καχ αν κανείς εισέλθει σε ακάθαρτη γη, τότε θα γίνει και εκείνος ακάθαρτος και θα εΐναι κατα-ραμένος όπως εκείνοι.
Δύο άλλοχ μαθητές, που θεώρησαν την πράξη τελείως απαράδεκτη, στήρι-ξαν την άποψή τους στο γεγονός ότι ο Ιησούς κατέστρεψε τα πάντα, μαζί και τα ζώα και τις περιουσχες, αντί να κρατήσεχ μερικά ως λάφυρα των Ισ-ραηλιτών:
Νομίζω σπ ο Ιησούς δεν έκανε καλά, γιατί [οι Ισραηλίτες] μπορούοαν να είχαν κρατήσει μερικά ζώα γχα τους εαυτούς τους.
Νομίζω ότι ο Ιησούς δεν έπραξε σωστά, αφού μπορούσε να δχαφυλάξει τα αγαθά της Ιεριχούς• αν δεν είχε καταστρέψει τις περιουσίες, θα τις έπαιρναν οι Ισραηλίτες.
Για μία ακόμα φορά, ο σοφός Μαϊμονίδης, που ουχνά μνημονεύεταχ λόγω της λογχοσιίνης του, έχεχ ακλόνητες απόψεχς επχ' του ζητήματος: «Εχ'ναχ μχα καταφατικώς δχατυπωμένη εντολή γχα καταστροφή των επτά εθνών, καθώς στχς Γραφές αναφέρεταχ: Θα τονς εξοντώσετε εντελώς όλους. Όποχος δεν θα-νατώσεχ κάποχον που έχεχ υπό την εξουσχ'α του παραβαχ'νει μια αρνητχκώς δχατυτιωμένη εντολή, καθώς οχ Γραφές λένε: Κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να μείνει ζωντανός».
Σε αντίθεση με τον Μαϊμονχ'δη, τα παχδχά που σχψμετείχαν στο πεχραμα του Tamarin ήταν αρκετά μχκρά, καχ σιχνεπώς αΰώα. Οχ βάρβαρες αιιόψεις
285
που εξέφρασαν ήταν προφανώς εκείνες των γονέων τους ή της πολιτισμικής ομάδας μέσα στην οποία ανατραφηκαν. Δεν αποκλείεται, νομίξω, παιδιά Παλαιστινίων, μεγαλωμένα μέσα στην ίδχα στιαρασσόμενη από τον πόλεμο χώρα, να εξέφραζαν τις αντίστοιχες αντιλήψεις της αντίθετης πλευράς. Αυ-τές οι σκέψεις με γεμίζουν απελπισΐα. Φαίνεται να καταδεικνύουν την τεράσπα δύναμη που έχει η θρησκεία —ιδιαίτερα μάλιστα η ανατροφή των ηαιδιών με θρησκευτχκές αντιλήψεις— να προκαλεί διχασμό, να καλλιερ-γεί ιστορικές έχθρες και να διαιωνίζει βεντέτες. Δεν μπορώ να μη σχολιάσω το γεγονός ότι δύο από τις τρεις χαρακτηριστικές απαντήσεις της ομάδας Α αναφέρονται στα δεινά της αφομοίωσης, ενώ η τρίτη τονίζει τη σπουδαι-ότητα που έχει η εξόντωση ανθρώπων με σκοπό τον αφανισμό της θρη-σκείας τους.
Ο Tamarin συμπεριέλαβε καχ μια ομάδα ελέγχου στο πείραμά του, με εκ-πληκτικά αποτελέσματα. Μια ξεχωριστή ομάδα 168 ισραηλινών μαθητών διάβασαν το ίδιο απόσπασμα από το βιβλίο του Ιησον τον Νανή, στο οποίο όμως το όνομα του Ιησού εΐχε ανπκατασταθεί με το «στρατηγός Λιν» και η λέξη «Ισραήλ» με το «ένα κινεζικό βασίλειο πριν ατιό 3.000 χρόνια». Τώρα, το πείραμα έδωσε τα αντίθετα αποτελέσματα: Μόνο το 7% επικρότησε τη συμπεριφορά του στρατηγού Λιν, και το 75% την αποδοκίμασε. Με άλλα λόγια, όταν δεν συνυπολογιζόταν ο παράγοντας της αφοσίωσής τους στον ιουδαϊσμό, τα παιδιά στην πλειονότητά τους συμφωνούσαν με τις ηθικές κρίσεις στις οποίες θα κατέληγαν και οι περισσότεροι σύγχρονοι άνθρωποχ: οι πράξεις του Ιησού του Ναυή ισοδυναμούν με βάρβαρη γενοκτονία. Κι όμως, δείχνουν διαφορετικές υπό θρησκευτική οπτική. Και τούτη η διαφο-ρά αρχίζει νωρίς στη ξωή. Η θρησκεία ήταν ο παράγοντας διαφοροποίησης μεταξύ των παιδιών που καταδίκασαν τη γενοκτονία και εκείνων που τη δικαιολόγησαν.
Στο δεύτερο μέρος του άρθρου του, ο Hartung προχωρεί στην Καινή Δια-θήκη. Για να δώσω μια συνοπτική περχγραφή της θέσης του, ο Ιησούς υπήρ-ξε, κατά την άποψή του, ένθερμος υποστηρικτής της ίδιας «εσωομαδικής» ηθικής —συνδυασμένης με εχθρότητα προς την εξωομάδα—, η οποία απο-τελεί κοινό τόπο στην Παλαιά Διαθήκη. Ο Ιησούς ήταν ένας αφοσιωμένος ιουδαΐος. Εκείνος που σκέφθηκε την ιδέα να διαδοθεί η λατρεία του ιουδα-ικού Θεού και στους εθνικούς ήταν ο Απόστολος Παύλος. Ο Hartung το θέτει πχο ωμά απ' όσο θα τολμούσα εγώ: «Τα κόκαλα του Ιησού θα έτριξαν αν μάθαινε ότι ο Παύλος οδήγησε το σχέδιό του στα γουρούνια».
Ο Hartung αντιμετωπίζει με αρκετή ειρωνεία την Αηοκάλνψη, η οποία οπωσδήποτε είναι ένα από τα τπο αλλόκοτα βιβλία της Βίβλον. Θεωρείταχ ότι γράφτηκε από τον Ευαγγελιστή Ιωάννη, και όπως εύστοχα τίθεται από τον Ken Smith, στο βιβλίο του Ken's Guide to the Bible (Οδηγός τού Ken για
286

τη Βίβλο), αν οι Επιστολές του Ιωάννη φαίνεχαι να έχουν γραφτεί υτιό την επήρεια χαοίς, η Αποκάλυψη μοιάζει γραμμένη ιπιό την επήρεια LSD.100 Ο Hartung εφιστά την προσοχή στους δύο στΐχους της Αποκάλνψης που πε-ριορίξουν τον αρχθμό των «εσφραγισμένων» (πράγμα που μερικές αιρέσεις, όπως των μαρτύρων τού Ιεχωβά, ερμηνεύουν ως «σεσωσμένων») σε 144.000 ανθρώπους. Ο Hartung σημειώνει ότι όλοι έιτρεπε να είναι ιουδαίοι: 12.000 από καθεμιά εκ των δώδεκα φυλών. Ο Smith προχωρεί πιο πέρα: οι 144.000 εκλεκτοί είναι «όσοι δεν μολύνθηκαν με γυναίκες», το οποίο προφανώς σημαίνεχ ότχ ανάμεσά τους δεν νπήρχε γυναίκα. Βέβαια, αυτά πλέον έχουμε καταλήξει να τα θεωρούμε δεδομένα.
Υπάρχουν χτολλά ακόμα ενδιαφέροντα σημεία στη διασκεδαστική μελέ-τη τού Hartung. Απλώς θα τη συστήσω για άλλη μία φορά και θα τη συνο-ψίσω σε ένα παράθεμα:
Η Βίβλος αποτελεί έναν ολοκληρωμένο οδηγό ηθικότητας της εσωομά-δας, με υποδείξεις για γενοκτονΐες, υποδούλωση των εξωομάδων και κυριαρχία σε ολόκληρο τον κόσμο. Η Βίβλος, ωστόσο, δεν είναι ανήθι-κη εηχιδή έχει τέτοιες επιδιώξεις ή επειδή αποθεώνει το φόνο, τη βαρ-βαρότητα και το βιασμό. Πολλά αρχαία έργα το κάνουν αυτό —η Ιλιά-δα, για παράδειγμα, ή οι ισλανδικές σάγκες, οι ιστορίες των αρχαίων Συρίων και οι επιγραφές των Μάγια. Κανείς όμως δεν πλασάρει την J-λιάδα ως θεμέλιο της ηθικότητας. Εκεί ακριβώς έγκειται το πρόβλημα. Η Βίβλος πωλείται και αγοράζεται ως οδηγός για το πώς οφείλουν οι άνθρωποι να διάγουν το βίο τους. Είναι μάλιστα, με μεγάλη διαφορά, το μεγαλύτερο μπεστ-σέλερ όλων των εποχών.
Τια να μη δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η «πίστη στην αποκλεχσπκότη-τα» που διακρίνει τον παραδοσιακό ιουδαϊσμό είναι φαινόμενο μοναδικό μεταξύ θρησκειών, ρίξτε μια ματιά στους ακόλουθους αυτάρεσκους στίχους ενός ύμνου τού Isaac Watts (1674-1748):
Κύριε, τη Χάρη Σου αινώ, Και δεν το θεωρώ τυχαίο, Που μ' έχεις κάνει χρισπανό Κι όχι παγανιοτή ή ιουδαίο.
Εκείνο Ήου μου προκαλεί απορία σε τούτους τους στίχους δεν είναι η έν-νοια της αποκλειστικότητας καθαυτήν, αλλα η λογική τους. Αφού πάρα πολλοί άλλοι όντως γεννήθηκαν στους κόλπους άλλης θρησκείας, πώς απο-φάσισε ο Θεός σε ποιους μελλοντικούς ανθρώπους θα επιφυλασσόταν τέ-
287
τοια προνομιακή γέννηση; Γιατί να δώσει τη χάρη Του στον Isaac Watts και σε όσους εκείνος ψανταζόταν ότι θα έψαλλαν τον ύμνο του; Και, εν πάση περιητώσει, πριν συλλάβεχ η μητέρα τού Watts, ποια ήταν η φύση της ο-ντότητας που είχε την εύνοια χου Θεού; Εδώ κολυμπαμε στα βαθιά, αλλά ίσως όχι και τόσο βαθιά για ένα νου συντονχσμένο στη θεολογια. Ο ύμνος τού Isaac Watts θυμίζει τις τρεχς καθημερινές προσευχές που διδάσκονται και αποστηθίζουν οι άρρενες ορθόδοξοι και συντηρητικοί (αλλά όχι οι με-ταρρυθμιστές) χουδαίοι: «Ευλογημένος να είσαι, που δεν με έκανες εθνικό. Ευλογημένος να είσαι, που δεν με έκανες γυναΐκα. Ευλογημένος να εΐσαι, που δεν με έκανες σκλάβο».
Η θρησκεία αναμφίβολα συνιστά παράγοντα διχασμού, και τούτη είναι μία από τις κύριες κατηγορίες που της απευθύνονται. Συχνά όμως, και δι-καίως, λέγεται ότι οι πόλεμοι και οι βεντέτες μεταξύ θρησκευτικών ομάδων και αιρέσεων σπανχ'ως αφορούν πράγματι διαφωνίες γύρω ατιό θεολογι-κά ζητήματα. Όταν στο Όλστερ κάποιος προτεστάντης παραστρατιωτικός σκοτώνει έναν καθολικό, σίγουρα δεν μουρμουρίζει μέσα από τα δόντια του «Άρπα την, μετουσιωσιόπιστε, μαριολάτρη, απόβρασμα, που βρομοκοπάς λιβάνι!». Πολύ πιθανότερο είναι ότι εκδικείται το θάνατο κάποιου άλλου προτεστάντη που έχει δολοφονηθεί από έναν άΑλο καθολικό, συνεχίξοντας μάλλον μια μακρόχρονη και επί πολλών γενεών βεντέτα. Η θρησκεία είναι μια ετικέτα για την έχθρα και τις βεντέτες μεταξύ εσω- και εξωομάδων• όχι απαραιτήτως χειρότερη από άλλες —όπως εκείνες για τη φυλετική κατα-γωγή, τη γλώσσα ή την ποδοσφαιρική ομάδα—, αλλά συχνά διαθέσιμη όταν άλλες ετικέτες απουσιάζουν.
Ναχ, βεβαιότατα, οι ταραχές στη Βόρεια Ιρλανδία έχουν πολιτικά αΐτια. Υπήρξε όντως οικονομική και πολιτική καταπΐεση της μίας ομάδας από την άλΑη, καχ τούτο συμβαίνει εδώ και αχώνες. Υπάρχουν πραγματικές αδικίες και αιτίες αγανάκτησης, που λίγο φαίνεται να σχετίζονται με τη θρησκεία• με την εξαίρεση όμως —και αυτό είναι σημαντικό, αλλά σε μεγάλο βαθμό παραβλέπεται— ότι χωρίς τη θρησκεία δεν θα υπήρχαν ot ετικέτες για να επιλέξεχ κανείς ποχον θα καταπιέσει και για ποιον θα εκδικηθεί. Και το με-γάλο πρόβλημα στη Βόρεια Ιρλανδία είναι ότι οι ετικέτες κληρονομούνται σε βάθος πολλών γενεών. Οι καθολικοί, των οποίων οι γονείς, οι παππού-δες και οι προπσππούδες πήγαν σε καθολικά σχολεία, στέλνουν τα παιδιά τους σε καθολικά σχολεία. Οι προτεστάντες, των οποίων οι γονείς, οι παπ-πούδες καχ οι προτιαππούδες πήγαν σε προτεσταντικά σχολεΐα, στέλνουν τα παιδιά τους σε προτεσταντχκά σχολεία. Οι δύο αυτές ομάδες ανθρώπων έχουν το ίδιο χρώμα δέρματος, μιλοιίν την ίδια γλώσσα, απολαμβάνουν τα ίδια πράγματα, αλλά θα μπορούσαν κάλλιστα να ανήκουν σε διαφορετικά είδη —τόσο βαθύς είναι ο ιστορικός διχασμός μεταξύ τους. Χωρίς τη θρη-
288

σκεία όμως και τη χωριστή εκπαίδευση βάσει της θρησκείας, αυτή η διαχω-ριστική γραμμή απλούστατα δεν θα υπήρχε. Οι αντιμαχόμενες ομάδες θα είχαν προ πολλού επιμιχθεί και διαλυθεί η μία μέσα οτην άλλη. Εξετάστε προσεκτικά τις περιοχές του κόσμου όπου υπάρχει αθεράπευτο μίσος και βία μεταξύ αντίπαλων ομάδων: από το Κόσοβο έως την Παλαιστίνη, από το Ιράκ έως το Σουδάν, και από τοΌλστερ έως την ινδική υποήπεχρο. Δεν εγ-γυώμαι πως θα συμπεράνετε ότι οι θρησκείες αποτελούν τις κυρι'αρχες ετικέτες για τχς εσω- και εξωομάδες, αλλά πάντως είναι ένα στοίχημα με πολύ καλές πιθανότητες.
Στην Ινδία την εποχή της διαίρεσης, περισσότεροι από 1 εκατομμύριο άνθρωποι σφαγιάστηκαν σε θρησκευτικές ταραχές μεταξύ ινδουιστών και μουσουλμάνων (ενώ 15 εκατομμύρια εκτοπίστηκαν από την πατρίδα τους). Πέραν του θρησκεύματος, δεν υπήρχαν άλλα διακριτχκά σημεία σχετικά με το ποιος έπρεπε να σκοτωθεΐ. Σε τελευταία ανάλυση, τίποτε άλλο δεν τους χώριζε εκτός ατιό τη θρησκεία. Ο Salman Rushdie, ωθούμενος από έναν πιο πρόσφατο γύρο θρησκευτικών σφαγών στην Ινδία, έγραψε ένα άρθρο με τί-τλο: «Religion, as ever, is the poison in India's blood» (H θρησκεία, όπως πά-ντα, είναι το δηλητήριο στο αίμα της Ινδίας).101 Η ακόλουθη παράγραφος αποτελούσε την κατακλεΐδα του:
Υπάρχει τίποτε άξιο σεβαομού σε όλα τούτα, ή σε οποιοδήποτε έγκλη-μα από όσα διαπράττονται σχεδόν καθημερινά ανά τον κόσμο οτο τρο-μακτικό όνομα της θρησκείας; Με πόση μαστοριά, και με τι μοιραίες συνέπεχες, η θρησκεία εγείρει τοτέμ, και τι πρόθυμοι που είμαστε να σκοτώσουμε για αυτά! Και όταν το έχουμε πράξει αρκετές φορές, η επακόλουθη απονέκρωση του συναισθήματος μας διευκολύνει να το ε-παναλάβουμε ξανά και ξανά.
Επομένως, το πρόβλημα της Ινδίας δείχνει να είναχ -πρόβλημα όλης της υφηλίου.'Οσα συνέβησαν στην Ινδία έγιναν στο όνομα του Θεού.
To όνομα του προβλήματος είναι «Θεός».
Δεν αρνούμαι ότι οι άνθρωποι θα ενχαν ισχυρή τάση να αφοσιώνονται στην εσωομάδα και να νιώθουν εχθρότητα για την εξωομάδα, ακόμη και αν δεν υπήρχαν θρησκείες. Οι οπαδοί αντίπαλων ποδοσφαιρικών ομάδων συ-νιστούν παράδειγμα του φαινομένου σε μικρογραφία. Ακόμη και τους πο-δοσφαιρικούς οπαδούς διχάζει κάποτε η θρησκεία, όιιως στην περίπτωση των Γκλάσκοου Ρέιντζερς και Σέλτικ. Οι διαφορετικές γλώσσες, οι φυλές κχη οι φυλετικές ομάδες (ιδιαίτερα στην Αφρική) είναι δυνατόν να αποτε-λέσουν ισχυρούς παράγοντες διχασμού. Η θρησκεία όμως μεγεθύνει και ε-ϋιδεινώνεχ το πρόβλημα με τρεις τουλάχιστον τρόπους:
To «KAAO» BIBAIO KAI TO ΜΕΤΕΒΕΛΙΣΣΟΜΕΝΟ ΗθΙΚΟ ZEITGEIST
289
• Βάζοντας ετικέτες στα παιδιά.Ένα τταιδί περιγράφεται ως «καθολικός» ή «προτεστάντης» κ.λπ. ήδη από μχκρή ηλικία, και μάλιστα ηλικΐα εξαιρε-τικά πρώιμη για να έχει διαμορφώσει προσωπική άποψη γύρω από τη θρησκεία (ετιανέρχομαι σε αυτή την κακοποίηση που υφίστανταχ τα παι-δχά στο Κεφάλαιο 9).
• Με τα χωριστά σχολεία. Τα παιδιά λαμβάνουν την εκπαίδευσή τους, συ-χνά από πολύ μικρή ηλικία και πάλι, μαζί με μέλη της θρησκευτικής ε-σωομάδας τους και χωριστα από τιαιδιά οικογενειών που ανήκουν σε διαφορετικά θρησκεύματα. Δεν θα ήταν υπερβολή να υποστηρίξουμε ότχ οι ταραχές στη Βόρεια Ιρλανδία θα τερματίζονταν στη διάρκεια μίας και μόνο γενεάς αν καταργούνταν η χωριστή εκπαίδευση.
• Με τα ταμπού κατά των μικτών γάμων. Αυτά διαιωνΐζουν τις κληρονο-μχκές διαμάχες και βεντέτες καθώς εμποδίζουν την επιμειξία αντιμαχό-μενων ομάδων. Οι μικτοΐ γάμοι, αν επιτρέπονταν, θα είχαν ως φυσική συνέπεια την άμβλυνση της εχθρότητας.
To χωριό Γκλέναρμ στη Βόρεια Ιρλανδία εχ'ναι η έδρα των ερλ* τού Α-ντρίμ. Σε μία αλησμόνητη περίσταση, ένας ερλ έκανε κάτι αδιανόητο: πα-ντρειίτηκε μχα καθολική. Αμέσως, σε όλα τα σπίτια τού Γκλέναρμ τα πα-ναξούρια έκλεισαν σε ένδειξη πένθους. Ο τρόμος του γάμου με μέλη άλλων θρησκειηικών ομάδων είναι επίσης ευρύτατα διαδεδομένος μεταξύ θρη-σκευόμενων Εβραίων. Αρκετοί από τους χσραηλινούς μαθητές που προμνη-μονεύσαμε ανέφεραν τους φοβερούς κινδχίνους της «αφομοίωσης» ως βα-σικό επιχεΐρημα υπεράσπισης του Ιησού τον Ναυή στη μάχη της Ιεριχούς. Ομοίως, όταν παντρεύονται δύο άνθρωποι προερχόμενοι από διαφορετικές θρησκευτικές ομάδες, το γεγονός περιγράφεται δυσοίωνα καχ από τις δύο πλευρές ως «μχκτός γάμος», ενώ συχνά ξεσπούν μακρόχρονες διαμάχες για το πώς πρέπει να ανατραφούν τα παιδιά. 'Οταν ήμουν παιδί και διατηρού-σα ακόμα κάποια συμπάθεια για την Αγγλικανική Εκκλησία, θυμάμαι ότι είχα εκπλαγεί μαθαίνοντας για τον κανόνα που όριξε ότι, εάν πιστοί του ρωμαχοκαθολικού δόγματος παντρεύονταν άτομα του αγγλικανικού δόγμα-τος, τα παιδιά θα ανατρέφονταν σύμφωνα με τον καθολικισμό. Δεν θα ξαφ-νιαζόμο^τν αν ο κάθε ιερέας προσπαθούσε να επιβάλει το δχκό του δόγμα. Αλλά αιπό που δεν μπορούσα να καταλαβω (καχ ούτε ακόμα μπορώ) ήτον η ασυμμετρία του πράγματος. Γιατί άραγε οι αγγλικανοί ιερείς δεν αντα-
* Τίτλος ευγενείας της Βρετανίας και των σκανδιναβικών χωρών. (Σ.τ.μ.)
290

πέδιδαν τα ίσα, υιοθετώντας τον ίδιο κανόνα αντιστρόφως; Υποθέτω ότι ε-κείνοι ήταν λιγότερο αδίστακτοι. Ο παλαιός μας εφημέριος καχ «ο πατήρ μας» του Betjeman ήταν απλώς υπερβολικά ευγενικοί.
Οι κοινωνιολόγοι έχουν διεξαγάγει στατιστικές έρευνες σχετικά με τη θρησκευτική ομογαμία (το γάμο μεταξύ ατόμων κοινού θρησκεύματος) και την ετερογαμία. Ο Norval D. Glenn, του Πανετιιστημίου τού Τέξας στο Ό-στιν, συγκέντρωσε πλήθος τέτοιων μελετών που είχαν γίνει έως το 1978 και τις ανέλυσε συνολικά.102 Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι μεταξύ χριστιανών υπήρχε μια σημαντική τάση θρησκευτικής ομογαμίας (οι προτεστάντες πα-ντρεύονταν προτεστάντες και οι καθολικοί καθολικούς, και τούτο υπερ-βαΐνει το συνηθισμένο φαινόμενο της σύναψης σχέσης με «τον νεαρό της διπλανής πόρτας»). Μεταξύ χουδαίων όμως, η τάση αυτή ήταν ιδιαίτερα έ-ντονη. Από το συνολικό δείγμα των 6.021 έγγαμων ατόμων που είχαν απα-ντήσει στο ερωτηματολόγιο, οι 140 αυτοχαρακτηρίζονταν ιουδαίοι καχ, από αυτούς, το 85,7% είχε παντρευτεί άτομο της ίδιας θρησκείας. Αυτό το πο-σοστό είναι εξαιρετικά μεγαλύτερο από το αναμενόμενο τυχαίο ποσοστό ομογαμίας και, φυσικά, δεν εκπλήσσει κανέναν. Οι χουδαίοχ που τηρούν ευλαβικά τους κανόνες αποτρέπονται σθεναρά από το να παντρευτούν ά-τομα άλλων θρησκευτικών ομάδων, και το ταμπού αυτό φανερώνεται στα ανέκδοτα με τχς ιουδαίες μητέρες που προειδοποιοιίν τα αγόρια τους για τις ξανθές «σίκσα»* οι οποίες καραδοκούν να τους «τυλίξουν». Ακολουθοιίν χαρακτηριστικές δηλώσεχς τριών αμερικανών ραββίνων:
• «Αρνούμαι να ιερουργώ σε γάμους μεταξύ ατόμων διαφορετικής θρη-σκείας».
• «Τελώ γάμο όταν τα ζευγάρια δηλώνουν την πρόθεσή τους να αναθρέ-ψουν τα παιδιά τους σύμφωνα με το ιουδαϊκό δόγμα».
• «Παντρεύω όσα ζευγάρια συμφωνούν να συμμετάσχουν σε συνεδρίες προγαμιαίας συμβουλευτικής ιπιοστήριξης».
Οι δε ραββίνοι που συμφωνούν να τελέσοι^ γάμο μαζί με χρισπανό ιερέα σπανΐζουν και είναι σε μεγάλη ζήτηση.
Ακόμη κι αν η θρησκεία δεν προκαλούσε άλλη βλάβη, αυτή η κακοπρο-αίρετη και προσεκτικά καλλιεργημένη ενθάρρυνση του διχασμού —αυτή η σκόπιμη και υπολογισμένη καπηλεία της φυσικής ανθρώπινης τάσης για
* Μειωτικός όρος nou απευθύνεται σε γυναίκες που δεν είναι Εβραίες. (Σ.τ.μ.)

291
προτίμηση της εσωομάδας και αποφυγή των εξωομάδων— θα αρκούσε για να την καταατήσει ισχυρή δύναμη κακού μέσα στον Κόσμο.
To ηθικό Zeitgeist
Ξεκινήσαμε το παρόν κεφάλαιο δείχνοντας ότι δεν στηρΐζουμε —ούτε καν οι θρήσκοι— την ηθικότητά μας σε ιερά βιβλία, όσο κι αν μας αρέσει ίσως να υποθέτουμε το αντίθετο. Με ποιον τρόπο όμως διακρίνουμε το σωστό από το λάθος; Ανεξάρτητα από το πώς θα απαντήσουμε σε αυτή την ερώ-τηση, γεγονός είναι ότι υπάρχει ένα είδος συναίνεσης ως προς το τι πράγ-ματι θεωρούμε σωστό και τι λάθος —μια συναίνεση που επικρατεί σε ε-ν-ητπωσιακά ευρεία κλίμακα. Η εν λόγω συναίνεση δεν έχει καμία φανερή σχέση με τη θρησκεία. Εντούτοις, σε αυτήν περιλαμβάνονται και οι περισ-σότεροι θρήσκοι, είτε οι ίδιοι πιστενονν ότι αντλούν τις ηθικές τους αξίες από τχς Γραφές είτε όχι. Με κάποιες χαρακτηριστικές εξαιρέσεις, όπως των αφγανών Ταλιμπάν και των αμερικανών χριστιανών ομολόγων τους, οι ϊΐε-ρισσότεροι άνθρωποι δηλώνουν ότι συμμερίξονται τις ΐδιες ευρέως και κοι-νώς αποδεκτές ηθικές αρχές. Οι περισσότεροι δεν προκαλούμε ανώφελο πόνο• πιστεύουμε στην ελευθερία του λόγου και την προστατεύουμε ακό-μη και όταν δχαφωνούμε με όσα λέγονται• πληρώνουμε τους φόρους μας• δεν εξαπατούμε τους άλλους, δεν σκοτώνουμε, δεν διαττράττουμε αιμομι-ξία και, γενικά, δεν κάνουμε στους άλλους ό,τχ δεν θα επιθυμούσαμε να μας κάνουν. Μερικές από τις χρηστές αυτές αρχές υπάρχουν και στα ιερά κεΐ-μενα, θαμμένες όμως κάτω από πολλά άλλα τα οποία κανένας καλός άν-θρωπος δεν θα ήθελε να ενστερνιστεί —εντούτοις, τα ιερα βιβλία δεν πα-ρέχουν κανόνες για τη διάκριση μεταξύ καλών και κακών ηθχκών αρχών.
Ένας τρόπος για να εκφραστεί η συναινετική αυτή ηθική μας είναχ να παρουσιαστεί ως ένας «Νέος Δεκάλογος», πράγμα που έχουν επιχειρήσει αρκετά άτομα και οργανισμοί. Εκείνο όμως που έχει σημασία σε τέτοια εγ-χειρήματα είναι η τάση τους να καταλήγουν σε παρόμοια συμπεράσματα, τα οποία επιπλέον εχναι χαρακτηρισπκά της εποχής στην οποία ζουν οι δημιουργοί τους. Ακολουθεί ένας σιίγχρονος «Νέος Δεκάλογος», τον οποίο έτυχε να βρω σε μια χστοσελίδα αθεϊστικού περιεχομένου.103
• Μην κάνεις στους άλλους ό,τι δεν θα ήθελες να σου κάνουν.
• Σε όλα σου τα εγχειρήματα, προσπάθησε να μην προκαλείς βλάβες.
• Να φέρεσαι στους συνανθρώπους σου, στα έμβια όντα και στον κόσμο γενικότερα με αγάπη, εντιμότητο, οχτνέπεια και σεβασμό.
292

• Μην παραβλέπεις το κακό όταν γΐνεται, ούτε να αποφεχίγεχς να αποδώ-σεις δχκαχοσχίνη• όμως να είσαι ειιχσης πρόθυμος και να συγχωρήσεις κά-ποιον γχα αδχκήματα που έχει αυτοβούλως παραδεχθεί καχ γχα τα οποχ'α εχλχκρχνώς έχεχ μεταμεληθεχ'.
• Ζήσε τη ζωή με αχ'σθημα χαράς καχ θαιψασμού.
• Να προσπαθεχ'ς πάντα να μαθαχ'νεχς κάτχ νέο.
• Να εξετάζεχς όλα τα πράγματα• να ελέγχεχς πάντα τχς χδέες σου βάσεχ των γεγονότων καχ να είσαχ έτοχμος να αποχαιρύξεχς ακόμη καχ πεποχθή-σεχς που δχαφυλάσσεχς ως κόρη οφθαλμού αν δεν οχτμβαδχζουν με αυτά.
• Ποτέ να μη λογοκρίνεις οι/τε να γυρνάς την πλάτη στην έκφραση κρχτχ-χαίς- να σέβεσαχ πάντοτε το δχκαχ'ωμα των άλλων να δχαφωνοιίν μαζί σου.
• Να δχαμορφώνεχς τχς απόψεχς σου ανεξάρτητα, με βάση τη λογχκή σου καχ την πεχ'ρα σου- μην επχτρέπεχς στον εαυτό σου να καθοδηγείταχ τυ-φλά από τους άλλους.
• Να αμφχβάλλεχς γχα το καθετχ'.
Αυτή η μικρή συλλογή εντολών δεν αποτελεχ' έργο κάποχου μεγάλου σο-φού ή ττροφήτη ή επαγγελματχα ηθχκού φχλοσόφου. Εχ'ναχ απλώς η συμπα-θέστατη απόπεχρα ενός ανώνυμου χρήστη του Δχαδχκτύου να συνοψίσεχ τις σχίγχρονες ηθχκές αρχές στο χστοημερολόγχό του, προκεχμένου να αντχπαρα-βληθοχίν στχς βχβλχκές Δέκα Εντολές.Ήταν ο πρώτος κατάλογος που βρήκα όταν έδωσα τη φράση «Νέος Δεκάλογος» στη δχαδχκτυακή μηχανή αναξή-τησης, καχ σκοπίμως δεν έψαξα περαχτέρω. Σημασχα όμως έχεχ ότχ ο παρα-πάνω δεκάλογος μοχάζεχ με εκεχνον που θα κατάρτχζε κάθε συνηθχσμένος, ειπιρεπής άνθρωπος της εποχής μας. Δεν θα συνέκλχναν όλοχ βέβαχα στχς χ'δχες ακρχβώς εντολές. Ο φχλόσοφος John Rawls θα περχλάμβανε ενδεχομέ-νως καχ μχα εντολή σαν την εξής: «Τους κανόνες να τους θεσπχζεχς πάντοτε σαν να μη γνώρχζες εάν θα βρχ'σκεσαχ στην κορυφή ή οτο κατώτατο σημεχ'ο της χεραρχχ'ας».Ένα σύστημα γχα δίκαχη μοχρασχά της τροφής που λέγεται πως έχουν οχ Ινουχ'τ αποτελεχ' πρακτχχαί εφαρμογή της αρχής τού Rawls: ό-ποχος μοχράζεχ το φαγητό σε μερίδες παχρνεχ το τελειηαχ'ο κομμάτχ.
Γχα τη δχχαί μου βελτχωμένη εκδοχή των Δέκα Εντολών θα δανεχζόμοχτν μερχκές από τχς προαναφερθεχσες, αλλά θα προσπαθούσα μεταξύ άλλων να βρω θέση καχ γχα τχς ακόλουθες:
• Να απολαμβάνεχς την ερωτχκή σου ζωή (εφόσον δεν βλάπτεχς οποχονδή-ποτε άλλο) καχ να επχτρέπεχς καχ οτους άλλους να απολαμβάνοχχν κατ'
293
χδίαν τη δική τους, όποιες κι αν είναι οι προτιμήσεις τους, οι οποίες δεν σε αφορούν ούτε στο ελάχιστο.
• Μην κάνεις διακρίσεχς και μην καταδυναστεύεις άλλα πλάσματα εξαι-τχ'ας του φύλου, της φυλής τους ή (όσο ει'ναι δυνατόν) του είδους τους.
• Μην κατηχεΐς τα παιδιά σου σε δόγματα. Δίδαξέ τα πώς να σκέπτονται ανεξάρτητα, πώς να αξιολογούν δεδομένα και πώς να διαφωνούν μαζί σου.
• Να υπολογίζεις το μέλλον σε χρονική κλίμακα που ξεπερνά τη διάρκεια της δικής σου ζωής.
Ας αφήσουμε όμως κατά μέρος αυτές τις μικρές διαφορές προτεραιοτή-των. To θέμα είναχ ότι όλοι έχουμε προοδεύσει, και μάλιστα πολύ, ατιό τους βιβλικούς καιρούς και ύστερα. Η δουλεία, λόγου χάρχν, που ως θεσμός θε-ωρείται αποδεκτός και δεδομένος στη Βίβλο, όπως εξάλλου και κατά το με-γαλύτερο μέρος της ανθρώτπνης ιοτορίας, καταργήθηκε στις πολιτισμένες χώρες τον 19ο αιώνα. Σήμερα επίσης, όλα τα πολιτισμένα έθνη υιοθετούν μια αντνληφη που έως και τη δεκαετία τού 1920 δεν θεωρούνταν αποδε-κτή: ότι η ψήφος της γυναίκας, σπς εκλογές ή σε ένα σώμα ενόρκων, είναι ισότιμη με του άντρα. Στις πεφωτισμένες κοινωνίες της εποχής μας (στις οποίες καταφανώς δεν συγκαταλέγεται η Σαουδική Αραβία, για παράδειγ-μα), οι γυναίκες δεν θεωρούνται πλέον κτήμα κανενός, όπως ολοφάνερα συνέβαινε κατά τους βιβλικούς χρόνους. Κάθε σύγχρονο νομικό σύστημα θα είχε ασκήσει ηοινική δίωξη στον Αβραάμ για κακοποίηση ανηλίκου. Ενώ αν είχε πράγματι φέρει εις πέρας το σχέδιό του να θυσιάσει τον Ισαάκ, θα τον είχαμε καταδικάσει για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως ιδχαζόντως ει-δεχθή. Και όμως, σύμφωνα με τα ήθη της εποχής του, η συμπεριφορά του ήταν αξιοθαύμαστη, υτιόδειγμα συμμόρφωσης προς τις εντολές του Θεού. Θρήσκων ή μη, οι αντιλήψεχς όλων μας έχουν αλλάξει άρδην ως προς το ηθικό και το ανήθικο. Ποια είναι η φύση αυτής της αλλαγής και τι συνιστά την κινητήρια δύναμή της;
Σε κάθε κοινωνία, υπάρχει ένα κάπως μυστηριώδες είδος συναίνεσης, το οποίο μεταβάλλεται με την πάροδο των δεκαετιών, και για το οποίο μπο-ρούμε να χρησιμοποιήσουμε, χωρΐς να θεωρηθεί πομπώδες, τον δανεισμέ-νο από τη γερμανική γλώσσα όρο Zeitgeist (πνεύμα των καιρών). Ανέφερα προηγουμένως ότι το δικαίωμα ψήφου των γυναικών αναγνωρίζεται καθο-λικά στις δημοκρατικές χώρες παγκοσμίως, όμως τοι/tn η μεταρρύθμιση εΐναι στην πραγματικότητα εκπληκτικά πρόσφατη. Δείτε μερικές ενδεικτι-κές χρονολογίες κατά τις οποίες θεσπίστηκε η ψήφος των γυναικών:
294

Νέα Ζηλανδια 1893
Αυστραλία 1902
Φινλανδία 1906
Νορβηγία 1913
ΗΠΑ 1920
Βρετανία 1928
Γαλλία 1945
Βέλγιο 1946
[Ελλάδα 1952]
Ελβετία 1971
Κουβέιτ 2006
Αυτή η διασπορά χρονολογιών καθ' όλο το εύρος του 20ού αιώνα απο-τελεΐ δείκτη της αλλαγής τού Zeitgeist. Παρόμοια είναι η στάση μας απένα-ντι στις φυλές. Σύμφωνα με τα σημερινά πρότυπα, όλοι σχεδόν οι πολίτες της Βρετανΐας αλλά και πολλών άλλων χωρών των αρχών του 20ού αιώνα θα κρίνονταν ως ρατσιστές. Οι περισσότεροι λευκοί πίστευαν πως οι μαύ-pot (κατηγορία στην οποία θα στοίβαξαν αδιακρίτως Αφρικανούς διαφορε-τικής καταγωγής μαζί με άσχετες προς εκείνους ομάδες Ινδών, γηγενών Αυστραλών και Μελανησίων) είναι κατώτεροι Ίων λευκών από κάθε άπο-ψη, εκτός —με πνεύμα συγκαταβατικό— από την αίσθηση του ρυθμού. Στη δεκαετία του 1920, ο αντίστοιχος του σημερινού Τζέημς Μποντ ήταν ένας πρόσχαρος και αεράτος ήρωας των αγορχών, ο Bulldog Drummond. Στο Black Gang (Η μαύρη συμμορία), ένα από τα μυθιστορήματα όπου πρωταγωνιστεί, ο Drummond αναφέρεται σε «Εβραίους, ξένους και λοι-πούς λιγδιάρηδες». Στη σκηνή κορύφωσης της ιστορίας The Female of the Species (To θηλυκό του είδους), o Drummond είναι μεταμφιεσμένος σε Pedro, τον μαύρο υπηρέτη του αρχικακοποιού. Για να αποκαλύψει —ξαφνιά-ζοντας τόσο τους αναγνώστες όσο και τον κακό— ότι πίσω από τον Pedro κρύβεται στην πραγματικότητα ο ίδιος ο Drummond, θα μπορούσε να είχε πει: «Νομίξεις πως ει'μαι ο Pedro. Πού να ήξερες! Είμαι ο μέγας διώκτης σου, ο Drummond, με το πρόσωπο μουντζουρωμένο». Αντιθέτως, επέλεξε αυτές ακριβώς τ\ς λέξεις: «Οι γενεχαδες δεν είναι όλες ψεύτικες, όμως όλοι οι νέγροι βρομούν. Τούτη η γενειάδα δεν είναι ψεύτικη, αγαπητέ μου, αλλά και ο νέγρος δεν βρομάει. Μου φαίνεται λονπόν ότι κάτχ δεν ηάει καλά ε-δώ». To διάβασα τη δεκαετία τού 1950, τριάντα χρόνια αφότου είχε γρα-φτεί, οπότε ήταν ακόμα (μόλις) δυνατόν να συναρπασει ένα αγόρι χωρίς να το σοκάρει με το ρατσισμό του. Στις ημέρες μας βέβαια, κάτι τέτοιο είναι απλώς αδιανόητο.
Ο Thomas Henry Huxley ήταν, σύμφωνα με τα κριτήρια της εποχής του,
295
ένας καλλχεργημένος καχ φιλελεύθερος προοδευτχκός. Η δχκή του εποχή όμως δχέφερε από τη δική μας• το 1871 έγραψε τα εξής:
Κανένας λογχκός άνθρωπος, γνώστης των δεδομένων, δεν πχστεύεχ ότχ ο μέοος νέγρος εχ'ναχ χ'σος, πολύ λχγότερο δε ανώτερος, από τον λευκό. Τούτου δοθέντος, εχναχ βεβαχως αδύνατον να πχστέψουμε ότχ, ακόμη καχ απαλλαγμένος από όλες του τχς μεχονεξίες, επχ' χ'σοχς όροχς, χωρχ'ς εχίνοχα αλλά καχ χωρίς παρεμπόδχση, ο πρόγναθος οχτγγενής μας θα μπορούσε να συναγωνχστεχ' επχτχχχώς τον αντχ'παλό του με τον μεγαλχχτε-ρο εγκέφαλο καχ το μχχφότερο σαγόνχ, σε ένα δχαγωνχσμό που θα δχεξα-γόταν με μόνο μέσο τη σκέψη και όχχ τχς δαγκωματχές. Οχ ιτψηλότερες θέσεχς στην χεραρχχ'α του πολχτχσμού εχ'ναχ σχ'γουρο ότχ θα παραμεχ'νουν εκτός των δυνατοτήτων των σκουρόχρωμων εξαδέλφων μας.104
Αποτελεχ' κοχνό τόπο ότχ οχ αντχκεχμενχκοχ' χστορχκοχ' δεν αξχολογοχίν δηλώ-σεχς που έχοχιν γχ'νεχ σε προγενέστερες εποχές με κρχτήρχα της δχχαίς τους. Όπως ο Hxixley, έτσχ καχ ο Αβραάμ Λχ'νκολν προηγοχίνταν της εποχής του. Εντοχχχοχς, οχ απόψεχς του όσον αφορά τχς φυλές ηχοχχν οπχσθοδρομχκές καχ ρατσχστχκές στους δχκούς μας καχρούς. To ακόλουθο απόσπασμα προέρχε-ταχ από μχα αντχπαράθεσή του το 1858 με τον Stephen A. Douglas:
Θα διχλώσω, λοχπόν, ότχ δεν υποστηρίζω, οιπε καχ υποστήρχξα ιτοτέ, τη θεσμοθέτηση καθ' οχονδήποτε τρόπο της κοχνωνχχαίς καχ πολχτικής χσό-τητας μεταξύ λευχαίς καχ μαύρης φυλής• ότχ δεν τάσσομαχ οχχχε καχ τά-χθηκα ττοτέ χχπέρ της άποψης να γχ'νουν ψηφοφόροχ ή ένορκοχ οχ νέ-γροχ, ή να τους παρασχεθεχ' το δχκαχ'ωμα να αποκτοχίν δημόσχα αξχώματα ή η δχ/νατότητα να παντρεύονται λεΐΛίά άτομα- καχ θα δηλώσω, επχπρο-σθέτως, ότι υπάρχει μχα φυσχχαί διαφορά μεταξύ της λευκής καχ της μαύρης φυλής η οποχ'α πχστεύω πως θα αηαγορεύεχ γχα πάνχα στχς δύο φυλές να συμβιώνοχτν χπιό όρους κοχνωνιχαίς καχ πολχτχκής χσότητας. Καχ εφόσον δεν εχναχ 6xjvaxov να συμβχώνοχιν κατ' αχχχό τον τρόπο, ε-νόσω παραμένοχιν μαζί, πρέπεχ να χσχύεχ ιχ σχέση του ανώτερου προς τον κατώτερο, σπότε εγώ, όπως καχ κάθε άλλος πολχτης, τάσσομαχ χπιέρ της άποψης ότχ η ανώτερη θέση πρέπεχ να ανήκεχ οτη λευχαί φυλή.105
Εάν ο Huxley καχ ο Λίνκολν εχ'χαν γεννηθεχ' καχ μορφωθεχ' οτη δχκή μας εποχή, θα ήταν οχ πρώτοχ ανάμεσά μας που θα έφρχτταν με τχς βχκτωρχανές αντχλήψεχς καχ το γλοχώδες ύφος των λόγων τους. Παραθέτω εδώ τα απο-σπάσματα απλώς γχα να αναδεχ'ξω τον τρόπο με τον οηοχ'ο προοδεύεχ το Zeitgeist. Εάν ακόμη καχ ο Hxixley, ένας από τους μεγάλους φχλελεύθερους
296

στοχαστές των καχρών του, ή ακόμη και ο Λίνκολν, ο οτιοίος απελευθέρωσε τους σκλάβους, ήταν δυνατόν να λένε τέτοια πράγματα, φανταοτείτε μόνο τι θα σκεπτόταν ο μέσος άνθρωπος της βικτωριανής εποχής. Πηγαίνοντας πιο πίσω ακόμη, στον 18ο αιώνα, ο Washington, ο Jefferson και άλλοι άντρες του Διαφωτισμού διατηρούσαν, ως γνωστόν, σκλάβους. To Zeitgeist προχω-ρεΐ συνέχεια, τόσο αδυσώπητα, ώστε κάποτε το συνηθίζουμε και ξεχνάμε πως η αλλαγή αποτελεί καθαυτήν πραγματχκό φαινόμενο.
Υπάρχουν πολυάριθμα άλλα παραδείγματα. Όταν οι πορτογάλοι ναυτχκοί αποβιβάστηκαν για πρώτη φορά στον Μαυρίκιο και είδαν τα πράα πτηνά ντόντο [Raphus cucullatus], δεν διανοήθηκαν να κάνουν κάτι άλλο παρά να τα χτυπήσουν μέχρι θανάτου με τα ραβδιά τους. Δεν σκόπευαν καν να τα φάνε (καθώς περιγράφονταν ως άνοστα). Φαίνεται πως το να τσακίσουν τα κεφάλια ανυπεράστπστων και ήμερων πτηνών που δεν μπορούσαν να πετά-ξουν ήταν για εκείνους ένας τρόπος να περάσουν την ώρα τους. Σήμερα, τέτοιου είδους συμπεριφορά θα ήταν αδιανόητη, και η εξαφάνιση orroiou σύγχρονου αντΐστοιχου του ντόντο, ακόμη και από αμέλεια —για να μη μι-λήσουμε για την περίπτωση σκόπχμης εξόντωσής του από ανθρώπους—, θεωρεΰαι τραγωδία.
Μια τέτοια ακριβώς τραγωδία, σύμφωνα με τα πολιτχσμικά χφχτήρχα της εποχής μας, ήταν η πρόσφατη εξαφάνιση του Thylacinus (θυλακίνος), του λύκου της Τασμανΐας. Αιττά τα πλασματα, χαρακτηρχστχιαί περίπτωση εχ-δών που σήμερα έχουν εκλεχ'ψει, ήταν επχιαιρυγμένα έως και πρόσφατα, μέχρχ το 1909. Σε βικτωριανά μυθιστορήματα που εκτυλίσσονται στην Α-φρχκή, ο «ελέφαντας», το «λιοντάρι» καχ η «αντχλόπη» (προσέξτε την απο-καλιπιτιιαί χρήση του ενχκού αρχθμού) αποτελούν «θήραμα»,* και εκείνο που φυσικά κάνει κάποιος με το θήραμα, χωρίς δεύτερη σκέψη, είναι να το πυροβολήσει. Όχι για να το φάει. Οιίτε επειδή βρίσκεχαι σε αυτοάμυνα. Αλλά για το «άθλημα». To Zeitgeist έχει όμως σήμερα αλλάξει. Ομολογουμέ-νως, μερικοί πλούσιοι «αθλητές» της πολυθρόνας μπορούν ακόμα να σκο-τώνουν άγρχα αφρικανικά ζώα από την ασφάλεια του Land-Rover τους και να επχστρέφουν με βαλσαμωμένα τα κεφάλια τους. Πρέπει ωστόσο να πλη-ρώσουν πανάκριβα για αυτό, και πολλοί τούς απεχθάνονται για την εν λόγω συνήθειά τους. Η προστασία της άγριας φύσης και η προστασία του περι-βάλλοντος έχουν γίνει πλέον πλατιά αποδεκτές αξίες, με θέση τόσο υψηλή στην ιεραρχΐα αξιών όσο καχ εκείνη που καταλάμβανε άλλοτε η τήρηση της αργΐας του Σαββάτου ή η αποκήρυξη των ειδωλολατρικών συμβόλων.
* Η αγγλική λέξη για το «θήραμα», «κυνήγι» είναι «game», που σημαίνει καταρχάς «παι-χνίδι» ή «αγώνας». (Σ.τ.μ.)
To «ΚΑΛΟ» ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ TO ΜΕΤΕΞΕΑΙΣΣΟΜΕΝΟ ΗΘΙΚΟ ZEITGEIST 297
Η κεφάτη δεκαετία τού 1960 έχει απομείνει θρυλική γχα τον απροκατά-ληπτο μοντερνισμό της. Παρ' όλα αυτά, σπς αρχές και εκείνης ακόμη της δεκαετΐας, στη δίκη περί προσβολής των ηθών εξαχτίας του περιεχομένου του βιβλίου Ο εραστής της Ααίδης Τσάτερλι, ο εισαγγελέας επρόκειτο να α-πευθιίνεχ στους ενόρκους ερωτήσεχς όπως: «Θα εγκρίνατε την ανάγνωση αυτού του βιβλίου από τους νεαρούς γιους και τις κόρες σας —επειδή και τα κορίτσια φυσικά, όπως και τα αγόρια, ξέρουν να διαβάζουν [μπορείτε να διανοηθείτε ότι το είπε αυτό;]; Είναι τούτο ένα βιβλίο που θα αφήνατε να μπει στο σπίτι σας; Είναι τούτο ένα βιβλίο που θα επιθυμούσατε ποτέ να διαβάσει η γντναχ'κα σας ή το υπηρετικό σας ιτροσωπχκό;». Η τελευταία αυ-τή ρητορική ερώτηση φωτίξει με ιδιαίτερα εντιπιωσιακό τρόπο την ταχύτη-τα με την οποία αλλάζεχ το Zeitgeist.
Η αμερικανική εισβολή στο Ιράκ έχει εγείρει διεθνή κατακραυγή λόγω των απωλειών σε βάρος του άμαχου πληθυσμού• εντούτοις, οι απώλειες αυτές είναι κατά τάξεις μεγέθους μικρότερες από αντΐστοιχους αριθμούς τού Β' Παγκόσμιου Πολέμου. Φαίνεταχ ότχ ιπιάρχεχ ένας διαρκώς ανυψού-μενος πήχυς σχετικά με το τχ θεωρείται ηθικώς αποδεκτό. Ο Ντόναλντ Ράμσφελντ, που σήμερα ηχεί τόσο πωρωμένος και αποκρουσπκός, θα είχε δώσει εντύπωση φιλελεύθερου και θερμού υπεραστπστή των αδυνάτων εάν είχε δηλώσει τα ίδια πράγματα κατά τη διάρκεχα του Β' Παγκόσμιου Πολέ-μου. Κάτι έχει αλλάξει κατά τις δεκαετίες που μεσολάβησαν.Έχει αλλάξει μέσα σε όλους μας, καχ η θρησκεία δεν σχετίζεται ούτε στο ελάχχστο με αυτό. Αν υπάρχει μάλιστα οττοιαδήποτε σχέση, αυτή εντοπι'ζεται στο ότι η αλλαγή συμβαίνει παρά την ύπαρξη της θρησκείας, και όχι εξαιτΐας της.
Η αλλαγή προχωρεί εμφανώς προς μια οταθερή κατεύθυνση, την οποία οι περισσότεροι θα ονομάζαμε βελτίωση. Ακόμη και ο Αδόλφος Χίτλερ, για τον οποίο οχ περισσότεροι θεωρούν ότι ώθησε τα όρια του κακού σε ανεξε-ρεύνητες έως τότε περιοχές, δεν θα αποτελούσε τόσο ακραία περΐπτωση την εποχή του Καλιγούλα ή του Τζένγκις Χαν. Αναμφίβολα, ο Χίτλερ σκό-τωσε περισσότερους ανθρώπους απ' όσους ο Τζένγκις Χαν —επειδή όμως είχε οτη διάθεσή του τεχνολογία του 20ού αιώνα. Άλλωστε, ακόμη και ο Χίτλερ δεν αντλούσε τη μεγαλύτερή του ενχαρίστηση από το ΰέαμα «των πνιγμένων στα δάκρυα συγγενών» των θυματων του, όπως αναίσχυντα δή-λωνε για τον εαυτό του ο Τξένγκις Χαν. Κρίνουμε το κακό rrou αντιπροσω-πεύει ο Χίτλερ σύμφωνα με τα κρχτήρια της εποχής μας• το ηθικό Zeitgeist έχει κάνει μεγάλη πρόοδο από την εποχή του Καλιγούλα, όπως ακρχβώς έχει συμβεί καχ με την τεχνολογΐα. Ο Χίτλερ φαντάξει ιδιαζόντως ανήθικος μόνο όταν η εκτίμησή μας βασΐζεταχ στα πιο εξευγενισμένα κρχτήρια της δικής μας εποχής.
Έχω ακούσει οτη ζωή μου ανθρώπους να εκτοξεύουν απερχσκεπτα μεχω-
298

τικά παρατσούκλια, χαρακτηριστικά εθνικών και φυλετικών οτερεοτύπων:* μακαρονάς, γερμαναράς, οβριός, αράπης, κιτρινιάρης. Δεν θα υποστηρί-ξω ότι αυτές οι λέξεις έχουν εκλείψει, αλλά σήμερα κρίνονται ως απαράδε-κτες σε κύκλους καλλιεργημένων ανθρώπων. Η λέξη «νέγρος» (negro), μο-λονότι δεν χρησιμοποιούνταν αρχικά με προσβλητική πρόθεση, μπορεί σήμερα να αξιοποχηθεί για τη χρονολόγηση ενός αποσπάσματος αγγλικής πρόζας. Οι προκαταλήψεις εΐναι πράγματι αποκαλυπτικές της χρονολογίας κατά την οηοΐα παρήχθη κάποιο απόσποσμα γραπτού λόγου. Στην εποχή κατά την οποία έγραφε ο σεβαστός θεολόγος τού Καίμπρχτζ A.C. Bouquet, θεωρούνταν θεμιτό να ξεκινήσει το κεφάλαιο σχετικά με το ισλάμ στο βχ-βλίο του Comparative Religion (Συγκρνπκή θρησκειολογία) με τα εξής λόγχα: «Ο Σημίτης δεν είναι εκ φύσεως μονοθεϊστής, όπως θεωρούνταν περΐ τα μέσα του 19ου αιώνα. Εΐναι ανιμιστής». Η εμμονή με τη φυλή (σε αντίθεση με την επικέντρωση στον πολιτισμό) και η αποκαλυπτχκή χρήση του ενικού («Ο Σημίτης [...]. Είναι ανιμιστής»), προκειμένου να αναχθεί ένα ολόκληρο πλήθος ανθρώπων σε έναν «τύπο», δεν είναι τόσο πολύ σκανδαλώδεις. Α-ποτελούν όμως ακόμα μια μικρή ένδειξη του μεταβαλλόμενου Zeitgeist. Κα-νένας πλέον καθηγητής θεολογίας ή άλλης ειδικότητας στο Καίμπριτζ δεν θα μεταχειριζόταν σήμερα τέτοχες εκφράσεις. Τέτοια ανεπαίσθητα ίχνη της αλλαγής των ηθών μάς λένε ότι ο Bouquet δεν έγραφε υστερότερα από τα μισά του 20ού αιώνα. Πράγματι, ήταν το 1941.
Ας πάμε τέσσερις δεκαετίες ακόμη mo πίσω, και η μεταβολή των ηθικών προτύπων γίνεται ολοφάνερη. Σε ένα παλαιότερο βιβλίο μου είχα αναφέρει την ουτοπική «Νέα Πολιτεία» τού Χέρμπερτ Τζορτζ Ουέλς και θα το επα-ναλάβω εδώ επειδή προσφέρει μια τόσο πολύ εξοργιστική αποτύπωση του ζητήματος που θέλω να τονίσω:
Και πώς θα μεταχειριστεί η Νέα Πολιτεία τις κατώτερες φυλές; Πώς θα αντιμετωπίζει τον μαύρο; [...] τον κίτρινο; [...] τον Εβραίο; [...] αυτά τα στίφη μαύρων και καφετιών και σταχτιών και κίτρινων ανθρώιιων που δεν συμμορφώνονται με τις νέες ανάγκες για αποτελεσματικότητα; Ναι, ο κόσμος μας είναι κόσμος και όχι φιλανθρωπικό ίδρυμα, επομένως υ-
* Στο πρωτότυπο αναψέρονταχ δχάφοροι μειωτικθί χαρακτηρισμοί για εθνοτικές ή φυλε-τικές ομάδες: Frog (βάτραχος, για τους Γάλλούς), Wop (προσβλητικός όρος για τους I-ταλούς), Dago (από παραφθορά του ονόματος Diego, για ισπανόφωνους), Hun (Ούννος, για Γερμανούς), Yid (από τη γερμανική ρίζα για τον Ιουδαίο, για τους Εβραιους), Coon (ρακούν, για τους μαύρους), Nip (από το «Νιπόν» [η Ιαπωνι'α στα ιαπωνικά] για τους Ιά-πωνες), Wog (προσβλητικός όρος για μαύρους και γενικότερα ανθρώπους με σκουρό-χρωμο δέρμα). (Σ.τ.μ.)
299
ποθέτω ότι θα χρειαστεί να απομακρυνθούν [...]. Και to ηθικό σύοτημα των ανθρώπων της Νέας Πολιτείας, το ηθικό σύστημα που θα κυριαρ-χήσει στο παγκόσμιο κράτος, θα διαμορφωθεί με κύριο στόχο να ευνο-εί την αναπαραγωγή των χαρακτηρισπκών της ανθρωπότητας που είναχ εκλεπτυσμένα και αποτελεσματικά και ωραία —όμορφα και γερά σώμα-τα, καθαρά και χσχυρά μυαλά [...]. Η δε μέθοδος που η Φύση έχεχ ακο-λουθήσεχ έως τώρα, με την οποχ'α έχεχ εμποδχστεί η περαιτέρω αναπα-ραγωγή της αδυναμίας από την αδυναμία [...] εχ'ναχ ο θάνατος [...]. Οχ άνθρωποι της Νέας Πολιτείας [...] θα έχουν ένα χδεώδες που θα καθχ-στά τη θανατωση άξχο σκοπό.
Αυτά γράφτηκαν το 1902, καχ ο Ουέλς θεωροχίνταν προοδεχχτχκός στην επο-χή του. To 1902, τέτοχες αντχλήψεχς, μολονότχ όχχ ευρχίτατα αποδεκτές, θα μπορούσαν να ευσταθοχίν ως επχχεχ'ρημα σε συζητήσεχς μεταξύ τυρού καχ αχλαδχ'ου. Οχ σχίγχρονοχ αναγνώστες, αντχθέτως, μένοχίν άναυδοχ μπροστά σε τετοια λόγχα. Είμαστε ιπτοχρεωμένοι να καταλήξουμε στη διαπι'στωση ότχ ο Χίτλερ, όσο αποκρουστχκός κι αν ήταν, δεν απείχε από το Zeitgeist της εποχής του τόσο πολύ όσο δείχνει από τη δική μας οπτική γωνία σήμερα. Πόσο γοργά αλλάζει το Zeitgeist—και κινείται ταυτόχρονα, καθ' όλο το φά-σμα του μορφωμένου κόσμου!
Από πού λοιπόν προέρχονται αυτές ο\ συντονισμένες και σταθερές αλ-λαγές της κοινωνικής συνεχ'δησης; To βάρος της απάντησης δεν πέφτει στους δικούς μου ώμους. Όσον αφορά τους δχκούς μου σκοπούς, αρκεί η διαπίστωση ότι οπωσδήποτε δεν έχουν προέλθει από τη θρησκεία. Εάν υ-ποχρεωνόμουν πάντως να διατιπιώσω μια θεωρία, θα προσέγγχζα το ξήτη-μα από την εξής σκοπιά: Πρέπει να εξηγήσουμε γχατί το μεταβαλλόμενο ηθικό Zeitgeist εμφανΐζει τέτοιο συγχρονισμό όσον αφορά μεγάλους αριθ-μούς ανθρώπων• και πρέπει να εξηγήσουμε επίσης τη σχετικώς σταθερή κατεύθυνσή του.
Καταρχάς, πώς προκύπτει τούτος ο συγχρονχσμός μεταξύ τόσο πολλών ανθρώπων; To Zeitgeist «εξαπλώνεται» ατιό τον ένα νου στον άλλο, ατιό συ-ζητήσεις σε μπαρ και στη διάρκεχα γευμάτων, μέσω βιβλίων και βιβλχοκρι-τικών, μέσα από εφημερίδες καχ εκπομπές, και τέλος, στις μέρες μας, μέσω του Διαδχκτύου. Οι αλλαγές στο ηθικό κλίμα της εποχής αναφαίνονται σε άρθρα, σε ραδιοφωνικές συζητήσεις, σε πολιτικούς λόγους, οτις ατάκες των κωμικών και στα σενάρια για σαπουνόπερες, στις ψηφοφορίες των κοι-νοβουλίων που θεσπίζουν νόμους και στις αποφάσεις δικαστών οι οττοίοι τους ερμηνευουν. Ένας τρόπος για να το περιγράψει κανείς θα ήταν με ό-ρους μεταβολής συχνότητας των μιμιδίων μέσα στη μιμιδχακή δεξαμενή, αλλά δεν θα επεκτοθώ προς αυτή την κατεύθυνση.
300

Μερικοί υοτερούμε σε σχέση με το ιιροελαύνον κύμα του μεταβαλλόμε-νου ηθικού Zeitgeist και άλλοι προπορευόμαστε ελαφρώς. Αλλά οι περισσό-τεροι σύγχρονοι άνθρωποι του 21ου αιώνα συναθροιζόμαστε σε ένα σύνο-λο που βρίσκεται πολύ mo μπροστά από τους ανθρώπους του Μεσαίωνα ή της εποχής τού Αβραάμ, mo μπροστά ακόμη και από ανθρώπους τόσο πρόσφατων εποχών όσο της δεκαετίας τού 1920. Ολόκληρο το κύμα συνε-χίξει να κινείται, οπότε ακόμη και η εμπροσθοφυλακή κάποιου προηγού-μενου αιώνα (ο Τ.Η. Huxley αποτελεί προφανές παράδειγμα) ξεπερνιέ-ται κατά πολύ και από τους αργοπορημένους ενός μεταγενέστερου αιώνα. Φυσικά, η πρόοδος δεν συντελείται ως ανάβαση μιας ομαλής ανωφέρει-ας, αλλά ακολουθώντας ελικοειδείς και τεθλασμένες πορείες. Παρουσιάξει δε τοπικές και προσωρινές οπισθοδρομήσεις, όπως εκείνες που, αρχές του 21ου αιώνα πια, επιβάλλονται στις ΗΠΑ από την κυβέρνησή τους. Σε μα-κροχρόνια κλίμακα όμως, η προοδευτική πορεία είναι εμφανέστατη και θα συνεχιοτεί.
Τι ωθεί το Zeitgeist στη σταθερή κίνησή του προς τα μπρος; Δεν πρέπει να αγνοήσουμε τον καθοδηγητικό ρόλο που παίζουν κάποιες ηγετικές φυ-σχογνωμίες, οι οποίες, καθώς προηγούνται της εποχής τους, ορθώνουν το ανάστημά τους και πείθουν εμάς τους υπόλοιπους να τις ακολουθήσουμε. Στην Αμερχκή, τα ιδεώδη της φυλετικής ισότητας προωθήθηκαν αιιό ηγέ-τες της εμβέλειας του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, αηό ανθρώπους του χώρου της ψυχαγωγΐας, ατιό αθλητές και άλλα δημόσια πρόσωπα και πρότυτια ρό-λου όπως ο Paul Robeson, ο Sidney Poitier, ο Jesse Owens και o Jackie Robinson. H χειραφέτηση τόσο των γυναικών όσο και των δούλων οφείλεχ πολλά σε χαρχσματικούς ηγέτες. Μερικοί από αυτούς ήταν θρήσκοι• άλλοι όχι. Ορισμένοι εκ των πρώτων έκαναν τις καλές τους πράξεις επειδή θρη-σκεύονταν. Για άλλους, η θρησκεία τους συνιστούσε συμπτωματικό γεγο-νός. Μολονότι ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ ήταν χριστιανός, άντλησε τη φιλο-σοφία του για πολιτική ανυιιακοή χωρίς άσκηση βι'ας κατευθείαν από τον Γκάντι, ο οποίος δεν ήταν χριστιανός.
Συμβάλλει εξάλλου και η βελτιωμένη ποιότητα εκπανδευσης και ιδχαί-τερα η βαθύτερη κατανόηση ότι ο καθένας μας μοιράζεται με μέλη άλλων φυλών και με το αντίθετο φύλο μια κοινή ανθρώπινη φύση —ιδέες αντίθε-τες χων βιβλικών, οι οποίες ηροέρχονται από χ\ς βιολογικές ετιιστήμες, ιδιαίτερα από τη θεωρία της εξέλιξης.Ένας λόγος γχα τον οποίο οι μαύροι και οι γυναχ'κες —και στη ναξιστική Γερμανΐα οι Εβραίοι και οι τσιγγάνοι— έπεσαν θύματα κακομεταχείρισης ήταν ότι δεν θεωρούνταν εξ ολοκλήρου ανθρώπινα όντα. Ο φιλόσοφος Peter Singer, στο βιβλίο του Animal Liberation (Απελευθέρωση των ζώων), είναι ο πιο ευγλωττος υπερασπιστής της άποψης ότι πρέπει να κινηθούμε προς μια κατάοταση πραγμάτων «μετα-

301
στπσιστική»,* επεκτείνοντας την ανθρωτηστική μεταχείριση σε όλα τα είδη ϊΐου διαθέτουν την απαιτούμενη εγκεφαλική ισχύ γχα να την εκτιμήσουν. Ίσως μάλιστα τούτο αιιοτελεί νύξη για την κατεύθυνση που θα ιτάρει πιθα-νόν το ηθικό Zeitgeist στους ερχόμενους αχώνες. Θα συνιστά φυσική προ-έκταση προγενέστερων μεταρρυθμίσεων, όπως της κατάργησης της δου-λείας και της χειραφέτησης των γυναικών.
Η ερασιτεχνική εναοχόλησή μου με την ψυχολογία και την κοινωνιολο-γία δεν μου επιτρέιιει να προχωρήσω περαιτέρω οτην εξήγηση του λόγου για τον οποίο το Zeitgeist κινείται με αυτό τον ευρύτατα συντονισμένο τρό-πο. Για τους σκοπούς μου όμως αρκεί η διατπ'στωση ότχ πράγματί προχωρεί και δεν ωθείται από τη θρησκεία —και οπωσδήποτε όχι από τις Γραφές. Πιθανότατα δεν αποτελεί μΐα μοναδική δύναμη, όπως η βαρύτητα, αλλά μια πολύπλοκη αλληλεπίδραση μεταξύ διαφορεττκών δυνάμεων όπως ε-κείνη που βρίσκεται πΐσω από το νόμο τού Moore, ο οποίος περιγράφει την εκθετχκή αύξηση της υτιολογιστικής ισχύος. Όποια κι αν είναι η αιτία του, το πρόδηλο φαινόμενο της προόδου τού Zeitgeist είναι παραπάνω από αρ-κετό για να υπονομευθεί ο ισχυρισμός ότι έχουμε ανάγκη τον Θεό ώστε να είμαστε καλοί, ή για να κρχνουμε χι είναι καλό.
Τι έχετε να πεηε για τον Χίτλερ και τον Στάλιν —αντοί δεν ήταν άθεοι;
To Zeitgeist μπορεί μεν να προχωρεί, και κατά κανόνα μάλιστα προς μια προοδειπική κατεύθυνση, αλλα, όπως προανέφερα, η πρόοδός του συντε-λείται μέσω τεθλασμένης και όχι ομαλής πορείας, και συνεπώς ενίοτε ση-μειώνονται ορισμένες τρομακτικές οπισθοδρομήσεις. Τεράστιες οπισθο-δρομήσεις, βαθύτατες και φοβερές, αντιπροσωπεύουν οχ δικτατορίες του 20ού αιώνα. Εχναι σημαντικό να διακρίνουμε τις απεχθεΐς προθέσεις αν-θρώπων όπως ο Στάλιν και ο Χίτλερ ατιό τα μέσα και τις δυνάμεις που χρη-σιμοποίησαν στην προσχτάθειά τους να επιτύχουν τους σκοπούς τους.Έχω ήδη επισημάνει ότι οι ιδέες και οι προθέσεις τού Χίτλερ δεν είναι ανηαπό-δεικτα περισσότερο φαύλες απ' όσο εκεΐνες του Καλιγούλα —ή ορισμένων οθωμανών σουλτάνων, των οποίων τα συγκλονιστικά καχ ελεεινά κατορθώ-ματα περιγράφει ο Noel Barber στο Lords of the Golden Horn (Άρχοντες του
* O όρος «σπισισμός» (speciesism) —κατά το σεξισμός και ρατσισμός— αναφέρεται στη μεταχείριση των ζώων ως υποδεέστερων όντων, και οτην κακοποίηση και εκμεταλλευ-σή τους προς όφελος των ανθρώΉων. (Σ.τ.μ.)
302

χρυσού κέρατος). Ο Χίτλερ επιπλέον διέθετε όπλα και τηλεπικοινωνια-κή τεχνολογία του 20ού αιώνα. Παρ' όλα αυτά, ο Χίτλερ και ο Στάλιν υπήρ-ξαν πράγματι, σύμφωνα με οποιοδήποτε κριτήριο, εντυπωσιακά κακοί άν-θρωποΐ.
«Ο Χίτλερ κχη ο Στάλιν ήταν άθεοι. Τι έχετε να πείτε για αυτό;». Τούτη η ερώτηση τίθεται ύστερα από κάθε σχεδόν διάλεξη που δίνω με θέμα τη θρησκεία, και στις περισσότερες επίσης συνεντεύξεις μου στο ραδιόφωνο. Τίθεται με επιθετικό τρόπο και φορτισμένη με αγανάκτηση• βασίζεται δε στις εξής δύο παραδοχές: όχι μόνο (1) ο Στάλιν και ο Χίτλερ υπήρξαν άθε-οι, αλλά και (2) διέπραξαν τχς φοβερές πράξεις τους επειόή ήταν άθεοι. Η παραδοχή (1) αληθεύει όσον αφορά τον Στάλιν, αλλά αμφισβητείταχ όσον αφορά τον Χίτλερ. Εντούτοις, η παραδοχή (1) είναι ούτως ή άλλως άσχετη, διότι η παραδοχή (2) εΐναι ψευδής. Αποτελεί οπωσδήποτε λογικά ανακό-λουθο συμπέρασμα εάν θεωρηθεί ότι ιιροκύπτει ατιό την (1). Ακόμη κι αν αποδεχθούμε ότι ο Χίτλερ και ο Στάλιν ήταν αμφότεροι άθεοι, τότε αμφό-τεροι επίσης είχαν μουστάκια, όπως εξάλλου και ο Σαντάμ Χουσεΐν. Και τι μ' αυτό; Εδώ δεν μας ενδιαφέρει ούτε αν κάποιοι συγκεκριμένοι κακοί (ή καλοί) άνθρωποι ιπιήρξαν θρήσκοι ή άθεοι ούτε να καταμετρήσουμε τα «α-νήθικα μυαλά» για να καταρτίσουμε δύο ονομαστικούς καταλόγους σε ένα διαγωνισμό αχρεχότητας. To γεγονός ότι στην noprrn της ζώνης που φο-ρούσαν οι ναζί ήταν χαραγμένη η φράση «Ο Θεός μαζί μας» δεν αποδει-κνύεχ τΐποτε, ή τουλάχιστον όχι χωρίς πολλή περαιτέρω ανάλυση. Σημασία δεν έχει αν ο Χίτλερ ή ο Στάλιν ήταν άθεοι, αλλά εάν ο αθεϊσμός ωθεί συ-στηματικά τους ανθρώπους στη διάπραξη του κακού. Απολύτως καμία έν-δειξη δεν συνηγορεί υπέρ αυτού.
Δίχως αμφιβολία, ο Στάλιν ήταν πράγματι άθεος.Έλαβε τη μόρφωσή του σε μια ορθόδοξη ιερατική σχολή, καχ η μητέρα του δεν ξεπέρασε ποτέ την απογοήτευσή της που ο γιος της δεν έγινε τελικά ιερέας, όπως τον προό-ριζε —γεγονός το οποίο, σύμφωνα με τον Alan Bullock, διασκέδαζε πολύ τον ίδιο τον Στάλιν.106Ίσως εξαιτίας της ιερατικής εκπαίδευσής του, ο ώρι-μος Στάλιν τήρησε δριμύτατη στάση απέναντι στη ρωσική Ορθόδοξη Εκ-κλησία, καθώς και στο χριστιανισμό και τη θρησκεία γενικότερα. Αλλά δεν ντπάρχουν ενδείξεις ότι ο αθεϊσμός του ήταν εκείνο που υποκινούσε τη βαρβαρότητά του. Πιθανότατα όμως ούτε και η προηγούμενη θεολογική εκπαχδευσή του αποτέλεσε παρόμοιο κίνητρο, εκτός αν κάτι τέτοιο συνέ-βη μέσω διδαχών που του ενστάλαζαν σεβασμό προς την απόλυτη πίστη, σεβασμό ιιρος κάθε ισχυρή αυθεντία και την πεποίθηση ότχ ο σκοπός αγι-άζει τα μέσα.
Ο μύθος ότι ο Χίτλερ ήταν άθεος έχει καλλιεργηθεί τόσο επιμελώς ώστε πολλοί τον πιστεύουν χωρίς περαιτέρω εξέταση, ενώ οι απολογητές της

303
θρησκείας τον προβάλλουν ανελλιπώς και ιιροκλητικά. To αν τοστο αλη-θεύει είναι κάθε άλλο παρά σαφές. Ο Χντλερ γεννήθηκε από γονεΐς καθολι-κούς και ως παιδί πήγαινε σε καθολικά σχολεία και εκκλησίες. Βέβαια, το εν λόγω γεγονός δεν έχεχ μεγάλη σημασία καθαυτό: είναι βεβαίως δυνατόν να είχε εγκαταλείψει τον καθολχκισμό, όπως ο Στάλιν εγκατέλειψε τη ρω-σική ορθοδοξχα αφότου έφυγε από το Θεολογικό Σεμινάρω της Τχφλίδας. Εντούιοις, ο Χΐτλερ ποτέ δεν αποκήρυξε ετπσήμως τον καθολικισμό του, και υπάρχουν διάσπαρτες ενδείξεις and την ιστορία της ζωής του ότι τια-ρέμεχνε θρήσκος. Ακόμη κχ αν δεν ήταν καθολχκός, φαχνεταχ ότχ εχχε δχα-τηρήσεχ μχα πΐστη σε κάποχο εχ'δος θεχ'ας Πρόνοχας. Γχα παραδεχγμα, στο βχβλχ'ο του Ο αγών μον περχγράφεχ χαρακτηρχστχκά πώς αντέδρασε όταν ά-κουσε την εχ'δηση της κήρυξης του Α' Παγκόσμχου Πολέμου: «Έπεσα στα γόνατα καχ ευχαρίστησα τους Ουρανούς μέσα από τα βάθη της καρδχάς μου που με αξχ'ωσαν να ζήσω σε τέτοχους καχρούς».107 Toixto όμως συνέβαινε το 1914, όταν ο Αδόλφος Χίτλερ ήταν μόλις είκοσι πέντε ετών. Υπάρχει περί-πτωση να άλλαξε αργότερα;
To 1920, όταν ο Αδόλφος Χίτλερ ήταν τριάντα ενός ετών, ο στενός συ-νεργάτης του Ροιίντολφ Ες, ο οποίος ειτρόκειτο αργότερα να γίνει υπαρχη-γός του ναξιστικού κόμματος, έγραφε σε μχα επιστολή του προς τον πρω-θυπουργό της Βαβαρίας: «Γνωρίζω τον χερ Χίτλερ προσωπικά και έχουμε στενή σχέση. Πρόκειται για έναν σπάνιο και αξιοθαύμαστο χαρακτήρα, γε-μάτο βαθιά ευγένεια- και είναι θρήσκος, ένας καλός καθολικός».108 Θα μπο-ρούσε φυσικά να υποοτηρχχθεί ότι, εφόσον ο Ες έκανε τέτοχο τραγικό σφάλμα όσον αφορά τον «αξιοθαύμαστο χαρακτήρα» και «τη βαθιά ευγέ-νεια» του Χίτλερ, ίσως έκανε λάθος και για χον «καλό καθολικό»! Ο Χίτλερ δύσκολα θα μπορούσε να περιγραφεί ως «καλός» σε σχέση με οτιδήποτε, πράγμα το οποίο μού θυμίζει το πιο κωμικό και θρασύ επιχείρημα που έχω ακούσει ποτέ προς υποστήριξη της άποψης ότι ο Χίτλερ πρέιιει να ήταν άθεος. Συνοψίζοντας πολλές εκδοχές λοιπόν, το επιχείρημα έχει ως εξής: ο Χίτλερ ήταν κακός άνθρωπος, ο χριστιανισμός δχδάσκει την καλοσύνη, άρα ο Χίτλερ αποκλείεται να ήταν χριστιονός! Τότε η παρατήρηση του Γκαίρινγκ για τον Χίτλερ, ότι «Μόνο ένας καθολχκός θα μπορούσε να ενώ-σει τη Γερμανία», υποθέτω ότι αναφερόταν σε κάποιον με καθολική ανα-τροφή μάλλον, παρά σε κάποιον πιστό του καθολικισμού.
Σε ένα λόγο του το 1933 στο Βερολίνο, ο Χίτλερ είπε: «Είμαστε οπολύ-τως βέβαιοι ότι ο λαός έχεχ ανάγκη και απαιτεί αυτή την πίσιη.Έχουμε λοι-πόν ξεκινήσει τον αγώνα εναντίον του αθεϊστικού κινήματος, και μάλιστα όχι μέσω κάποιων θεωρητικών διακηρύξεων απλώς: θα το εξαλείψουμε».109 Ίσως τούτο υποδηλώνει απλώς ότι, όπως και πολλοί άλλοι, ο Χπλερ «πί-οτευε οτην πίσιη». Σε ένα πολύ όψιμο όμως χρονικό σημείο χης πορείας
304

του, το 1941, είπε στον υπασπιστή του, στρατηγό Gerhard Engel: «Θα na-ραμείνω καθολικός για πάντα».
Ακόμη κι αν δεν παρέμεινε ειλικρινά πιοτός χριστιανός, ο Χίτλερ θα α-■ηοτελούσε εντελώς ασυνήθιστη περίπτωση αν δεν επηρεαζόταν από τη μα-κραίωνη χριστιανική παράδοση του στιγματισμού των Εβραίων ως φονιά-δων του Χριστού. Σε λόγο του στο Μόναχο το 1923, δήλωσε: «To πρώτο πράγμα που πρέπει να γίνει είναι να σώσουμε [τη Γερμανία] από τον Ε-βραίο, που καταστρέφει τη χώρα μας [...]. Θέλουμε να αποτρέψουμε την πιθανότητα να υποστεί η Γερμανΐα μας ό,τι υπέστη κάποιος Άλλος: τη Σταύρωση».110 Στο βιβλίο του Adolf Hitler: The Definitive Biography (Αδόλ-φος Χίτλερ. Η ορισπκή βιογραφία), ο John Toland έγραψε για τη θέση τού Χίτλερ σχετικά με τη θρησκεία κατά την περίοδο της Τελικής Λύσης:
Εξακολουθώντας να αποτελεί αξιοσέβαστο μέλος της Εκκλησίας της Ρώμης, παρά την αποστροφή του για την ιεραρχία της, διατηρούσε μέσα του τη διδαχή της ότι ο Εβραίος ήταν ο δολοφόνος του Θεού. Η εξόντωση επομένως —εφόσον γινόταν μηχανικά, χωρίς βαναυσότητα— μπορούσε να συντελεστεί δίχως την παραμικρή τύψη από μέρους του, αφού ο ίδιος θα ενεργούσε απλώς ως το χέρι της Θείας Δίκης.
To μίσος των χρισπανών για τους Εβραίους δεν αποτελεί αποκλειστικά παράδοση των καθολικών. Ο Μαρτίνος Λούθηρος ήταν εηϊσης φαρμακερά ανπσημχτης. Στη Δίαιτα της Βορμς δήλωσε: «Όλοι οι Εβραίοι πρέπει να δι-ωχτούν από τη Γερμανία».Έγραψε μάλιστα ένα ολόκληρο βιβλίο, Τια τοιχ ιονδαίονς και τα ψεύόη τονς, το οποίο πιθανόν επηρέασε τον Χίτλερ. Ο Λού-θηρος περιέγραψε χους Εβραίους ως «οχιάς γεννήματα», κα\ η ίδια έκφρα-ση χρησιμοποιήθηκε από τον Χίτλερ σε έναν αξιοσημείωτο λόγο του το 1922, όπου μάλιστα επανέλαβε αρκετές φορές ότι είναι χριστιανός:
To χριστχανικό μου συναίσθημα με σιρέφει προς τον Κύρχο και Σωτήρα μου ως μαχητή. Με στρέφει προς τον άνθρωπο ο οποίος, ζώντας σε αρχαίους χρόνους μέσα στη μοναξιά, περιστοιχιζόμενος από λίγους μόνο οπαδούς, κατάλαβε εν τέλει το ποιόν των Εβραίων και κάλεσε και άλλους για να πολεμήσουν εναντίον τους• και ο οποίος, μα την αλή-θεια του Θεού, υπήρξε μέγας, όχι ως πάσχων αλλά ως μαχητής. Με απέραντη αγάπη ως χριστιανός και ως άνθρωπος διαβάζω το απόσπα-σμα που μας λέει πώς ο Κύριος υψώθηκε τελικά με όλη Του την ιοχύ και άρπαξε το φραγγέλιο για να διώξει από το Ναό τα γεννήματα της οχιάς, τις έχιδνες. Πόσο τρομερή ήταν η μάχη Του για τον κόσμο ενά-ντια στο δηλητήριο των Εβραίων. Σήμερα, ύστερα από 2.000 χρόνια, με
305
τη μεγαλύτερη συγκίνηση, συνειδητοποιώ πιο βαθιά από ποτέ ότι γχα αυτό το λόγο έπρεπε Εκείνος να χύσει το αίμα Του πάνω στο Σταυρό. Ως χρισπανός, χρέος έχω όχι να επιτρέπω να με εξαπατούν, αλλά να μάχομαι για την αλήθεια και τη otKatoouvn [...]. Καχ αν κάτι αποδεικνύ-ει ότι ορθώς πράττουμε, τούτο είναχ η δυστυχία που καθημερινά μεγα-λώνει. Επειδή, ως χριστιανός, έχω επίσης ένα καθήκον απένανπ στον δικό μου λαό.111
Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν ο Χίτλερ δανείστηκε την έκφραση «ο-χιάς γεννήματα» από τον Λούθηρο ή αν την άντλησε κατευθείαν από το Κατά Ματθαίον Εναγγέλιο (3:7), όπως προφανώς έκανε ο ΐδιος ο Λούθηρος. Όσο δε για την προσπάθεια να παρουσιαστεί ο διωγμός των Εβραίων ως όψη του θελήματος του Θεού, ο Χίτλερ επανήλθε σε αυτό στο Ο αγών μον. «Έτσι, πιστεύω ότι σήμερα πράττω σύμφωνα με το θέλημα του Μεγαλοδύ-ναμου Δημιουργού: νπερασπιζόμενος τον εαντό μον ενάντια στον Εβραίο, νπε-ραμννομαι τον έργον τον Κνρίον». Αυτά ειπώθηκαν το 1925. Τα επανέλαβε σε μια ομιλία του στο Ράχχσταγκ το 1938, και έλεγε τιαρόμοια πράγματα καθ' όλη τη δχάρκεια της σταδιοδρομίας του.
Παραθέματα όπως τα προηγούμενα πρέπει να αντιπαραβάλλονται με άλλα από το Hitler's Table Talk (Συζητήσεις με τον Χίτλερ στο τραπέζι), ό-που, κατά τη γραμματέα του, ο Χίτλερ έπνεε μένεα εναντίον του χριστιανι-σμού.Όλα τα ακόλουθα χρονολογούνται από το 1941:
To ισχυρότερο πλήγμα που δέχτηκε ποτέ η ανθρωπότητα ήταν ο ερχο-μός του χριστιανισμού. Ο μπολσεβικισμός ει'ναι το νόθο παιδί χου χρι-στιανισμού. Και τα δύο αποτελούν εφευρέσεις του Εβραΐου. To σκόπι-μο ψέμα της θρησκείας εισήχθη στον κόσμο από το χριστιανχσμό [...].
Ο λόγος για τον οποίο ο αρχαίος κόσμος υπήρξε τόσο καθαρός, φωτει-νός και γαλήνιος είναι το ότι δεν γνώριζε καμία από τις δύο μεγάλες μάστιγες: τη σύφιλη και το χριστιανισμό.
Στο κάτω κάτω της γραφής, δεν έχουμε κανένα λόγο να επιθυμούμε να ελευθερωθούν οι ΙταΑοί και οι Ισπανοί από το ναρκωτικό του χριστια-νισμού. Ας είμαστε εμείς ο μόνος λαός με ανοσΐα σε αυτή την αρρώστια.
To Hitler's Table Talk περιέχει και άΑλες τέτοιες ρήσεις τού Χίτλερ, όπου συχνά εξισώνει το χριστιανισμό με τον μπολσεβικισμό, ή παρομοιάζει κά-ποτε τον Καρλ Μαρξ με τον Άγιο Παύλο, χωρίς βέβαια να ξεχνά ποτέ ότι και οι δύο ήταν Εβραίοι (μολονότι ο Χίτλερ, παραδόξως, αρνούνταν κατη-γορηματικά ότι ο ίδιος ο Ιησούς ήταν Εβραίος). Είναι πιθανό ότι μέχρι το
306

1941 ο Χίτλερ βίωσε κάποιου εΐδους μεταστροφή ή ίσως απογοητεύτηκε από το χρισπανισμό.Ή μήπως η άρση των ανπφάσεων έγκειται απλώς στο ότι ήταν ένας καιροσκόπος ψεύτης, τους λόγους του οποίου ούτως ή άλ-λως δεν πρέπει να εμπιστευόμαστε;
Θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι, παρά τα λεγόμενα του ίδιου και των συνεργατών του, ο Χίτλερ δεν ήταν στην πραγματικότητα θρήσκος, αλλά απλούστατα εκμεταλλευόταν κυνικά το θρησκευτικό συναίσθημα του ακροατηρίου του. Ίσως συμφωνούσε με τον Ναπολέοντα, ο οττοίος είπε ότι «η θρησκεΐα αποτελεί εξαιρετικό μέσο για τον κατευνασμό των κοινών αν-θρώπων», και με τον Σενέκα το Νεότερο: «Η θρησκεία είναι για τους κοι-νούς ανθρώΐΐους αλήθεια- για τους σοφούς, ψεύδος• και για τους ιθύνοντες, χρήσιμη». Κανένας δεν μπορεί να αρνηθεί ότι ο Χίτλερ ήταν ικανός για τέ-τοια ανεντιμότητα. Εάν τούτο αποτελούσε το πραγματικό του κΐνητρο όταν υποκρινόταν τον θρήσκο, πρέπει να θυμόμαστε cm ο Χίτλερ δεν πραγματο-ποίησε τις θηριωδίες του μόνος του. Οι ίδιες οι αγριότητες διαπράχθηκαν από στρατιώτες και τους αξιωματικούς τους, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν σίγουρα χριστιανοί. Πράγματι, η χριστιανική πίοτη του γερ-μανικού λαού βρίσκεται στη βάση της ίδιας της υπόθεσης που εξετάζουμε —μιας υπόθεσης η οποία εξηγεί την υποτιθέμενη ανειλικρίνεια των θρη-σκευτχκών διακηρύξεων του Χι'τλερ! 'Η, εναλλακτικά, ο Χίτλερ θεώρησε αναγκαίο να προσποιηθεί ότι συμπαθεί το χριστιανισμό, αλλιώς το καθε-στώς του δεν θα απολάμβανε την σποστήριξη που του παρέσχε η Εκκλη-σία. Αυτή η υποστήρχξη εκδηλώθηκε με διάφορους τρόπους, όπως με την επΐμονη άρνηση του πάπα Πχ'ου IB' να πάρει θέση εναντίον των ναζιστών —ένα θέμα που προκαλεί ιδχαίτερα μεγάλη αμηχανία στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία σήμερα. Ο Χίτλερ είτε ήταν ειλικρινής όταν διακήρυσσε τη χρι-οτιανική πίστη του είτε ψευδόταν, με σκοπό να κερδΐσει —πράγμα ϊΐου πέ-τντχε εν τέλει— τη συνεργασία των γερμανών χριστιανών και της Καθολικής Εκκλησίας. Σε κάθε περίπτωση, δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεχ' ότι τα δει-νά του χιτλερικού καθεστώτος απορρέουν από τον αθεϊσμό.
Ακόμη και όταν καταφερόταν κατά του χριστιανισμού, ο Χίτλερ ποτέ δεν σταμάτησε να αναφέρεται στη Θεία Πρόνοια: στη μυστηριώδη δύναμη η οποία, όπως πίστευε, τον είχε ξεχωρίσει και επιφορτίσει με τη θεία απο-στολή να ηγηθεί της Γερμανίας. 'ΑλΑοτε την ονόμαζε Πρόνοια και άλλες φορές Θεό. To 1938, όταν ο Χίτλερ επέστρεψε θριαμβευτής στη Βχένη ύ-στερα από την Anschluss,* στον πανηγυρικό λόγο του ανέφερε τον Θεό υπό
* Anschluss (Ένωση) ονομάστηκε η προσάρτηση της Αυστρίας, γενέτειρας του Χίτλερ, στη ναζιστική Γερμανία το 1938.

307
το προσωπείο της Πρόνοιας και πάλι: «Πιστεύω ότι το θέλημα του Θεού ήταν να στείλει ένα αγόρι από εδώ έως το Ράιχ, να το αφήσει να μεγαλώσει και να το υψώσει ώς την ηγεσία του έθνους, ώστε με τη σειρα τον να οδη-γήσει την ιδιαίτερη πατρίδα του στο Ράιχ».112
Όταν τον Νοέμβριο του 1939 γλίτωσε από την απόπειρα δολοφονίας ε-ναντίον του στο Μόναχο, ο Χίτλερ το απέδωσε σε παρέμβαση της Πρό-νοιας, που του έσωσε τη ζωή κάνοντάς τον να αλλάξει το πρόγραμμά του: «Τώρα είμαι απολύτως ευχαριστημένος. To γεγονός ότι έφυγα από την μτπ-ραρία νωρίτερα απ' ό,τι συνήθως αποτελεί επιβεβαίωση ότι η Πρόνοια ε-πιθυμεί να επιτύχω το στόχο μου».113 Ύστερα ατιό την αποτυχημένη από-πεφα εναντίον του, ο αρχιεπίσκοπος του Μονάχου, καρδινάλιος Michael Faulhaber, όρισε να ψαλεί ένα Te Deum* στον καθεδρικό της πόλης, «ώστε να ευχαριστήσουμε τη Θεία Πρόνοια εκ μέρους της αρχιεπισκοπής για την ευτυχή διάσωση του Φύρερ». Μερικοί από τους οπαδούς τού Χίτλερ, με την υποστήριξη του Γκαίμπελς, δεν δίστασαν να μετατρέψουν το ίδιο το ναζιστικό καθεστώς σε θρησκεΐα. Η ακόλουθη προσφώνηση, από τον επί κεφαλής της ένωσης εργατικών σωματείων, έχει τη χροιά προσευχής και θυμίζει έως και το «Πάτερ ημών» ή το «Πιστεύω»:
Αδόλφε Χίτλερ! Είμαστε ενωμένοι μαζί σου μόνο! Θέλουμε να ανανεώ-σουμε τον όρκο μας αυτήν εδώ τη στιγμή: Σε τούτη τη Γη πιστεύουμε μόνο στον Αδόλφο Χΐτλερ. Πιστεύοντμε ότι ο εθνικοσοσιαλισμός είναι η μόνη σωτήρια πίστη γχα το λαό μας. Πιστεύουμε ότι υπάρχει στους ουρανούς ο Κύριος και Θεός μας, που μας δημιούργησε, που είναι ο ηγέτης μας, που μας καθοδηγεί και φανερά μας ευλογεί. Και πιστεύου-με ότι αυτός ο Κύριος και Θεός μας έστειλε τον Αδόλφο Χίτλερ για να γίνει η Γερμανία το θεμέλιο των πάντων στους αιώνες των αιώνων.114
Ο Jonathan Glover, στο αξιόλογο —και ανατριχιασηκό επίσης— βιβλίο του με τίτλο Humanity: A Moral History of the Twentieth Century (Ανθρωπό-τητα. Μια ιστορία της ηθικής του εικοστού αιώνα), σημειώνει ότι
πολλοί επίσης δέχτηκαν τη θρησκευτικού τύπου λατρεία τού Στάλιν όπως την εξέφρασε ένας λιθουανός συγγραφέας: «Πλησίασα στο πορ-τρέτο τού Στάλιν, το κατέβασα από τον τοίχο, το ακούμπησα πάνω στο τραπέζι, και με το κεφάλι μου στηριγμένο στα χέρια μου, τον κοίταζα
* Te Deum σημαίνει «Εσένα Κύριε» [δοξολογούμε]. Πρόκειται για εγκωμιαστικό ύμνο. (Σ.τ.μ.)
308

και στοχαζόμουν. Τι έπρεπε νο κάνω; To πρόσωττο του Ηγέτη, όπως πάντα τόσο γαλήνιο, τα μάτια του τόσο καθαρά, διαπερασηκά, κοίταξαν μακριά. Είναι σαν η διαπερασπκή του ματιά να τρυτιά τους τοΐχους του μικρού μου δωματίου και να βγαίνει για να αγκαλιάσει όλη την υφή-λιο [...]• Με κάθε μου ίνα, κάθε νεύρο, κάθε αταγόνα του αψατός μου αισθάνομαι ότι, αυτή τη στχγμή, τίποτε άλλο δεν υπάρχει στον κόσμο παρεκτός αυτό το αγαπητό, λατρεμένο πρόσωπο».
Τέτοιοι θρησκευτικής ευλάβειας λιβανωτοί ηχούν περισσότερο ακόμη αη-διαστΛκοΐ, καθώς στο βιβλίο τού Glover παρατίθενται αμέσως μετά την πε-ριγραφή των απίστευτων και τρομακτχκών φρικαλεοτήτων που διέπραξε ο Στάλιν.
Ο Στάλιν ήταν άθεος, ο Χίτλερ πιθανότατα όχι• αλλά ακόμη κι αν ήταν, το τελικό συμπέρασμα όσον αφορά την επιχειρηματολογία για τον Στάλιν και τον Χίτλερ είναχ πολύ απλό: Οι άθεοι ως άτομα ίσως κάνουν ανήθικες πράξεις, όμως δεν τις κάνουν στο όνομα του αθεϊσμού. Ο Στάλιν και ο Χί-τλερ έκαναν αποκρουστΛκές πράξεις, στο όνομα, αντιστοίχως, του απολυ-τοκρατχκού και δογματικού μαρξισμού, και στο όνομα μιας αρρωοτημένης και ανπεπιστημονικής θεωρίας ευγονικής, διανθισμένης με ψευδοβαγκνε-ρικά παραληρήματα. Οι ιεροί πόλεμοι πράγματι γίνονται στο όνομα της θρησκείας και με φρικτή συχνότητα στη διάρκεια της ιστορίας. Δεν μπορώ να σκεφθώ όμως κανέναν πόλεμο που να κηρύχθηκε στο όνομα του αθεϊ-σμού. Και γιατί να γίνει κάτι τέτοιο άλλωστε; Ένας πόλεμος μπορεί να υ-ποκινηθεί από την οικονομική απληστι'α, από την πολιτική φιλοδοξία, να κηρυχθεί εξαιτίας εθνοτικών ή φυλετικών προκαταλήψεων, λόγω παλαχών αδικιών και ετηθυμίας γχα εκδίκηση, ή εξαχτίας της πατριωτικής πίστης στο ανώτερο πεπρωμένο ενός έθνους. Ακόμη πιο βάσιμο κίνητρο για πόλεμο συνιστά η αδιάσειστη πίστη κάποιου ότι η θρησκεία του είναι η μόνη αλή-θεια, πίστη ενισχυόμενη από ένα ιερό βιβλίο το οποίο ρητώς καταδικάζεχ όλους τους αιρετικούς και τους πιστούς αντίπαλων θρησκειών σε θάνατο, και υπόσχεται σαφώς ότι οι μάρτυρες του Θεού θα πάνε κατευθείαν στον παράδεισο. Ο Sam Harris, όπως άλλωστε τόσο συχνά, πετυχαίνει διάνα, στο End of Faith:
Ο κίνδυνος από τη θρησκευτική πίστη συνίσταται στο ότι επιτρέπει σε κατά τα άλλα φυσιολογικά ανθρώπινα όντα να δρέπουν τους καρπούς της τρέλας και να τους θεωρούν μάλιστα ιερονς. Επειδή κάθε νέα γενεά τταιδιών διδάσκεται ότι οι προτάσεις της θρησκείας δεν είναι ανάγκη να αιτιολογούνται έτσι όπως απαιτείται για όλες τις άλλες, ο πολιτισμός μας πολιορκείται ακόμα από τους στρατούς του παραλογισμού. Ακόμη

309
και σήμερα, σκοτωνόμαοτε οτο όνομα αρχαίων βιβλίων. Ποιος θα φα-νταζόταν ποτέ ότι θα ήταν δυνατόν κάτι τόσο τραγικά ανόητο;
Αντιθέτως, γιατχ' κανείς να κάνει πόλεμο στο όνομα της απονσίας θρησκευ-τικής πίστης;

8
ΤΙ ΚΑΚΟ ΕΧΕΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ; ΠΡΟΣ ΤΙ ΤΟΣΗ ΕΧΘΡΟΤΗΤΑ;
Η θρησκεία έχει κατορθώσει να πείσει τον κόσμο ότι νπάρχει
ένας αόρατος άνθρωπος —πον ζει στον ονρανό— ο οποίος
παρακολονθεί οτιδήποτε κάνεις, κάθε στιγμή τής κάθε ημέρας.
Και ο αόρατος άνθρωπος έχει έναν ειδικό κατάλογο από δέκα
πράγματα τα οποία δεν θέλει να κάνεις. Και εάν κάνεις οτιδήποτε
αηό τα δέκα αντά πράγματα, έχει ένα ειδικό μέρος για
σένα —γεμάτο φωτιά και καπνό και πόνο και βαοανιοτήρια
και οδύνη—, στο οηοίο θα σε στείλει για να ζήοεις και να
νποφέρεις και να καίγεσαι και να πνίγεοαι και να ονρλιάζεις
και να κλαις αιωνίως μέχρι το πλήρωμα του χρόνον...
Κι όμως, Αντός σε αγαπάει!
—GEORGE CARLIN
312

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου