Δευτέρα, 3 Μαΐου 2010

Φρίντριχ Ένγκελς - Η Καταγωγή της Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους (ολόκληρο το βιβλίο, μέρος 1))

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ
Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ,ΤΗΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ TOY ΚΡΑΤΟΥΣ
Ο συγγραφέας και ο τίτλος στο πρωτότυπο:
Friedrich Engels, Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ TOY 1884
Τα παρακάτω κεφάλαια αποτελούν ως ένα βαθμό την ε-κτέλεση μιας διαθήκης. Ο ίδιος ο Καρλ Μαρξ είχε σκοπό να εκθέσει τα συμπεράσματα των ερευνών του Μόργκαν σε σχέ-ση με τα αποτελέσματα της δικής του —μέσα σε ορισμένα ό-ρια μπορώ να πω της δικής μας— υλιστικής έρευνας της ι-στορίας κι έτσι πια να εξηγήσει όλη τους τη σημασία. Γιατί ο Μόργκαν ανακάλυψε ξανά στην Αμερική, με δικό του τρόπο, την υλιστική αντίληψη της ιστορίας, που την είχε ανακαλύ-ψει πριν 40 χρόνια ο Μαρξ, και όταν έκανε τη σύγκριση της βαρβαρότητας και του πολιησμού, η αντίληψη αυτή τον οδή-γησε στα κύριά της σημεία στα ίδια συμπεράσματα με τον Μαρξ. Και όπως οι ειδικοί οικονομολόγοι στη Γερμανία α-ποσιωπούσαν επίμονα το Κεφάλαιο με τον ίδιο ζήλο πον χρόνια συνέχεια το αντέγραφαν, έτσι ακριβώς μεταχειρίστη-καν και την Ancient society' του Μόργκαν οι εκπρόσωποι της «προϊστορικής» επιστήμης στην Αγγλία. Η δική μου ερ-γασία μονάχα ελάχιστα μπορεί ν' αντικαταστήσει εκείνο που δεν αξιώθηκε να κάνει ο αείμνηστος φίλος μου. Όμως στις λεπτομερειακές περιλήψεις του από τον Μόργκαν βρίσκω κριτικές του παρατηρήσεις που τις παραθέτω εδώ όσο γίνε-ται.
Σύμφωνα με την υλιστική αντίληψη, το καθοριστικό στοιχείο στην ιστορία είναι σε τελική ανάλυση: η παραγωγή και η αναπαραγωγή της άμεσης ζωής. Αυτή όμως με τη σειρά της έχει διπλό χαρακτήρα. Από τη μια μεριά, η παραγωγή των μέσων συντήρησης, αντικειμένων για τη διατροφή, το ντύσι-μο, την κατοικία και των εργαλείων που χρειάζοντοα γι' αυ-τά. Από την άλλη μεριά, η παραγωγή των ίδιων των ανθρώ-πων, η αναπαραγωγή του είδους. Οι κοινωνικοί θεσμοί όπου
1. Ancient Society, or Researches in the Lines of human Progress from Savagery, through Barbarism to Civilization. By Lewis H. Morgan, London, MacMillan and Co., 1877. (Hαρχαία κοινωνία ή έρεννες της ανθρώπινης προόδου από την άγοια κατάσταση και τη βαρβαρότητα ως τον πολιτισμό, του Λούις X. Μόογκαν, Λονδίνο, Μακμίλαν και Σία, 1877). To βιβλίο τυ-πώθηκε στην Αμερική και βρίσκεται εξαιρετικά δύσκολα στο Λονδίνο. Ο συγγραφέας πέθανε πριν λίγα χρόνια (σημείωση τον Ένγκελς).
— 7 —
ζουν οι άνθρωποι μιας ορισμένης ιστορικής εποχής και μιας ορισμένης χώρας, καθορίζονται και από τα δυο είδη της πα-ραγωγής: από τη βαθμίδα ανάπτυξης, από τη μια μεριά, της εργασίας και, από την άλλη, της οικογένειας. Όσο λιγότερο αναπτυγμένη είναι ακόμα η εργασία, όσο πιο περιορισμένη η ποσότητα των προϊόντων της, επομένως κοα ο πλούτος της κοινωνίας, τόσο επικρατέστερα φαίνεται να κυριαρχείται η κοινωνική οργάνωση από τους συγγενικούς δεσμούς. Μέσα σ' αυτή τη διάρθρωση της κοινωνίας που στηρίζετοα στους συγγενικούς δεσμούς αναπτύσσεται ωστόσο όλο και περισ-σότερο η παραγωγικότητα της εργασίας. Μαζί της αναπτύσ-σονται κοα η ατομική ιδιοκτησία κοα η ανταλλαγή, οι διαφο-ρές του πλοΰτου, η δυνατότητα αξιοποίησης ξένης εργατικής δύναμης κοα επομένως η βάση για ταξικές αντιθέσεις: κοα-νούργια κοινωνικά στοιχεία, που γενιές ολόκληρες προσπα-θούν να προσαρμόσουν το παλιό κοινωνικό καθεστώς στις νέες συνθήκες, ώσπου τελικά το ασυμβίβαστο και των δυο προκαλεί μια πλήρη ανατροπή. Η παλιά κοινωνία, που βασί-ζεται σε συγγενικές ενώσεις, τινάζεται στον αέρα με τη σύ-γκρουση των νέων αναπτυγμένων κοινωνικών τάξεων. Στη θέση της μπαίνει μια καινούργια κοινωνία, οργανωμένη σε κράτος, που οι κατώτερες ενότητές του δεν είναι πια συγγε-νικές ενώσεις, αλλά τοπικές ενώσεις, μια κοινωνία, όπου το οικογενειακό καθεστώς κυριαρχείται ολότελα από το καθε-στώς της ιδιοκτησίας και όπου αναπτύσσονται τώρα ελεύθε-ρα εκείνες οι ταξικές αντιθέσεις και εκείνοι οι ταξικοί αγώ-νες, που αποτελούν το περιεχόμενο όλης της ως τώρα γρα-φτής ιστορίας.
Η μεγάλη υπηρεσία του Μόργκαν είναι ότι ανακάλυψε και αποκατέστησε στις κΰριες γραμμές αυτό το προϊστορικό θεμέλιο της γραφτής μας ιστορίας και ότι στις συγγενικές ε-νώσεις των βορειοαμερικανών Ινδιάνων βρήκε TO κλειδί που μας λύνει τα σπουδαιότερα, άλυτα ως τώρα αινίγματα της αρχαιότατης ελληνικής, ρωμαϊκής και γερμανικής ιστορίας. To σύγγραμμά του όμως δεν είναι έργο μιας ημέρας. Κάπου σαράντα χρόνια πάλεψε με το υλικό του, ώσπου το εξουσία-σε πέρα για πέρα. Γι' αυτό όμως και το βιβλίο του είνοα άπό τα λίγα έργα του καιρού μας που άφησαν εποχή.
— 8 —
Στην παρουσίαση που ακολουθεί, ο αναγνώστης γενικά θα διακρίνει εύκολα τι είνοα του Μόργκαν και τι πρόσθεσα ε-γώ. Στα ιστορικά μέρη για την Ελλάδα και τη Ρώμη δεν πε-ριορίστηκα στα στοιχεία του Μόργκαν, αλλά πρόσθεσα ό,τι είχα στη διάθεσή μου. Τα μέρη για τους Κέλτες και τους Γερ-μανούς ανήκουν κυρίως σ' εμένα. Ο Μόργκαν εδώ διέθετε πηγές σχεδόν μονάχα από δεύτερο χέρι και για τις γερμανι-κές συνθήκες —εκτός από τον Τάκιτο— μονάχα τις κακές φι-λελεύθερες παραποιήσεις του κυρίου Φρί,μαν. Τις οικονομι-κές εξηγήσεις, που για το σκοπό του Μόργκαν αρκοΰσαν, μα που για το δικό μου είναι απόλυτα ανεπαρκείς, τις επεξεργά-στηκα όλες ξανά. Και τέλος είμαι φυσικά υπεύθυνος για όλα τα συμπεράσματα, όπου δεν αναφέρεται ρητά ο Μόργκαν.
Σύμφαινα με την τέταρτη έκδοση.
Γράφτηκε απ'τον Φρίντριχ Ένγκελς για την πρώτη έκδοση τον έργου του
Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους,
Ζνρίχη 1884.
Marx-Engels- Werke, τόμ. 21, σελ. 27-29.
— 9 —

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΤΕΤΑΡΤΗ ΕΚΔΟΣΗ TOY 1891
Οι παλιότερες μεγάλες εκδόσεις αυτοΰ του έργου εξα-ντλήθηκαν εδώ και μισό χρόνο σχεδόν, και ο εκδότης από καιρό κιόλας μου ζήτησε να φροντίσω για μια νέα έκδοση. Πιο επείγουσες δουλειές μ' εμπόδισαν ως τώρα να το κάνω. Από τότε που βγήκε η πρώτη έκδοση πέρασαν εφτά χρόνια, ό-που η γνώση των πρωτόγονων μορφών της οικογένειας ση-μείωσε σημαντικές προόδους. Έπρεπε λοιπόν εδώ να γίνουν με επιμ*έλεια διορθώσεις και συμπληρώσεις. Και μάλιστα τό-σο περισσότερο που η προβλεπόμενη στερεοτυπία του τωρι-νού κειμένου θα μου στερήσει τη δυνατότητα για ένα διάστη-μα να κάνω παραπέρα αλλαγές.
Θεώρησα λουτόν με φροντίδα ολόκληρο το κείμενο και εκανα μια σειρά προσθήκες, ελπίζοντας έτσι πως πήρα υπόψη μου, όπως αρμόζει, τη οημερινή κατάσιαοη της επιοτήμης. Ακόμα, δίνω παρα-κάτω στον πρόλογο αυτό μια σύντομη επισκοπηση για την εξέλιξη της ιστορίας της οικογένειας από τον Μπάχοφεν ως τον Μόργκαν. Και το κάνω αυτό κυρίως γιατί η αγγλική προϊστορική σχολή, με τη σοβινκπική χροιά της, εξακολουθεί να κάνει ό,τι περνάει από το χέ-ρι της για ν' αποσιοαπησει τελείως την ανατροπή που έγινε με τις α-νακαλύψεις του Μόργκαν στις αντιλήψεις για την πρωτόγονη ι-οτορία, ενώ ταυτόχρονα δεν ενοχλείται καθολου να οικειοποιείται συμπεράσματα του Μόργκαν. Κι αλλού ακολουθούν, πού και πού μάλισκχ με το παραπάνω, αυτό το αγγλικό παράδειγμα
Η εργασία μου μεταφράστηκε σε διάφορες ξένες γλώσσες. Πρώτα στα ιταλικά: L 'origine della famiglia, della proprieta privata e dello stato, Versione riveduta dall' autore, di Pasquale Martignetti, Benevento 1885. Ύστερα στα ρουμάνικα: «Originea familiei, proprietatii private si a statului», Traducere de Joan Nadejde στο περιοδικό του Ιασίου Contemporanul, Σεπτέμ-βρης 1885-Μάης 1886. Επίσης στα δανικά: «Familjens, Privatejendommens og Statens Oprindelse», Dansk, af Forfatteren gennemgaaet Udgave, Bes0rget af Gerson Trier, K0benhavn 1888. Μια γαλλική μετάφραση του Ανρί Ραβέ, που έχει γίνει από αυτή τη γερμανική έκδοση, βρίσκεται στα πιεστήρια'.
1. Frederic Engels, L' origine de la famille, de la propriete privee etdel' etat. Traduction francaise par Henri Rave, Paris 1893 (σημ. γερμ. σύντ.).
— 11 —
* * *
Ως τις αρχές της δεκαετίας 1860-1870, δεν μπορούσε να γίνεται λόγος για ιστορία της οικογένειας. Η ιστορική επι-στήμη στον τομέα αυτό βρισκόταν ακόμα ολότελα κάτω από την επίδραση των πέντε βιβλίων του Μωυσή. Την πατριαρχι-κή μορφή της οικογένειας, που στα βιβλία αυτά περιγράφετοα πιο λεπτομερειακά από οπουδήποτε αλλού, δεν τη θεωρού-σαν μονάχα ασυζήτητα σαν την mo παλιά μορφή της, αλλά ε-πίσης —ύστερα από αφαίρεση της πολυγαμίας— την ταύτι-ζαν με τη σημερινή αστική οικογένεια, έτσι που ουσιαστικά η οικογένεια δεν πέρασε δήθεν απολΰτως καμιά ιστορική εξέ-λιξη. To πολύ-πολύ παραδέχονταν ότι στην πρωτόγονη επο-χή μπορεί να υπήρξε μια περίοδος σεξουαλικής ακαταστα-σίας. Βέβαια, εκτός από τη μονογαμία γνώριζαν την ανατο-λίτικη πολυγαμία κοα την ινδοθιβετιανή πολυανδρία. Αυτές όμως οι τρεις μορφές δεν μπορούσαν να μπουν σε μια ιστο-ρική σειρά και φιγουράριζαν ασύνδετα η μια πλάι στην άλλη. To γεγονός ότι σε ορισμένους λαούς της παλιάς ιστορίας, κα-θώς κοα σε ορισμένους άγριους που υπάρχουν ακόμα, η κα-ταγωγή δεν λογαριαζόταν από τον πατέρα, αλλά από τη μη-τέρα, επομένως θεωρείτο ότι ισχύει μονάχα η γυνοακεία γραμμή, το ότι σε πολλούς σημερινούς λαούς απαγορεύεται ο γάμος μέσα σε ορισμένες μεγαλύτερες ομάδες, που τότε δεν τις είχαν εξετάσει πιο επισταμένα και to ότι βρίσκετοα αυτό το έθιμο σε όλα τα μέρη του κόσμου—αυτά τα γεγονότα ήταν βέβαια γνωστά και συγκεντρώνονταν όλο και περισσότερο τέτοια παραδείγμαχα. Όμως δεν ήξεραν τι να τα κάνουν και ακόμα και ο Ε. Β. Tylor στο έργο του Researches into the Early History of Mankind and the Development of Civilization, (1865) τα αναφέρει σαν απλές «παράξενες συνήθειες», πλόα στην απαγόρευση που ισχύει σε μερικούς άγριους να μην αγ-γίζουν καιόμενα ξΰλα με σιδερένιο εργαλείο και άλλες παρό-μοιες θρησκευτικές σαχλαμάρες.
Η ιστορία της οικογένειας χρονολογείται από το 1861, α-πό τότε που εκδόθηκε το Μητρικό δίκαιο του Μπάχοφεν. Σ' αυτό ο συγγραφέας διατυπώνει τους εξής ισχυρισμούς: 1) Ότι οι άνθρωποι στην αρχή ζούσαν έχοντας σεξουαλικές σχέσεις χωρίς περιορισμούς, που τις χαρακτηρίζει με τη λα-
— 12 —
θεμένη έκφραση εταιρισμός. 2) Ότι αυτού του είδους οι σχέ-σεις αποκλείουν κάθε σίγουρη πατρότητα, ότι επομένως και η καταγωγή μπορούσε να λογαριάζεται μονάχα από τη γυ-ναικεία γραμμή —σύμφωνα με το μητρικό δίκαιο— και ότι αρχικά αυτο συνέβαινε σε όλους τους λαούς της αρχαιότη-τας. 3) Ότι για το λόγο αυτό εκτιμούσαν και σέβονταν σε με-γάλο βαθμό τις γυναίκες πον σαν μητέρες ήταν οι μοναδικά σίγουροι γνωστοί γονείς της νεότερης γενιάς, βαθμό που κα-τά την αντίλτιψη του Μπάχοφεν, έφτανε ως την πλήρη κυ-ριαρχία των γυναικών (γυναικοκρατία). 4) Ότι το πέρασμα στη μονογαμία, όπου η γυναίκα ανήκε αποκλειστικά σ' έναν άντρα, περιέκλεινε την παράβαση μιας παμπάλαιας θρη-σκευτικής εντολής (δηλαδή πραγματικά την παράβαση του α-πό παράδοση δικαιώματος των υπόλοιπων αντρών πάνω στην ίδια γυναίκα), μια παράβαση που έπρεπε να εξιλεωθεί ή να εξαγοραστεί η ανοχή της με μια χρονικά περιορισμένη έκ-δοση της γυναίκας.
Τις αποδείξει,ς γι' αυτές τις θέσεις τις βρίσκει ο Μπάχο-φεν σε πολυάριθμα χωρία της παλιάς κλασικής φιλολογίας που συγκέντρωσε μ' εξοαρετική επιμέλεια. Σύμφωνα μ' αυ-τόν, η εξέλιξη από τον «εταιρισμό» στη μονογαμία και από το μητρικό στο πατρικό δίκαιο γίνεται, ειδικά στους Έλληνες, σαν συνέπεια μιας παραπέρα εξέλιξης των θρησκευτικών πα-ραστάσεων, μιας εισδοχής νέων θεοτήτων που αντιπροσω-πεύουν το νέο τρόπο αντίληψης, στο παλιό πατροπαράδοτο πάνθεο, που εκπροσωπούσε τις παλιές αντιλήψεις, έτσι που οι πρώτες όλο και περισσότερο παραγκωνίζουν το δει3τερο. Σύμφωνα με τον Μπάχοφεν, λοιπόν, δεν είναι η εξέλιξη των πραγματικών όρων ζωής των ανθρώπων, αλλά η θρησκευτι-κή ανταύγεια αυτών των όρων ζωής στα κεφάλια των ίδιων των ανθρώπων, που προκάλεσε τις ιστορικές αλλαγές στην αμοιβαία κοινωνική θέση του άντρα και της γυναίκας. Σύμ-φωνα μ' αυτά, ο Μπάχοφεν παρουσιάζει την Ορέστεια χον Αισχύλου σαν τη δραματική περιγραφή του αγώνα ανάμεσα στο μητρικό δίκαιο που έδυε και στο πατρικό δίκαιο που στην ηρωική εποχή ανάτελλε και νικούσε. Η Κλυταιμνήστρα γι,α χάρη του εραστή της, Αίγισθου, σκότωσε τον άντρα της, τον Αγαμέμνονα που γύρισε από τον τρωικό πόλεμο. Ο Ορέ-
— 13 —
στης, όμως, που ήταν γιος της Κλυτοαμνήστρας και του Αγα-μέμνονα, εκδικείται το φόνο του πατέρα, σκοτώνοντας τη μητέρα του. Γι' αυτό τον καταδιώκουν οι Ερινύες, OL δαιμο-νικές υπερασπίστριες του μητρικού δικαίου, που θεωρεί τη μητροκτονία σαν το πιο βαρύ, το πιο ανεξιλέωτο έγκλημα. Όμως, ο Απόλλωνας, που με το χρησμό του έσπρωξε τον Ορέστη σ' αυτή την πράξη, και η Αθηνά, που την καλούν για δικαστή —οι δυο θεοί που εκπροσωπούν εδώ το καινοΰργιο καθεστώς του πατρικού δικαίου— τον προστατεύουν. Η Α-θηνά ακοΰει και τις δυο πλευρές. Όλο το διαφιλονικούμενο ζήτημα συνοψίζετοα σύντομα στη συζήτηση που γίνεται τώρα ανάμεσα στον Ορέστη και τις Ερινύες. Ο Ορέστης επικαλεί-ται ότι η Κλυταιμνήστρα έκανε διπλό έγκλημα: σκοτώνοντας τον άντρα της σκότωσε μαζί και τον πατέρα του. Γιατί λοι-πόν οι Ερινύες καταδιώκουν αυτόν κι όχι εκείνη, που είναι πολύ πιο φταίχτρα; Η απάντηση είναι χτυπητή:
«Οϋκ ήν δμαιμος φωτός δν κατέκτανεν.»'
Ο φόνος ενός ανθρώπου που δεν συγγενεύει με αίμα, α-κόμα κι αν είναι ο άντρας της φόνισσας, εξιλεώνεται, δεν εν-διαφέρει τις Ερινύες. Δουλειά τους είναι μονάχα να κατα-διώκουν το φόνο ανάμεσα στους συγγενείς από αίμα κι εδώ, σύμφωνα με το μητρικό δίκαιο, το πιο βαρύ και το πιο ανεξι-λέωτο είναι η μητροκτονία. Τώρα εμφανίζεται ο Απόλλωνας σαν συνηγορος του Ορέστη. Η Αθηνά βάζει τους αρεοπαγίτες —τους αθηναίους δικαστές—να ψηφίσουν. Οι ψήφοι είναι ί-σοι για την αθώωση και την καταδίκη. Τότε η Αθηνά, σαν προεδρεύουσα, δίνει την ψήφο της υπέρ του Ορέστη και τον αθωώνει. To πατρικό δίκαιο νίκησε το μητρικό δίκαιο. Οι «θεοί της νέας γενιάς», όπως τους χαρακτηρίζουν οι ίδιες οι Ερινύες, νικούν τις Ερινύες που πείθονται στο τέλος να ανα-λάβουν ένα νέο αξίωμα στην υπηρεσία του νέου καθεστώτος.
Αυτή η καινούργια, αλλά απόλυτα σωστή ερμηνεία της
1. «Δεν ήταν από αίμα συγγενής της ο άντρας, που σκότακιε.» Ο 605ος στίχος των «Ευμενίδων» του Αισχύλου, που αποτελεί την τελευταία τοαγω-δία της τριλογίας του Ορέστεια (σημ.τ. μετ.)•
— 14 —
Ορέστειας είναι ένα από τα ωροαότερα και καλύτερα μέρη ό-λου του βιβλίου, αποδείχνει όμως ταυτόχρονα ότι ο Μπάχο-φεν πιστεύει τουλάχιστον στις Ερινύες, στον Απόλλωνα κοα στην Αθηνά, όσο και ο Αισχύλος στην εποχή του. Πιστεύει α-κριβώς ότι στην ελληνική ηρωική εποχή έκαναν το θαύμα να γκρεμίσουν το μητρικό δίκαιο με το πατρικό δίκαιο. Είναι φανερό ότι μια τέτοιου είδους αντί,ληψη, που θεωρεί τη θρη-σκεία αποφασιστικό μοχλό της παγκόσμιας ιστορίας, τελικά θα πρέπει να καταλήγει σε καθαρό μυστικισμό. Είνοα λοιπόν άχαρη, δεν είναι καθόλου αποδοτική δουλειά, πάντα να δια-βάζει κανείς τους χοντρούς τόμους του Μπάχοφεν. Όμως, ό-λα αυτά δεν μειώνουν την αξία του, ανοίγει νέους δρόμσυς. Αυτός πρώτος αντικατέστησε τη φράση για μια άγνωστη αρ-χική κατάσταση απεριόριστων σεξουαλικών σχέσεων με την απόδειξη ότι η παλιά κλασική φιλολογία μας δείχνει ένα σω-ρό ίχνη, σύμφωνα με τα οποία πριν από τη μονογαμία υπήρ-χε πραγματικά στους Έλληνες και τους Ασιάτες μια κατά-σταση όπου, όχι μονάχα ένας άντρας είχε σεξουαλικές σχέ-σεις με περισσότερες γυναίκες, αλλά και μια γυναίκα είχε σε-ξουαλικές σχέσεις με περισσότερους άντρες, χωρίς αυτό να προσκρούει στα έθιμα. Ότι αυτό το έθιμο δεν εξαφανίστηκε χωρίς ν' αφήσει πίσω του ίχνη, με τη μορφή μιας περιορι-σμένης έκδοσης, με την οποία οι γυναίκες έπρεπε να εξαγο-ράσουν το δικοάωμα στη μονογαμία. Ότι γι' αυτό αρχικά η καταγωγή μπορούσε να λογαριάζεται μονάχα σε γυναικεία γραμμή, από μητέρα σε μητέρα. Ότι αυτή η μοναδική ισχύς της γυναικείας γραμμής διατηρήθηκε ακόμα για πολύ και στην εποχή της μονογαμίας με την εξασφαλισμένη ή πάντως την αναγνωρισμένη πατρότητα και ότι αυτή η αρχική θέση των μητέρων, σαν των μοναδικών σίγουρων γονιών των παι-διών τους, εξασφάλιζε σ' αυτές, και μαζί μ' αυτές στις γυναί-κες γενικά, μια ανώτερη κοινωνική θέση που δεν την ξαναπέ-κτησαν ποτέ από τότε. Αυτούς τους κανόνες ο Μπάχοφεν βέ-βαια δεν τους διατύπωσε έτσι καθαρά — σ' αυτό τον εμπόδι-ζε η μυστικιστική του αντίληψη. Όμως τους έχει αποδείξει, κι αυτό το 1861 σήμαινε σωστή επανάσταση.
Ο χοντρός τόμος του Μπάχοφεν ήταν γραμμένος στα γερμανικά, δηλαδή στη γλώσσα του έθνους πον τότε ενδιαφε-
— 15 —
ρόταν λιγότερο απ' όλα για την προϊστορία της σημερινής οικογένειας. Γι' αυτό έμεινε άγνωστος. Ο άμεσός του διάδο-χος στον ίδιον τομέα εμφανίστηκε το 1865, χωρίς ποτέ να έ-χει ακούσει για τον Μπάχοφεν.
Ο διάδοχος αυτός ήταν ο Τζ. Φ. Μακ Λέναν, το κατευθεί-αν αντίθετο του προκατόχου του. Στη θέση του μεγαλοφυή μυστικιστή έχουμε εδώ τον ξερό νομικό. Στη θέση της υπέρ-μετρης ποιητικής φαντασίας, τους ευλογοφανείς συνδυα-σμούς του δικηγόρου πον αγορεύει. Ο Μακ Λέναν βρίσκει σε πολλούς άγριους, βάρβαρους, ακόμα και πολιτισμένους λα-ούς της παλιάς και της νέας εποχής, μια μορφή συνοικεσίου, όπου ο γαμπρός, μονάχος ή με τους φίλους του, πρέπει φαι-νομενικά ν' αρπάζει με τη βία τη νύφη από τους συγγενείς της. Αυτό το έθιμο θα πρέπει να είναι υπόλειμμα ενός προη-γούμενου εθίμου, όπου οι άντρες μιας φυλής άρπαζαν πραγ-μαχικά τις γυνοάκες τους με τη βία από άλλες φυλές. Πώς εμ-φανίστηκε τώρα αυτός ο «ληστρικός γάμος»; Όσο καιρό οι ά-ντρες έβρισκαν αρκετές γυναίκες στη δική τους φυλή, δεν υ-πήρχε απολύτως καμιά αφορμή γι' αυτό τον τρόπο γάμου. Βρίσκουμε όμως τώρα επίσης συχνά ότι σε μη αναπτυγμέ-νους λαούς υπάρχουν ορισμένες ομάδες (που γύρω στο 1865 τις συνταΰτιζαν συχνά ακόμα με τις ίδιες τις φυλές), όπου α-παγορεύεται ο γάμος μέσα σ' αυτές, έτσι που οι άντρες να εί-ναι υποχρεωμένοι να παίρνουν τις γυναίκες τους και οι γυ-ναίκες τους άντρες τους έξω από την ομάδα, ενώ σε άλλες υ-πάρχει το έθιμο οι άντρες μιας ορισμένης ομάδας να είναι υ-ποχρεωμένοι να πούρνονν τις γυναίκες τους μονάχα μέσα από τη δική τους ομάδα. Ο Μακ Λέναν ονομάζει τις πρώτες εξωγαμικές, τις δεύτερες ενδογαμικές και δημιουργεί χωρίς περιστροφές μια άκαμπτη αντίθεση ανάμεσα σε εξωγαμικές και ενδογαμικές «φυλές». Και παρά το γεγονός ότι η δική του έρευνα για την εξωγαμία του φέρνει μπροστά στη μΰτη του το γεγονός ότι αυτή η αντίθεση σε'πολλές, αν όχι στις περισσό-τερες ή ακόμα και σε όλες τις περιπτώσεις, υπάρχει μονάχα στη φαντασία του, ωστόσο την κάνει βάση ολόκληρης της θε-ωρίας του. Οι εξωγαμικές φυλές μπορούν έτσι να παίρνουν τις γυναίκες τους μονάχα από άλλες φυλές και, στην αδιάκο-πη κατάσταση πολέμου ανάμεσα στις φυλές που αντιστοιχεί
— 16 —
στην εποχή της αγριότητας, αυτό μπορούσε να γίνει μονάχα με την αρπαγή.
Και ο Μακ Λέναν ρωτάει στη συνέχεια: Από πού προέρχε-ται αυτό το έθιμο της εξωγαμίας; Η αντίλιγψη της συγγένειας εξ αίματος και της αιμομειξίας δεν μπορούσαν να έχουν καμιά σχέση μ' αυτήν, αυτές ήταν φοανόμενα που αναπτύχθηκαν μό-λις πολύ αργότερα. Ίσως όμως αυτό να οφείλεται στο πολυ-διαδομένο στους άγριους έθιμο, να σκοτώνουν τα κορίτσια α-μέσως μόλις γεννηθοΰν. Έτσι δημιουργείται ένα πλεόνασμα α-πό άντρες σε κάθε ξεχωριστή φυλή, που αναγκαία άμεση συνέ-πειά του είνοα πολλοί άντρες να κατέχουν από κοινού μια γυναίκα: δηλαδή η πολυανδρία. Η συνέπεια πάλι ήταν ότι ήξε-ραν ποια ήταν η μητέρα ενός παιδιού, όχι όμως ποιος ήταν ο πατέρας, γι' αυτό και η συγγένεια λογαριάζεται μονάχα από τη γυναικεία γραμμή κι αποκλείεται η αντρική. Αυτό ήταν το μη-τρικό δίκαιο. Και μια δεύτερη συνέπεια της έλλειψης γυναι-κών μέσα στη φυλή —μια έλλειψη που τη μετρίαζε, αλλά δεν την εξαφάνιζε η πολυανδρία— ήταν ακριβώς η συστηματική βίαιη απαγωγή γυναικών από ξένες φυλές.
«Επειδή η εξωγαμία και η πολυανδρία πηγάζουν από την ίδια οατία —την έλλειψη ισαριθμίας ανάμεσα στα δυο φΰ-λα— πρέπει να θεωρούμε ότι όλες οι εξωγαμικές φυλές αρ-χικά ήτανπολυανδρικές... Κοα γι' αυτό πρέπει να θεωρούμε αδιαμφισβήτητο ότι ανάμεσα στις εξωγαμικές φυλές το πρώ-το σύστημα συγγένειας ήταν εκείνο που γνωρίζει δεσμοΰς αί-ματος μονάχα από τη μητρική πλευρά.» (Mc Lennan, «Studies in Ancient History», 1886, Primitive Marriage, σελ. 124).
H υπηρεσία που πρόσφερε o Μακ Λέναν είναι ότι τράβη-ξε την προσοχή στη γενική διάδοση και τη μεγάλη σημασία αυτού που ονομάζει εξωγαμία. Καθόλου δεν ανακάλνψεχνμ ύπαρξη των εξωγαμικών ομάδων και ακόμα σε καμιά περί-πτωοη δεν τις κατάλαβε. Εκτός από προηγούμενες, μεμονω-μένες σημειώσεις πολλών παρατηρητών —πον ήταν οι πηγές του Μακ Λέναν— ο Λάθαμ (Descriptive Ethnology, 1859) εί-χε περιγράψει σωστά και με ακρίβεια το θεσμό αυτό στους ιν-δούς Μαγκάρ1 και είπε ότι είναι γενικά διαδεδομένος και τον
1. Παλιά φυλή, πον σήμερα αποτελεί εθνότητα του δνηκού Νεπάλ (σημ. γερμ. σύντ.).
— 17 —
βρίσκουμε σε όλες τις ηπείρους. To σημείο αυτό από το έργο του Λάθαμ το αναφέρει και ο ίδιος ο Μακ Λέναν. Και ο δικός μας ο Μόργκαν από το 1847, στα γράμματά του για χους Ιρο-κέζους (στο Αμέρικαν Ριβιοϋ) και TO 1851 στο Δε Αιγκ οφ δε Ιροκουά τον αποδείχνει και τον περιγράφει, σωστά, ενώ, ό-πως θα δούμε, το δικηγορικό μυαλό του Μακ Λέναν δημι-ούργησε εδώ μια πολύ μεγαλύτερη σύγχυση απ' ό,τι η μυστι-κιστική φαντασία του Μπάχοφεν στον τομέα του μητρικού δικαίου. Μια παραπέρα υπηρεσία που πρόσφερε ο Μακ Λέ-ναν είναι ότι αναγνώρισε τη γενεαλογική σειρά σύμφωνα με το μητρικό δίκαιο σαν το αρχικό, αν κοα, όπως αναγνωρίζει αργότερα, τον πρόλαβε εδώ ο Μπάχοφεν. Μα και εδώ δεν βλέπει καθαρά, μιλάει διαρκώς γι,α «συγγένεια μονάχα σε γυ-ναικεία γραμμή» (kinship through females only) και χρησιμο-ποιεί αδιάκοπα αυτή τη σωστή για μια προηγούμενη βαθμίδα έκφραση και σε κατοπινές βαθμίδες ανάπτυξης, όπου παρά το γεγονός ότι η καταγωγή και η κληρονομιά λογαριάζοντοα ακόμα αποκλειστικά σύμφωνα με τη γυνοακεία γραμμή, ανα-γνωρίζεται όμως κοα εκφράζεται η συγγένεια και από την α-ντρική πλευρά. Είναι η στενοκεφαλιά του νομικού, που δημι-ουργεί μια σταθερή νομική έκφραση κοα εξακολουθεί να την εφαρμόζει αμετάβλητη σε καταστάσεις που στο μεταξύ την έ-καναν ανεφάρμοστη.
Παρ' όλη της την ευλογοφάνεια, φαίνεται ωστόσο ότι η θεωρία του Μακ Λέναν δεν έμοιαζε ούτε και στον ί,διο της το συγγραφέα αρκετά γερά θεμελιωμένη. Τουλάχιστον του κά-νει εντύπωση ότι είναι «αξιοπαρατήρητο πως η μορφή της (φοανομενι,κής) αρπαγής γυνοακών είνοα mo χαρακτηριστική και εκφράζεται πιο καλά ακριβώς στους λαούς εκεινους ό-που επικρατεί η αντρική συγγένεια (θέλει να πει η καταγωγή σε αντρική γραμμή)» (σελ. 140). Και ακόμα: «Είναι περίεργο γεγονός ότι, απ' όσα ξέρουμε, η παιδοκτονία δεν ασκείται συστηματικά πουθενά εκεί όπου υπάρχουν πλοα-πλάι η εξω-γαμία κοα η αρχαιότατη μορφή συγγένειας» (σελ. 146). Κοα τα δυο γεγονότα χτυπούν κατάμουτρα τον τρόπο της εξήγησής του και δεν έχει να αντιπαραθέσει σ' αυτά παρά μονάχα και-νοΰργιες, mo μπερδεμένες υποθέσεις.
Παρ' όλα αυτά, στην Αγγλία η θεωρία του επιδοκιμάστη-
. —18 —
κε πολύ και βρήκε μεγάλη απήχηση: Ο Μακ Λέναν περνούσε εδώ γενικά για ιδρυτής της ιστορίας της οικογένειας και για πρώτη αυθεντία στο πεδίο αυτό. Η αντίθεσή του ανάμεσα στις εξωγαμικές και τις ενδογαμικές «φυλές», παρά τις όποι-ες εξοαρέσεις και τροποποιήσεις που διαπιστώνονταν, έμεινε ωστόσο η αναγνωρισμένη βάση της κυρίαρχης αντίληψης κοα έγινε η παρωπίδα, που έκανε αδύνατη κάθε ελεύθερη εξέταση του ερευνώμενου πεδί,ου και επομένως έκανε επίσης αδύνατη κάθε αποφασιστική πρόοδο. Στην υπερεκτίμηση του Μακ Λέναν στην Αγγλία, που συνηθίζεται κατά to αγγλικό πρότυ-πο και αλλού, έχουμε καθήκον ν' αντιπαραθέσουμε το γεγο-νός ότι με την καθαρά παρεξηγημένη αντίθεσή του ανάμεσα στις εξωγαμικές και τις ενδογαμικές «φυλές» περισσότερο έ-βλαψε παρά ωφέλησε με τις έρευνές του.
Στο μεταξύ, έρχονταν στο φως όλο και περισσότερα γε-γονότα που δεν ταίριαζαν στο κομψό του πλαίσιο. Ο Μακ Λέναν γνώριζε μονάχα τρεις μορφές του γάμου: πολυγαμία, πολυανδρία και μονογαμία. Απο τη στιγμή όμως που στρά-φηκε η προσοχή σ' αυτό το σημείο, βρίσκονταν όλο και πε-ρισσότερες αποδείξεις για το ότι σε ανεξέλικτους λαοΰς υ-πήρχαν μορφές γάμου, όπου μια σειρά άντρες κατείχαν από κοινού μια σειρά γυναίκες. Κι ο Αόμποκ {The Origin of Civilization, 1870) παραδέχτηκε αυτό τον ομαδικό γάμο {Communal marriage) σαν ιστορικό γεγονός.
Αμέσως μετά, το 1871, εμφανίστηκε ο Μόργκανμε νέο και από πολλές απόψεις αποφασιστικό υλικό. Είχε πειστεί ό-τι το ιδιόμορφο σύστημα συγγένειας που ισχύει στους Ιροκέ-ζους είναι κοινό σε όλους τους αυτόχθονες κατοίκους των Ηνωμένων Πολιτειών, δηλαδή απλώνεται σε μια ολόκληρη ήπειρο, αν και αντιφάσκει άμεσα με τους βαθμούς συγγένει-ας όπως προκύπτουν πραγματικά από το σύστημα γάμου που ισχύει εκεί. Παρακίνησε λοιπόν την αμερικάνικη ομο-σπονδιακή κυβέρνηση να συγκεντρώσει πληροφορίες, με βά-ση ερωτηματολόγια και πίνακες που διατύπωσε ο ίδιος, για τα συστήματα συγγένειας των υπόλοιπων λαών και από τις απαντήσεις βρήκε 1) ότι το αμερικανοϊνδιάνικο σύστημα συγγένειας ισχύει σε πολλές φυλές και στην Ασία και με κά-πως παραλλαγμένη μορφή στην Αφρική και στην Αυστραλία,
— 19 —
2) ότι εξηγείται πέρα για πέρα από μια μορφή ομαδικού γά-μου που αρχίζει να εξαφανίζεται στη Χαβάη και σ' άλλα αυ-στραλιανά νησιά, 3) ότι όμως στα ίδια νησιά, πλάι σ' αυτή τη μορφή γάμου, ισχύει ένα σύστημα συγγένειας που μπορεί να εξηγηθεί μονάχα με μια ακόμα πιο πρωτόγονη και σήμερα ε-ξαφανισμένη μορφή του ομαδικοΰ γάμου. Τις πληροφορίες που συγκέντρωσε μαζί με τα συμπεράσματά του τα δημο-σίευσε το 1871 στο βιβλίο του Systems of Consanguinity and Affinity και έφερε έτσι τη συζήτηση σ' ένα άπειρα πιο ευρύ πεδίο. Ξεκινώντας από τα συστήματα συγγένειας οικοδομού-σε ξανά τις αντίστοιχες σ' αυτά μορφές οικογένειας, ανοίγο-ντας έτσι έναν καινούργιο δρόμο έρευνας και μια ανασκόπη-ση που έφτανε ακόμα πιο πίσω στην προϊστορία της ανθρω-πότητας. Με την επικράτηση αυτής της μεθόδου διαλυόταν σαν καπνός το χαριτωμένο κατασκεύασμα του Μακ Λέναν.
Ο Μακ Λέναν υπεράσπισε τη θεωρία του στη νέα έκδοση του Primitive Marriage («Studies in Ancient Histrory», 1875). Ενώ o ίδιος σκαρώνει μια εξαιρετικά τεχνητή ιστορία της οι-κογένειας αποκλειστικά από υποθέσεις, ζητάει από τον Λό-μποκ και τον Μόργκαν όχι μόνο αποδείξεις για τον κάθε τους ισχυρισμό, αλλά αποδείξεις με την ακαταμάχητη εκείνη ακρίβεια, που μονάχα σ' ένα σκοτσέζικο δικαστήριο γίνονται δεκτές. Κι αυτό το κάνει ο ίδιος άνθρωπος, που από τη στενή σχέση ανάμεσα στον αδερφό της μητέρας και το γιο της αδερ-φής στους Γερμανούς (Tacitus, Germania, c. 20), από την πλη-ροφορία του Καίσαρα ότι οι Βρετανοί ανά δέκα ή δώδεκα έ-χουν κοινές τις γυναίκες τους και από όλες τις άλλες πληρο-φορίες των αρχαίων συγγραφέων για κοινοκτημοσύνη των γυναικών στους βαρβάρους, βγάζει αδίστακτα το συμπέρα-σμα ότι σ' όλους αυτούς τους λαούς κυριαρχοΰσε η πολυαν-δρία! Θαρρεί κανείς ότι ακούει έναν εισαγγελέα, που για την τακτοποίηση της περίπτωσής του επιτρέπει στον εαυτό του κάθε ελευθερία, ενώ από το συνήγορο απαιτεί όμως την πιο τυπική, νομικά ισχυρή απόδειξη για την κάθε του λέξη.
Ισχυρίζεται ότι ο ομαδικός γάμος είναι καθαρή φαντα-σία, κοα έτσι πέφτει πολύ πιο πίσω από τον Μπάχοφεν. Τα συστήματα συγγένειας του Μόργκαν είναι τάχα απλοί, κανό-νες κοινωνικής ευγένειας, κι αυτό αποδείχνεται CPIO το γεγο-
— 20—
νός ότι οι Ινδιάνοι προσφωνούν αδερφό ή πατέρα και τον ξέ-νο, το λευκό. Είνοα σαν να θέλαμε να υποστηρίξουμε ότι οι χαρακτηρισμοί πατέρας, μητέρα, αδερφός, αδερφή είναι α-πλές προσφωνήσεις χωρίς νόημα, επειδή τους καθολικούς παπάδες και τις ηγουμένισσες τους προσφωνούν πατέρα και μητέρα, ενώ οι καλόγεροι και οι καλόγριες, ακόμα και οι μα-σόνοι και οι άγγλοι σύντροφοι ενός επαγγελματικού σωμα-τείου, προσφωνούνται μεταξύ τους σε επίσημες συνεδριά-σεις με τις λέξεις αδερφέ και αδερφή. Κοντολογίς, η υπερά-σπιση του Μακ Λέναν ήταν φοβερά αδύναμη.
Έμενε ωστόσο ακόμα ένα σημείο, που δεν το είχαν πιά-σει. Η αντίθεση ανάμεσα στις εξωγαμικές κοα τις ενδογαμι-κές «φυλές», πάνω στην οποία στηριζόταν όλο του το σύστη-μα, δεν ήταν μονάχα ακλόνητη, αλλά την αναγνώριζαν κιό-λας σαν άξονα όλης της ιστορίας της οικογένειας. Παραδέ-χονταν ότι η προσπάθεια του Μακ Λέναν να εξηγήσει αυτή την αντίθεση είναι ανεπαρκής και αντιφάσκει με τα γεγονότα που ο ίδιος απαρίθμησε. Όμως, η αντίθεση η ίδια, η ύπαρξη δυο αλληλοαποκλειόμενων ειδών από αυτοτελείς και ανε-ξάρτητες φυλές, όπου το ένα είδος έπαιρνε τις γυναίκες του μέσα από τη φυλή, ενώ αυτό απαγορευόταν απόλυτα στο άλ-λο είδος — ανπά ίσχυαν σαν αδιαφιλονίκητο ευαγγέλιο. Δεν έχουμε παρά να συγκρίνουμε, για παράδειγμα, TO Ongines de /a famille του Ζιρό-Τελόν (1874) και ακόμα το Origin of Civilization του Λομποκ (4η έκδοση, 1882).
Από το σημείο αυτό πιάνεται το κύριο έργο του Μόρ-γκαν: Ancient society (1877), το έργο που έχει σαν βάση της τούτη η εργασία. Αυτό που το 1871 ακόμα ο Μόργκαν το δι-αισθανόταν θολά μόνο, αναπτύσσεται εδώ με πλήρη συνείδη-ση. Η ενδογαμία και εξωγαμία δεν αποτελοΰν καμιά αντίθε-ση. Εξωγαμικές «φυλές» δεν βρέθηκαν ως τώρα πουθενά. Όμως, τον καιρό που επικρατοΰσε ακόμα ο ομαδικός γάμος —και κατά πάσαν πιθανότητα κάποτε επικρατούσε πα-ντού— η φυλή δ'ιακλαδωνόταν σε μια σειρά συγγενικές εξ αί-ματος ομάδες από τη μητρικη πλευρά, στα γένη, που μέσα τους απαγορευόταν αυστηρά ο γάμος, έτσι ώστε OL άντρες ε-νός γένους μπορούσαν βέβαια να παίρνουν τις γυναίκες τους μέσα από τη φυλή, και κατά κανόνα τις παίρνανε απ' αυτή, έ-
—21 —
πρεπε όμως να τις παίρνουν έξω από το γένος τους. Έτσι ώ-στε αν το γένος ήταν αυστηρά εξωγαμικό, η φυλή που περιε-λάμβανε το σύνολο των γενών, ήταν άλλο τόσο αυστηρά εν-δογαμική. Έτσι ξεκαθαρίστηκε οριστικά και το τελευταίο υ-πόλειμμα του κατασκευάσματος του Μακ Λέναν.
Ο Μόργκαν όμως δεν αρκέστηκε σ' αυτό. To γένος των Ινδιάνων της Αμερικής του χρησίμεψε ακόμα για να κάνει τη δεύτερη αποφασιστική πρόοδο στο πεδίο που ερευνοΰσε. Στο γένος αυτό που ήταν οργανωμένο σύμφωνα με το μητρικό δί-καιο, ανακάλυψε την αρχική μορφή απ' όπου αργότερα ανα-πτύχθηκε το γένος που ήταν οργανωμένο σύμφωνα με το πα-τρικό δίκοαο, το γένος όπως το βρίσκουμε στους αρχαίους πολιτισμένους λαούς. To ελληνικό και ρωμαϊκό γένος, που αποτελούσε αίνιγμα για όλους τους ως τότε ιστοριογράφους, είχε εξηγηθεί με το ινδιάνικο και έτσι είχε βρεθεί μια και-νούργια βάση για όλη την πρωτόγονη ιστορία.
Αυτή η εκ νέου ανακάλυψη του αρχικού μητριαρχικού γέ-νους σαν πρώτης βαθμίδας του πατριαρχικοΰ γένους των πο-λιτισμένων λαών, έχει για την προϊστορία την ίδια σημασία που έχει η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου για τη βιολογία και η θεωρία της υπεραξίας του Μαρξ για την πολιτική οικονο-μία. Έδωσε τη δυνατότητα στον Μόργκαν να σκιαγραφήσει για πρώτη φορά την ιστορία της οικογένειας, όπου έχουν διατυ-πωθεί στις γενικές τους γραμμές και όσο το επιτρέπει το γνω-στό σήμερα υλικό, τουλάχιστον οι κλασικές της βαθμίδες ανά-πτυξης. Είνοα φανερό για όλους ότι έτσι αρχίζει μια νέα εποχή στην επεξεργασία της προϊστορίας. To μητριαρχικό γένος έγι-νε ο άξονας γύρω από τον οποίο στρέφεται όλη ami] η επιστή-μη. Από τον καιρό που ανακαλύφθηκε, ξέρουμε προς ποια κα-τεύθυνση και για ποιο αντικείμενο πρέπει να ερευνούμε και πώς πρέπει να ταξινομούμε τα αποτελέσματα της έρευνας. Και επομένως γίνονται τώρα στον τομέα αυτό πολύ πιο γρήγορες πρόοδοι απ' ό,τι γινόταν πριν εκδοθεί το βιβλίο του Μοργκαν.
Οι ανακαλύψεις του Μόργκαν έχουν τώρα αναγνωριστεί γενικά, ή μάλλον τις έχουν ιδιοποιηθεί οι ερευνητές της προϊ-στορίας, ακόμα και στην Αγγλία. Όμως, σχεδόν σε κανέναν δεν βρίσκουμε την ανοιχτή ομολογία ότι στον Μόργκαν χρω-στάμε τούτη την επανάσταση στις αντιλήψεις. Στην Αγγλία
— 22 —
αποσιώπησαν, όσο ήταν δυνατό, το βιβλίο του και με τον ίδιο ξεμπέρδεψαν με συγκαταβατικούς επαίνους για τις προηγον-μενε^ εργασίες του. Ενώξεσκαλίζουν με επιμέλεια τις λεπτο-μέρειες της περιγραφής του, αποσιωπούν επίμονα τις πραγ-ματικά μεγάλες ανακαλύψεις του. Η πρώτη έκδοση του Ancient society έχει εξαντληθεί. Στην Αμερική δεν υπάρχει για παρόμοια πράγματα αξιόλογη κατανάλωση. Στην Αγγλία φοάνεται πως έπνιξαν συστηματικά το βιβλίο και η μοναδική έκδοση αυτού του έργου, που άφησε εποχή, η έκδο-ση που κυκλοφορεί ακόμα στα βιβλιοπωλεία, είναι η γερμα-νική μετάφραση.
Γιατί αυτή η επιφύλαξη, στην οποία είναι δύσκολο να μη δούμε μια συνωμοσία σιωπής, ιδιαίτερα αν πάρουμε υπόψη τις τόσες περικοπές που αναφέρονται απλούστατα για λό-γους ευγένειας κοα τις άλλες εκδηλώσεις συναδελφικότητας από τους αναγνωρισμένους μας ερευνητές της προϊστορίας; Μήπως γιατί ο Μόργκαν είναι Αμερικανός και είναι πολΰ σκληρό για τους άγγλους ερευνητές της προϊστορίας το γεγο-νός ότι, παρά την εξαιρετικά αξιέπαινη επιμέλειά τους στη συλλογή του υλικού, εί,ναι υποχρεωμένοι να καταφεύγουν σε δυο μεγαλοφυείς ξένους, στον Μπάχοφεν και στον Μόρ-γκαν, για τις απόψεις που ισχύουν γενικά στην τακτοποίηση και ταξινόμηση αυτού του υλικού, με δυο λόγια για τις ιδέες τους; To Γερμανό θα μποροΰσαν ακόμα να τον ανεχθσύν, τον Αμερικανό, όμως; Απέναντι στον Αμερικανό ο κάθε Άγγλος γίνεται πατριώτης, είδα τέτοια διασκεδαστικά παραδείγμα-τα στις Ηνωμένες Πολιτείες'. Και σαν να μην έφταναν αυτά, προστέθηκε κοα το ότι ο Μακ Λέναν ήταν, οαν να λέμε, ο επί-σημα αναγνωρισμένος ιδρυτής κοα αρχηγός της αγγλικής προϊστορικής σχολής. Ανάμεσα στους ερευνητές της προϊ-στορίας θεωρείτο σαν τρόπος καλής συμπεριφοράς να μιλά-νε με το μεγαλύτερο σεβασμό για το τεχνητό του ιστορικό κα-τασκεύασμα, που από την παιδοκτονία οδηγεί στη μητριαρ-χική οικογένεια μέσω της πολυανδρίας κοα του ληστρικού
1.0 Ένγκελς, μαζί με τον Έντουαρντ Αβελινγκ, την Ελεανόρ Μαρξ-Λβε-λινγκ και τον Καρλ Σέρλεμερ, επισκέφττικαν τον Αύγουστο-Σεπτέμβρη του 1888 τις ΗΠ Α και τον Καναδά. Για τις εντυπώσεις του Ένγκελς από το ταξί-6ι αυτό βλέπε Marx-Engels- Werke, τόμ. 21, σελ. 466-468 (σημ. γερμ. σύντ.).
— 23 —
γάμου. Θεωρείτο απρεπής οαρετικός όποιος είχε και την πα-ραμικρή αμφιβολία για το ότι υπάρχουν «φυλές» εξωγαμικές και ενδογαμικές, που αλληλοαποκλείονται απόλυτα. Επομέ-νως, ο Μόργκαν έκανε ένα είδος ιεροσυλίας διαλύοντας σαν καπνό όλα αυτά τα σγιασμένα δογματα. Και τα διέλυσε μάλι-στα μ' έναν τρόπο που έφτασε να εκφράσει τις απόψεις του για να γίνουν αμέσως ολοφάνερες. Έτσι που οι θαυμαστές του Μακ Λέναν, που ως τώρα τρίκλιζαν απελπιομένα ανάμε-σα στην εξωγαμία και στην ενδογαμία, αναγκάστηκαν να χτυπήσουν το κεφάλι τους με τις γροθιές τους και να φωνά-ξουν: Πώς μπορούσαμε να ήμαστε τόσο κουτοί και να μην το βρούμε αυτό μονάχοι μας τόσον καιρό!
Κι αν δεν έφταναν αυτά τα εγκλήματα για ν' απαγορεύ-ουν στην επίσημη σχολή κάθε άλλη μεταχείρισή του εκτός α-πό ένα χλιαρό παραμέρισμά του, ο Μόργκαν έκανε να ξεχει-λίσει το ποτήρι, όχι μονάχα γιατί κριτίκαρε τον πολιτισμό, την κοινωνία της εμπορευματικής παραγωγής, τη βασική μορφή της σημερινής μας κοινωνίας μ' έναν τρόπο που θυμί-ζει τον Φουριέ, αλλά και γιατί μιλάει ακόμα για μελλοντικό μετασχηματισμό αυτής της κοινωνίας με λόγια που θα μπο-ρούσε να είχε πει ο Καρλ Μαρξ. Του άξιζε, λοιπόν, που ο Μακ Λέναν τον κατηγορεί αγανακτισμένος ότι «η ιστορική μέθοδος του είναι απόλυτη αντιπαθητική» και πον ο καθηγη-τής κΰριος Ζιρό-Τελόν στη Γενεύη to επιβεβαιώνει αυτό ακό-μα και το 1884. Αν και ήταν ο ίδιος ο κύριος Ζιρό-Τελόν που το 1874 (Origines de la famille) στριφογύριζε ακόμα αμήχανος μέσα στο λαβύρινθο της εξωγαμίας του Μακ Λέναν, απ' όπου χρείάστηκε να τον απελευθερώσει ο Μόργκαν!
Για τις υπόλοιπες προόδους που χρωστάει η προϊστορία στον Μόργκαν, δεν χρειάζεται να επεκταθώ εδώ. Στην εργα-σία μου βρίσκεται ό,τι χρειάζεται γι' αυτές. Τα δεκατέσσερα χρόνια που πέρασαν από την έκδοση του κύριου έργου του Μόργκαν, πλούτισαν πολΰ το υλικό μας για την ιστορία των πρωτόγονων κοινωνιών των ανθρώπων. Στους ανθρωπολό-γους, στους ταξίδιώτες και στους επαγγελματίες ερευνητές της προϊστορίας προστέθηκαν οι μελετητές της συγκριτικής νομολογίας που, από τη μια μεριά, έφεραν νέο υλικό και, α-πό την αλλη, νέες απόψεις. Έτσι κλονίστηκαν ή και αχρη-
— 24 —
στεύτηκαν μερικές από τις μεμονωμένες υποθέσεις του Μόρ-γκαν. Όμως, πουθενά το νέο υλικό που συγκεντρώθηκε δεν μπόρεσε ν' αντικαταστήσει με νέες, τις μεγάλες του κύριες α-πόψεις. Η τάξη που έβαλε ο Μόργκαν στην προ ϊστορία ισχύ-ει, στις κύριες γραμμές της, ακόμα και σήμερα. Μάλιστα, μπορεί να πει κανείς, την αναγνωρίζουν όλο και περισσότε-ρο στον ίδιο βαθμό που κρατούν μυστικό το γεγονός ότι αυ-τός είναι ο αρχικός δημιουργός αυτής της μεγάλης προόδου.1
Λονδίνο, 16 Ιούνη 1891
Φρίντριχ Ένγκελς
Σνμφωνα με την τέταρτη έκδοση της Καταγωγής της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους.
Πρωτοόημοσιεύτηκε με τον τίτλο «Για την πρωτόγονη ιστορία ζης οικογένειας» στ^ΝόιεΤσάιτ, 1891.
Marx-Enge/s-Werke, τόμ. 22, σελ. 211-222.
1. Στο ταξίδι μου, όταν γύριζα από τη Νέα Υόρκη, το Σεπτέμβρη του 1888, συνάντησα έναν πρώην βουλευτή του Κογκρέσου της εκλογικής περι-φέρειας του Ρότσεστερ, που είχε γνωρίσει τον Λούις Μόργκαν. Δεν ήξερε δυστυχώς να μου διηγηθεί πολλά γι' αυτόν. Ο Μόργκαν έζησε στο Ρότσεστερ σαν ιδιώτης κι ασχολιόταν μονάχα με τις μελέτες του. Ο αδερφός του ήταν συνταγματάρχης, διορισμένος στην Ουάσιγκτον στο υπουργείο Στρατκοτι-κών. Με τη μεσολάβηση του αδερφού του κατάφερε να ενδιαφερθεί η κυβέρ-νηση για τις έρευνές του και να εκδώσει μερικά από τα έργα του με έξοδα του δημοσίου. Ο ίδιος ο αφηγητής, όπως μου είπε, χρησιμοποιήθηκε για το σκο-πό αυτό πολλές φορές, τον καιρό που ήταν βουλευτής (σημ. του Ένγκελς).
— 25 —

Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ,
ΤΗΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ
ΚΑΙΤΟΥΚΡΑΤΟΥΣ
I
ΠΡΟΪ ΣΤΟΡΙΚΕΣ ΒΑΘΜΙΔΕΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
Ο Μόργκαν είναι ο πρώτος που, με γνώση του έργου, προ-σπαθεί να βάλει μια ορισμένη τάξη στην προϊστορία της αν-θρωπότητας. Η ταξινόμηση που κάνει θα ισχύει, βέβαια, όσο ένα σημαντικά ευρύτερο υλικό δεν θα μας αναγκάσει να κά-νουμε αλλαγές.
Από τις τρεις κύριες εποχές: άγρια κατάσταση, βαρβαρό-τητα, πολιτισμός, τον απασχολούν φυσικά μονάχα οι δύο πρώτες και το πέρασμα στην τρίτη. Την καθεμιά από τις δυο, την υποδιαιρεί σε μια κατώτερη, μέση και ανώτερη βαθμίδα, ανάλογα με την πρόοδο της παραγωγής των μέσων συντήρη-σης. Γιατί, όπως λέει:
«Η επιδεξιότητα σ' αυτή την παραγωγή είναι αποφασι-στική για το βαθμό της ανθρώπινης υπεροχής και κυριαρχίας στη φύση. Από όλα τα όντα μονάχα ο άνθρωπος κατάφερε να φτάσει σε μια σχεδόν απόλυτη κυριαρχία πάνω στην παρα-γωγή των μέσων διατροφής. Όλες οι μεγάλες εποχές της αν-θρώπινης προόδου συμπίπτουν περισσότερο ή λιγότερο άμε-σα με εποχές όπου διευρύνονται οι πηγές συντήρησης.»
Η εξέλιξη της οικογένειας συμβαδίζει, δεν παρουσιάζει ό-μως τόσο χαρακτηριστικά σημάδια για το χωρισμό των πε-ριόδων.
1. ΑΓΡΙΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ
1) Κατώτερη βαθμίδα. Είναι η παιδική ηλικία του ανθρώ-πινου γένους. Οι άνθρωποι έμεναν ακόμα στους αρχικούς τους τόπους διαμονής στα τροπικά ή υποτροπικά δάση. Ζού-σαν εν μέρει τουλάχιστον πάνω στα δέντρα. Μόνο έτσι μπο-ρεί να εξηγηθεί ότι σώθηκαν από τα μεγάλα θηρία. Σαν τροφή
— 27 —
τους χρησίμευαν φρούτα, καρϋδια, ρίζες. Η διαμόρφωση έ-ναρθρης γλώσσας είναι το κύριο αποτέλεσμα αυτής της επο-χής. Απ' όλους τους λαούς, που έγιναν γνωστοί στην ιστορι-κή περίοδο, κανένας πια δεν ανήκει σ' αυτή την πρωτόγονη κατάσταση. Όσες χιλιετίες κι αν κράτησε, δεν μπορούμε ω-στόσο να την αποδείξουμε με άμεσες μαρτυρίες. Μια και πα-ραδεχτήκαμε, όμως, την καταγωγή τον ανθρώπου από το ζω-ικό βασίλειο, πρέπει απαραίτητα να παραδεχτούμε αυτή τη μεταβατική περίοδο.
2) Μεσαίαβαθμίδα. Αρχίζει με τη χρησιμοποίηση των ψα-ριών (σ' αυτά περιλαμβάνουμε και τα καβούρια, τα όστρακα και άλλα υδρόβια) για τροφή κοα με τη χρήση της φωτιάς. Αυ-τά τα δύο συμβαδίζουν, επειδή τα ψάρια μόνο με τη φωτιά γί-νοντοα ολότελα χρησιμοποιήσιμη τροφή. Με τη νέα όμως αυ-τή τροφή οι άνθρωποι έγιναν ανεξάρτητοι από κλίμα και τό-πο. Ακολουθώντας τα ποτάμια και τις ακτές μπορούσαν, α-κόμα και στην άγρια κατάσταση, να απλωθούν στο μεγα-λύτερο μέρος της γης. Τα χοντροφτιαγμένα, ακατέργαστα πέ-τρινα εργαλεία της πρώτης λίθινης εποχής, τα λεγόμενα πα-λαιολιθικά, που ανήκοχτν ολότελα ή στο μεγαλύτερό τους μέ-ρος σε αυτή την περίοδο, με τη διάδοσή τους σ' όλες τις ηπεί-ρους αποδείχνουν αυτές τις περιηγήσεις. Οι νεοκατειλημμέ-νες ζώνες, καθώς και το ένστικτο για έρευνα, που δρούσε αδιάκοπα, σε συνδυασμό με τη φωτιά που έμαθαν να παρά-γουν με την τριβή, πρόσφεραν νέα μέσα διατροφής, όπως εί-ναι οι αμυλώδεις ρίζες και οι βολβοί, ψημένα στη χόβολη ή σε λακκούβες (χωμάτινους φούρνους), όπως είναι τα θηράματα που με την εφεύρεση των πρώτων όπλων, ρόπαλο και ακό-ντιο, προστέθηκαν κι αυτά πού και πού στην τροφή. Λαοί α-ποκλειστικά κυνηγεηκοί, όπως τους παρουσιάζουν στα βι-βλία, δηλαδή λαοί που να ζουν μονάχα από το κυνήγι, δεν υ-πήρξαν ποτέ, γιατί το προϊόν του κυνηγιού είναι πολύ αβέ-βαιο. Σαν συνέπεια της αδιάκοπης αβεβαιότητας των πηγών διατροφής φαίνεται πως σ' αυτή τη βαθμίδα εμφανίστηκε η ανθρωποφαγία, που από εδώ και μπρος διαρκεί πολύ. Οι Αυ-στραλοί και πολλοί Πολυνήσιοι βρίσκονται και σήμερα ακό-μα σ' αυτή τη μέση βαθμίδα της άγριας κατάστασης.
3) Ανώτερη βαθμίδα. Αρχίζει με την εφεύρεση του τόξου
— 28 —
και του βέλους που έκαναν τακτική τροφή τα θηράματα, και το κυνήγι κανονικό κλάδο εργασίας. To τόξο, η χορδή κοα το βέλος αποτελσύν κιόλας ένα πολΰ σύνθετο εργαλείο, που η ε-φεύρεσή του προϋποθέτει μακρόχρονη, συσσωρευμένη πείρα και ακονισμένες πνευματικές δυνάμεις, δηλαδή ταυτόχρονα και τη γνώση πλήθους άλλων εφευρέσεων. Αν συγκρίνουμε τους λαούς που γνωρίζουν το τόξο και το βέλος, όχι ομως α-κόμα και την αγγειοπλαστική (απ' όπου ο Μόργκαν χρονο-λογεί το πέρασμα στη βαρβαρότητα), βρίσκουμε πραγματικά κιόλας μερικές αρχές της εγκατάστασης σε χωριά, μια κά-ποια κυριαρχία πάνω στην παραγωγή των μέσων συντήρη-σης, ξύλινα δοχεία κοα εργαλεία, υφαντουργία με τα δάχτυλα (χωρίς αργαλιό) με ίνες από φλούδες δέντρων, πλεγμένα κα-λάθια από φλούδες ή βούρλα, γυαλισμένα (νεολιθικά) πέτρι-να εργαλεία. Τις περισσότερες φορές η φωτιά και το πέτρινο τσεκούρι έδωσαν τη δυνατότητα να φτιαχτεί το μονόξυλο και σε ορισμένα μέρη δοκάρια και σανίδια για το χτίσιμο σπι-τιών. Όλες αυτές τις προόδους τις βρίσκουμε, για παράδειγ-μα, στους Ινδιάνους της βορειοδυτικής Αμερικής, που γνω-ρίζουν το τόξο και το βέλος, όχι όμως και την αγγειοπλαστι-κή. Για την άγρια κατάσταση το τόξο και το βέλος ήταν ό,τι εί-ναι το σιδερένιο σπαθί για τη βαρβαρότητα και το πυροβόλο όπλο για τον πολιτισμό: το αποφασισακό όπλο.
2. ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ
1) Κατώτερη βαθμίδα. Χρονολογείται από την εισαγωγή της αγγειοπλαστικής, που αποδειγμένα σε πολλές περιπτώ-σεις και πιθανόν παντού, γεννήθηκε από την επικάλυψη των πλεγμένων ή ξύλινων δοχείων με πηλό, για ν' αντέχουν στη φωτιά. Γρήγορα όμως βρήκαν OIL Ο φορμαρισμένος πηλός ε-ξυπηρετούσε και χωρίς το εσωτερικό αγγείο.
Ως εδώ μπορούσαμε να θεωρούμε την πορεία της εξέλιξης εντελώς γενικά, σαν πορεία εξέλιξης που ισχύει για μια ορι-σμένη περίοδο για όλους τους λαούς, ανεξάρτητα από τον τό-πο. Με την εμφάνιση, όμως, της βαρβαρότητας φτάσαμε σε μια βαθμίδα, όπου επιβάλλεται η διαφορετική φυσική δια-
— 29 —
μόρφωση των δυο μεγάλων ηπείρων της γης. To χαρακτηρι-στικό σημεί,ο της περιόδου της βαρβαρότητας είναι η εξημέ-ρωση και η εκτροφή ζώων και η καλλιέργεια φυτών. Η ανα-τολική ήπειρος, ο λεγόμενος παλιός κόσμος, είχε σχεδόν όλα τα κατάλληλα για εξημέρωση ζώα και όλα τα καλλιεργήσιμα είδη σιτηρών, εκτός από ένα. Η δυτική ήπειρος, η Αμερική, α-πό κατάλληλα για εξημέρωση θηλαστικά είχε μονάχα το λά-μα, κοα αυτό πάλι μονάχα σ' ένα τμήμα του Νότου, και από ό-λα τα καλλιεργήσιμα σιτηρά μονάχα ένα, αλλά το καλύτερο: το καλαμπόκι. Αυτοί οι διαφορετικοί φυσικοί όροι κάνουν από εδώ και μπρος να τραβάει ο πληθυσμός του κάθε ημι-σφαίριου το δικό του ιδιαίτερο δρόμο, και τα ορόσημα των διαφόρων βαθμίδων να είνοα διαφορετικά στην καθεμιά από τις δυο περυιτώσεις.
2) Μεσαία βαθμίδα. Αρχίζει στην Ανατολή με το ημέρωμα των οικιακών ζώων, στη Δύση με την καλλιέργεια ποτιστι-κών φυτών διατροφής και με τη χρησιμοποίηση πλίνθων (τούβλων ξεραμένων στον ήλιο) κοα πέτρας για κτίρια.
Αρχίζουμε με τη Δύση, γιατί εδώ δεν ξεπεράστηκε πουθε-νά αυτή η βαθμίδα ως την κατάκτηση της Αμερικής από τους Ευρωπαίους.
Στους Ινδιάνους της κατώτερης βαθμίδας της βαρβαρότη-τας (σ' αυτούς ανήκουν όλοι όσοι βρέθηκαν ανατολικά από το Μισισιπή) υπήρχε τον κοαρό κιόλας που ανακαλύφθηκαν, κάποια κηπουρική με καλαμπόκι και ίσως με κολοκύθια, πε-πόνια και άλλα κηπευτικά που αποτελούσαν ένα πολύ ου-σιαστικό συστατικό της τροφής τους. Κατοικούσαν σε ξύλι-να σπίτια, σε περιφραγμένα χωριά. Οι βορειοδυτικές φυλές, ιδίως εκείνες που κατοικούσαν στην περιοχή του ποταμού Κολούμπια, βρίσκονταν ακόμα στην ανώτερη βαθμίδα της α-γριότητας και δεν γνώριζαν ούτε την αγγειοπλαστική, ούτε κανενός είδους καλλιέργεια φυτών. Αντίθετα, οι Γνδιάνοι των λεγόμενων Πουέμπλος1 στο Νέο Μεξικό, οι Μεξικανοί,
1. Χαρακτηρωμός μιας ομάδας ινδιάνικων φυλών που ζούσαν στο Νέο Μεξι,κό (στις σημερινές νοτιοδυτικές Ηνωμένες Πολιτείες και στο Βόρειο Μεξι,κό) και συνδέονταν μεταξύ τους με κοινή ιστορία και πολιτισμό. Ο ό-ρος αυτός, που προέρχεται από την ισπανική λέξη pueblo (λαός, οικισμός,
— 30 —
οι Κεντροαμερικανοί και οι Περουβιανοί τον καιρό της κα-τάκτησης βρίσκονταν στη μέση βαθμίδα της βαρβαρότητας. Κατοικούσαν σε σπίτια από πλιθιά ή πέτρες που έμοιαζαν με φρούρια, καλλιεργούσαν το καλαμπόκι κοα άλλα φαγώσιμα φυτά, ανάλογα με την τοποθεσία και το κλίμα, σε τεχνητά αρ-δευόμενους κήπους που αποτελούσαν την κύρια πηγή τρο-φής, και είχαν μάλιστα εξημερώσει και μερικά ζώα — οι Με-ξικανοί το διάνο και άλλα πουλιά, οι Περουβιανοί το λάμα. Γνώριζαν ακόμα και την επεξεργασία των μετάλλων, εκτός από το σίδερο, γι' αυτό και τους ήταν ακόμα απαραίτητα τα πέτρινα όπλα και εργαλεία. Η ισπανική κατάκτηση έκοψε τό-τε κάθε παραπέρα αυτόνομη εξέλιξη.
Στην Ανατολή, η μέση βαθμίδα της βαρβαρότητας άρχισε με το ημέρωμα ζώων που δίνουν γάλα κοα κρέας, ενώ φαίνε-ται πως ήταν άγνωστή η καλλιέργεια φυτών για ένα μεγάλο διάστημα αυτής της περιόδου. To ημέρωμα και η εκτροφή ζώ-ων και ο σχηματισμός μεγάλων κοπαδιών φαίνεται πως έγι-ναν η αιτία να ξεχωρίσουν οι Άριοι και οι Σημίτες από την υ-πόλοιπη μάζα των βαρβάρων. Τα ονόματα των ζώων είναι α-κόμα κοινά στους ευρωπαίους και στους ασιάτες Αριους, τα ονόματα όμως των καλλιεργημένων φυτών σχεδόν πάντα ή-ταν διαφορετικά.
Ο σχηματισμός κοπαδιών οδήγησε, όπου ήταν κατάλληλο το μέρος, στην ποιμενική ζωή. Στους Σημίτες, σης πεδιάδες και στα λιβάδια του Ευφράτη κοα του Τίγρη, στους Άριους στις πεδιάδες των Ινδιών, του Όξου κοα του Ιαξάρτη', του Ντον κοα του Δνείπερου. Στις άκρες αυτών των βοσκότοπων θα πρέπει να πρωτόγινε το ημέρωμα των ζώων. Έτσι, στις κατοπινές γενιές φαίνεται ότι οι ποιμενικοί λαοί κατάγονται από περιοχές που όχι μόνο δεν μπορούσαν να είναι το λίκνο του ανθρώπινου γένους, αλλά αντίθετα που δεν ήταν σχεδόν
χωςιω), τους δόθηκε από τους ισπονούς κατακτητές λόγω του ιδιαίτερου χα-ρακτήρα αυτών των οικισμών, των σπιτιών που ήταν χτισμένα το ένα πάνω ή δίπλα στο άλλο, σαν κουτάκια, και αποτελούσαν ένα αξεδιάλυτο σΰνολο. Σ' αυτά ζούσαν μέχρι και χιλιάδες άνθρωποι. Ο όρος πουέμπλο χρησιμοποιή-θηκε και για τα χωριά αυτών των φυλών (σημ. γερμ. σύντ.).
1. Όξος και Ιαξάρτης είναι τα αρχαία ονόματα των ποταμών της Κε-ντρικής Ασίας Αμού-Νταριά και Σιρ-Νταριά (σημ. ελλ. σύντ.)•
— 31 —
καθόλου κατοικήσιμες για τους άγριους προγόνους τους και ακόμα και για τους ανθρώπους της κατώτερης βαθμίδας της βαρβαρότητας. Απεναντίας, στους βαρβάρους της μέσης βαθ-μίδας που συνήθισαν πια στην ποιμενική ζωή, δεν θα μπο-ρούσε ποτέ να τους περάσει από το μυαλό, να ξαναγυρίσουν θεληματικά από τις πεδιάδες και τα λιβάδια των ποταμών στα δάση όπου ζούσαν οι πρόγονοί τους. Μάλιστα κι όταν σπρώχτηκαν πιο βορινά και πιο δυτικά, ήταν αδύνατο στους Σημίτες και τους Άριους να τραβήξουν στις δυτικοασιατικές και τις ευρωπαϊκές δασώδεις περιοχές, προτού κατορθώ-σουν με την καλλιέργεια των σιτηρών να τρέφουν τα ζώα τους και προπάντων.να διαχειμάζουν σε τούτο το λιγότερο ευνοϊκό έδαφος. Είναι περισσότερο από πιθανό ότι εδώ η καλλιέργεια των σιτηρών ξεπήδησε πρώτα από την ανάγκη τροφής για τα ζώα κοα μόνο αργότερα έγιναν τα σιτηρά σπου-δαία τροφή για τους ανθρώπους.
Η ανώτερη εξέλιξη των δυο αυτών φυλών, των Άριων και των Σημιτών, ίσως να οφείλεται στην άφθονη τροφή σε κρέ-ας και γάλα και ιδιαίτερα στην ευνοϊκή επίδραση των τρο-φών αυτών στην ανάπτυξη των παιδιών. Πραγματικά, οι Ινδιάνοι πουέμπλος του Νέου Μεξικού, που περιορίζονταν σχεδόν αποκλειστικά στη χορτοφαγία, έχουν μικρότερο ε-γκέφαλο από τους Ινδιάνους της κατώτερης βαθμίδας της βαρβαρότητας που τρώνε περισσότερο κρέας και ψάρια. Οπωσδήποτε, στη βαθμίδα αυτή εξαφανίζετοα σιγά-σιγά η ανθρωποφαγία και διατηρείται μόνο σαν θρησκευτική πράξη ή σαν μέσο μαγείας, πράγμα που εδώ είναι περίπου το ίδιο.
3) Ανώτερη βαθμίδα. Αρχίζει με το λιώσιμο του σιδηρο-μεταλλεύματος και περνάει στον πολιτισμό με την εφεύρεση της αλφαβητικής γραφής και τη χρησιμοποίησή της για φιλο-λογική δημιουργία. Η βαθμίδα αυτή που, όπως είπαμε, εξελί-χθηκε ανεξάρτητα μονάχα στο ανατολικό ημισφαίριο, είναι πλουσιότερη σε προόδους της παραγωγής απ' όλες μαζί τις προηγούμενες. Σ' αυτήν ανηκουν οι Έλληνες της ηρωικής ε-ποχής, οι ιταλικές φυλές λίγο πριν από την ίδρυση της Ρώ-μης, οι Γερμανοί του Τάκιτου, οι Νορμανδοί της εποχής των Βίκινγκς.
Πρωτα απ' όλα συναντάμε εδώ το άροτρο με σιδερένιο υ-
— 32 —
νί που το σέρνουν ζώα και που έκανε δυνατή την καλλιέργεια των χωραφιών σε μεγάλη κλίμακα, τη γεωργία, και επομένως μια ουσιαστικά απεριόριστη για τις τότε συνθήκες αύξηση των μέσων διατροφής. Που έκανε δυνατό επίσης το ξεχέρσω-μα του δάσους και τη μετατροπή του σε χωράφια κοα λιβάδια — πράγμα πάλι που ήταν αδύνατο σε μεγάλη κλίμακα χωρίς το σιδερένιο τσεκούρι και τη σιδερένια τσάπα. Μαζί όμως μ' αυτά ήρθε και η γρήγορη αύξηση του πληθυσμού, η εγκατά-σταση πυκνού πληθυσμού σε μικρό χώρο. Km πριν από τη γε-ωργία θα έπρεπε να είχαν παρουσιαστεί πολύ εξαιρετικές συνθήκες, γι,α να ενωθοΰν μισό εκατομμύριο άνθρωποι κάτω από μια κεντρική διοίκηση. Ίσως αυτό να μην είχε συμβεί πο-τέ.
Την υψηλότερη άνθηση της ανώτερης βαθμίδας της βαρ-βαρότητας τη βλέπουμε στα ομηρικά έπη, ιδίως στην Ιλιάδα. Εξελιγμένα σιδερένια εργαλεία, το φυσερό, ο χειρόμυλος, ο κεραμικός τροχός (τόρνος του τσσυκαλά), η παρασκευή λα-διού κοα κρασιού, μια εξελιγμένη επεξεργασία των μετάλλων που μετατρέπεται σε καλλιτεχνική χειροτεχνία, το αμάξι και το άρμα, η ναυπήγηση με δοκάρια και σανίδια, οι αρχές της αρχιτεκτονικής σαν τέχνης, περιτειχισμένες πόλεις με πύρ-γους και επάλξεις, το ομηρικό έπος και ολόκληρη η μυθολο-γία — αυτή είναι η κύρια κληρονομιά που έφεραν μαζί τους οι Έλληνες από τη βαρβαρότητα στον πολιτισμό. Αν συγκρί-νουμε μ' αυτά την περιγραφή των αρχαίων Γερμανών, από τον Καίσαρα και ακόμη από τον Τάκιτο, που βρίσκονταν στις αρχές της ίδιας βαθμίδας του πολιτισμού, απ' όπου οι Έλληνες την εποχή του Ομήρου ετοιμάζονταν να περάσουν σε μια ανώτερη, τότε βλέπουμε τι πλούτο εξέλιξης της παρα-γωγής κλείνει μέσα της η ανώτερη βαθμίδα της βαρβαρότη-τας.
Η εικόνα της εξέλιξης της ανθρωπότητας από την άγρια κατάσταση και τη βαρβαρότητα ως τις αρχές του πολιτισμού, που τη σκιαγράφησα εδώ σύμφωνα με τον Μόργκαν, είναι κιόλας αρκετά πλούσια σε νέα και, πράγμα σπουδαιότερο, α-διαφιλονίκητα χαρακτηριστικά, αδιαφιλονίκητα γιατί είναι παρμένα άμεσα από την παραγωγή. Ωστόσο θα φανεί θαμπή και φτωχική, αν τη συγκρίνουμε με την εικόνα που θα ξετυλι-
— 33 —
χτεί στο τέλος της περιπλάνησής μας. Μόνο τότε θα είνοα δυ-νατό να φωτίσουμε ολόπλευρα το πέρασμα από τη βαρβαρό-τητα στον πολιτισμό κοα τη χτυπητή αντίθεση των δυο τους. Για την ώρα μπορούμε να γενικέψουμε ως εξής τη διαίρεση σε περιόδους που κάνει ο Μόργκαν: Άγρια κατάσταση — εί,ναι η περίοδος όπου επικρατεί η ιδιοποίηση έτοιμων προϊόντων της φύσης, τα τεχνητά προϊόντα του ανθρώπου είναι κυρίως βοηθητικά εργαλεία γι' αυτή την ιδιοποίηση. Βαρβαρότητα — είναι η περίοδος όπου οι άνθρωποι αποκτούν την κτηνο-τροφία και τη γεωργία και μαθαίνουν μεθόδους για να παρά-γουν περισσότερα φυσικά προϊόντα με την ανθρώπινη δρα-στηριότητα. Πολιτισμός — είναι η περίοδος όπου OL άνθρω-ποι μαθαίνουν να επεξεργάζονται παραπέρα τα φυσικά προϊόντα, που μαθαίνουν την καθαυτό βιομηχανία κοα την τέχνη.
— 34 —
II
ΗΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ
Ο Μόργκαν, που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ανάμεσα στους Ιροκέζους που και σήμερα ακόμα είναι ε-γκαταστημένοι στην Πολιτεία της Νέας Υόρκης και που τον υιοθέτησε μια από τις φυλές τους (η φυλή των Σενέκα), βρήκε να ισχύει σ' αυτούς ένα σύστημα συγγένειας που βρισκόταν σε αντίφαση με τις πραγματικές τους οικογενειακές σχέσεις. Επικρατούσε σ' αυτούς εκείνος ο ευκολοδιάλυτος κι από τις δυο πλευρές γάμος, που ο Μόργκαν ονομάζει «ζευγαρωτή οι-κογένεια». OL απόγονοι ενός τέτοιου είδους συζυγικοΰ ζευ-γαριού ήταν λοιπόν γνωστοί σ' όλο τον κόσμο και αναγνωρι-σμένοι απ' όλους. Δεν μπορούσε να υπάρχει καμιά αμφιβο-λία για τον ποιον έπρεπε να ονομάζουν πατέρα, μητέρα, γιο, κόρη, αδερφό, αδερφή. Όμως, η πραγματική χρήση αυτών των εκφράσεων αντιφάσκει σ' αυτό. Ο Ιροκέζος δεν ονομάζει μονάχα τα δικά του παιδιά, αλλά και τα παιδιά των αδερφών του γιους και κόρες του, κι εκείνα τον λένε πατέοα. Τα παιδιά των αδερφάδων του, αντίθετα, τα λέει ανιψιούς κοα ανιψιές και αυτά τον λένε θείο. Αντίστροφα, η Ιροκέζα, πλάι στα δι-κά της παιδιά, λέει γιους της και κόρες της τα παιδιά των α-δερφάδων της και αυτά τη λένε μητέρα. Τα παιδιά των αδερ-φών της, αντίθετα, τα λέει ανιψιούς κι ανιψιές, κι η ίδια λέγε-ται θεία τους. Επίσης τα παιδιά δυο αδερφών ονομάζονται μεταξύ τους αδερφοί και αδερφές, το ίδιο τα ποαδιά των α-δερφάδων. Τα παιδιά, αντίθετα, μιας γυναίκας και τα ποαδιά του αδερφού της, ονομάζονται μεταξύ τους ξαδέρφια και ξα-δέρφες. Κι αυτά δεν είναι απλά κενά ονόματα, αλλά εκφρά-σεις για αντιλήψεις που πραγματικά ισχύουν για τον κοντινό και το μακρινό συγγενή, για την ισότητα και την ανισότητα της εξ αίματος συγγένειας. Και οι αντιλήψεις αυτές χρησι-μεύουν για βάση ενός ολότελα επεξεργασμένου συστήματος συγγένειας, που είναι σε θέση να εκφράζει πολλές εκατοντά-δες διαφορετικές σχέσεις συγγένειας ενός και μόνο ατόμου. Κάτι παραπάνω. To σύστημα αυτό δεν ισχύει μονάχα πέρα για πέρα σ' όλους τους Ινδιάνους της Αμερικής (ως τώρα δεν
— 35 —
βρέθηκε καμιά εξαίρεση), αλλά ισχύει επίσης σχεδόν αμετά-βλητο στους πρώτους κατοίκους της Ινδίας, στις δραβιδικές φυλές στο Ντεκάν και στις φυλές των Γκάουρα στο Ινδου-στάν. Οι εκφράσεις για τη συγγένεια των νοτιοϊνδών Ταμίλ και των Σενέκα-Ιροκέζων στην Πολιτεία της Νέας Υόρκης συμπίπτουν και σήμερα, για πάνω από διακόσιες διαφορετι-κές σχέσεις συγγένειας. Και σ' αυτές επίσης τις ινδικές φυ-λές, όπως και σ' όλους τους Ινδιάνους της Αμερικής, οι σχέ-σεις συγγένειας που πηγάζουν από τη σημερινή μορφή της οι-κογένειας βρίσκονται σε αντίφαση με το σύστημα συγγένει-ας.
Πώς να το εξηγήσουμε τώρα αυτό; Με τον αποφασιστικό ρόλο πον παίζει η συγγένεια για TO κοινωνικό καθεστώς σ' ό-λους τους άγριους κοα τους βάρβαρους λαούς, δεν μπορεί κα-νείς να παραμερίσει με λόγια τη σημασία αυτού του συστή-ματος που είναι τόσο πλατιά διαδεδομένο. Ένα σύστημα, που στην Αμερική ισχΰει γενικά, που υπάρχει επίσης στην Ασία σε λαούς μιας ολότελα διαφορετικής φυλής, που στην Αφρική και την Αυστραλία βρίσκουμε λιγότερο ή περισσότε-ρο παραλλαγμένες άφθονες μορφές του, ένα τέτοιο σύστημα χρειάζεται να εξηγηθεί ιστορικά, δεν μπορεί να το ξεπερνάμε με μερικά λόγια, όπως λόγου χάρη προσπάθησε να κάνει ο Μακ Λέναν'. Οι χαρακτηρισμοί πατέρας, παιδί, αδερφός, α-δερφή δεν είναι απλώς τιμητικοί τίτλοι, αλλά φέρνουν μαζί τους τελείως καθορισμένες, πολύ σοβαρές αμοιβαίες υπο-χρεώσεις, που το σύνολό τους αποτελεί σημαντικό μέρΰς της κοινωνικής συγκρότησης των λαών εκείνων. Και η εξήγηση βρέθηκε. Στα νησιά Σάντουιτς (Χαβάη) υπήρχε ακόμα στο πρώτο μισό αυτού του αιώνα μια μορφή της οικογένειας, που
1. Ο Ένγκελς χρησιμοποίησε για την εργασία του τα εξής βιβλία του Mow Λέναν: Primitive marriage. An inquiry into the origin of the form of capture in marriage ceremonies, Εδιμβούργο 1865, Studies in ancient history comprising a reprint of «Primitive marriage. An inquiry into the origin of the form of capture in marriage ceremonies», Λονδίνο 1876. Κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας της 4ης έκδοσης του βψλίου Η καταγωγή της οικογένει-ας... (1892) μελέτησε ανάμεσα στ' άλλα και τις νέες εκδόσεις του 1886 του τε-λευταίου αυτού βι,βλίου του Μακ Λέναν στο Λονδίνο και στη Νέα Υόρκη (σημ. γερμ. σύντ.)•
— 36 —
είχε ακριβώς τέτοιους πατέρες και μητέρες, αδερφούς και α-δερφές, γιους και κόρες, θείους και θείες, ανιψιούς και ανι-ψιές, όπως τους απαιτεί το αμερικάνικο-παλοαοϊνδικό σύ-στημα συγγένειας. Μα τι περίεργο! To σύστημα συγγένειας που ίσχυε στη Χαβάη πάλι δεν ανταποκρινόταν στη μορφή της οικογένειας που υπήρχε πραγμαηκά εκεί. Εκεί, δηλαδή, όλα τα παιδιά αδερφών κοα αδερφάδων είναι χωρίς εξαίρεση αδερφοί και αδερφές και θεωρούνται κοινά παιδιά, όχι μο-νάχα της μητέρας τους και των αδερφάδων της ή του πατέρα τους και των αδερφών του, αλλά παιδιά όλων των αδερφών και των αδερφάδων των γονιών τους χωρίς καμιά διάκριση. Αν λοιπόν το αμερικανικό σύστημα συγγένειας προϋποθέτει μια πιο πρωτόγονη μορφή οικογένειας που δεν υπάρχει πια στην Αμερική, που όμως τη βρίσκουμε πραγματικά ακόμα στη Χαβάη, τότε από την άλλη πλευρά το σύστημα συγγένει-ας της Χαβάης μας παραπέμπει σε μια ακόμα πιο πρωτόγονη μορφή οικογένειας, που δεν μπορούμε βέβαια πουθενά πια να αποδείξουμε ότι υπάρχει, που όμως πρέπει να έχει υπάρ-ξει, γιατί αλλιώς δεν θα μπορούσε να έχει δημιουργηθεί TO α-ντίστοιχο σύστημα συγγένειας.
«Η οικογένεια», λέει ο Μόργκαν, «εΐναι το ενεργό στοι-χείο, δεν εί,ναι ποτέ στάσιμη, αλλά προχωράει από μια κατώ-τερη σε μια ανώτερη μορφή, στο βαθμό που η κοινωνία εξε-λίσσεται από μια κατώτερη σε μια ανώτερη βαθμίδα. Τα συ-στήματα συγγένειας, αντίθετα, είναι παθητικά. Μονάχα σε μεγάλα διαστήματα καταγράφουν τις προόδους που έκανε η οικογένεια στο πέρασμα του χρόνου, και αλλάζουν ριζικά τότε μονάχα, όταν έχει αλλάξει ριζικά η οικογένεια.»
«Και», προσθέτει ο Μαρξ, «το ίδιο συμβαίνει με τα πολι-τικά, τα νομικά, τα θρησκευτικά, τα φιλοσοφικά συστήματα γενικά.» Ενώ η οικογένεια ζει και εξελίσσεται, το σύστημα συγγένειας αποστεώνεται, κι ενώ το σύστημα συγγένειας ε-ξακολουθεί να υπάρχει με τη δΰναμη της συνήθειας, η οικο-γένεια αναπτύσσεται κοα ξεφεύγει από τα πλαίσιά του. Με την ίδια σιγουριά, όμως, που ο Κιουβιέ μπόρεσε να συμπερά-νει από τα μαρσίπια οστά ενός σκελετού που βρέθηκε κοντά στο Παρίσι, ότι αυτά ανήκαν σ' ένα μαρσιποφόρο ζώο κοα ό-η εκεί ζούσαν κάποτε μαρσιποφόρα που έχουν πια εξαφανι-
— 37 —
στεί, με την ίδια σιγουριά μπορούμε να συμπεράνουμε από έ-να ιστορικά κληρονομημένο σύστημα συγγένειας ότι έχει υ-πάρξει η αντίστοιχή του μορφή οικογένειας που έχει πια εξα-φανιστεί.
Τα συστήματα συγγένειας και οι μορφές της οικογένειας, που μόλις αναφέραμε, διαφέρουν από τα συστήματα και τις μορφές που επικρατούν τώρα στο ότι κάθε παιδί έχει πολ-λοΰς πατέρες και πολλές μητέρες. Στο αμερικανικό σύστημα συγγένειας που σ' αυτό αντιστοιχεί η οικογένεια της Χαβάης, ο αδερφός και η αδερφή δεν μπορούν να είναι πατέρας και μητέρα του ίδιου παιδιού, το σΰστημα συγγένειας όμως της Χαβάης προϋποθέτει μια οικογένεια όπου αυτό, αντίθετα, α-ποτελούσε τον κανόνα. Μεταφερόμαστε εδώ σε μια σειρά α-πό οικογενειακές μορφές που αντιφάσκουν άμεσα στις μορ-φές που ως τώρα θεωρούσαμε συνήθως ότι ισχύουν αποκλει-στικά. Η πατροπαράδοτη αντίληψη γνωρίζει μονάχα τη μο-νογαμία και, πλάι σ' αυτή, την πολυγαμία ενός άντρα, το πολΰ-πολύ ακόμα και την πολυανδρία μιας γυναίκας, και α-ποσιωπά εδώ, όπως αρμόζει στον ηθικολόγο φιλισταίο, ότι η πράξη σιωπηρά, μα ανενόχλητα, ξεπερνάει τα όρια αυτά που βάζει η επίσημη κοινωνία. Η μελέτη της προϊστορίας, ωστό-σο, μας παρουσιάζει καταστάσεις, όπου οι άντρες ζουν σε πολυγαμία και οι γυναίκες τους σύγχρονα σε πολυανδρία, και γι' αυτό τα κοινά παιδιά τα θεωρούν ότι ανήκουν σ' ό-λους από κοινού, καταστάσεις που κι αυτές με τη σειρά τους περνάνε από μια ολόκληρη σειρά αλλαγές, ώσπου να διαλυ-θούν τελικά μέσα στη μονογαμία. Αυτές οι αλλαγές είναι τέ-τοιου είδους, που ο κΰκλος που περιλαμβάνει ο κοινός γαμή-λιος δεσμός και που αρχικά ήταν πολύ ευρύς, στενεύει όλο κοα περισσότερο, ώσπου στο τέλος αφήνει μονάχα το ατομι-κό ζευγάρι, που επικρατεί σήμερα.
Αποκαθιστώντας μ' αυτό τον τρόπο σε αντίστροφη τάξη την ιστορία της οικογένειας, ο Μόργκαν, σε συμφωνία με την πλειονότητα των συναδέλφων του, καταλήγει στο συμπέρα-σμα ότι υπήρξε μια πρωτόγονη κατάσταση, όπου μέσα σε μια φυλή επικρατούσαν σεξουαλικές σχέσεις χωρίς κανένα πε-ριορισμό, έτσι που κάθε γυναίκα ανήκε σε κάθε άντρα και ε-πίσης κάθε άντρας σε κάθε γυναίκα. Για μια τέτοια πρωτόγο-
— 38 —
νη κατάσταση μιλάνε κιόλας από τον περασμένο αιώνα, αλ-λά μόνο με γενικές φράσεις. Πρώτος ο Μπάχοφεν, και πρό-κειται για μια από τις μεγαλύτερες υπηρεσίες που πρόσφερε, την πήρε στα σοβαρά και ζήτησε να βρει ίχνη αυτής της κατά-στασης στις ιστορικές και θρησκευτικές παραδόσεις.' Ξέρου-με σήμερα ότι τα ίχνη που βρήκε δεν μας οδηγούν καθόλου σε μια κοινωνική βαθμίδα σεξουαλικών σχέσεων χωρίς κανόνα, αλλά σε μια πολύ πιο κατοπινή μορφή, στον ομαδικό γάμο. Εκεί,νη η πρωτόγονη βαθμίδα της κοινωνίας, αν υπήρξε πραγμαηκά, ανήκει σε μια τόσο παλιά εποχή που δύσκολα μποροΰμε να περιμένουμε ότι θα βρούμε άμεσες αποδείξεις για την ύπαρξή της στο παρελθόν, σε κοινωνικά απολιθώμα-τα και σε καθυστερημένους άγριους. Η αξία του Μπάχοφεν είναι ακριβώς ότι έθεσε το πρόβλημα αυτό στο προσκήνιο της έρευνας.2
Τελευταία έγινε της μόδας ν' αρνούνται την αρχική αυτή βαθμίδα της σεξουαλικής ζωής των ανθρώπων. Θέλουν ν' α-παλλάξουν την ανθρωπότητα απ' αυτή την «ντροπή». Και ε-πικαλούνται μάλιστα, εκτός από την έλλειψη κάθε άμεσης α-πόδειξης, ιδίως το παράδειγμα του υπόλοιπου ζωικού κό-σμου. Απ' αυτόν ο Λετουρνό (L 'evolution du manage et de la iamille, 1888) συγκέντρωσε πολυάριθμα γεγονότα, που σύμ-
1. Βλέπε Bachofen, Das Mutterrecht. Eine Untersuchung iiberdie Gynaikokratie der alten Welt nach ihrer religiosen und rechtlichen Natur, Στουτγάρδη 1861 (σημ. γερμ. σύντ.).
2. Πόσο λίγο ο Μπάχοφεν καταλάβαινε τι είχε ανακαλύψει ή μάλλον τι είχε μαντέψει, το αποδείχνει το γεγονός ότι χαρακτηρίζει αυτή την πρωτό-γονη κατάσταση σαν εταψισμό. Οι Έλληνες, όταν εισήγαγαν τη λέξη εταιρι-σμός, εννοούσαν μ' αυτήν τις σχέσεις αντρών ανΰπαντρων ή αντρών που ζούσαν σε μονογαμία με ανύπαντρες γυναίκες. Ο ετοαρισμός προϋποθέτει πάντα μια ορισμένη μορφή γάμου, που έξω απ' αυτόν υπάρχει αυτή η σχέση και περικλεί,νει κιόλας, τουλάχιστον σαν δυνατότητα, την πορνεία. Με άλλη έννοια δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ η λέξη, και μ' αυτή την έννοια τη μεταχει-ρίζομαι κι εγώ μαζΐ με τον Μόργκαν. Τις εξαιρετικά σπουδοάες ανακαλύ-ψεις τσυ Μπάχοφεν τις μυστικοποι,ούν παντού απίστευτα, ξεκινώντας από την αυταπάτη του, ότι οι ιστορικά δημιουργημένες σχέσεις ανάμεσα στον ά-ντρα και τη γυναίκα πηγάζουν από τις κάθε φορά θρησκευτικές παραστάσεις των ανθρώπων και όχι από τις πραγματικές συνθήκες της ζωής τους (σημ. του Ένγκελς).
— 39 —
φωνα μ' αυτά κι εδώ επίσης οι ολωσδιόλου χωρίς κανόνα σεξουαλικές σχέσεις πρέπει ν' ανήκουν σε μια κατώτερη βαθμίδα. Απ' όλα όμως αυτά τα γεγονότα μπορώ να βγάλω μονάχα το συμπέρασμα ότι δεν αποδείχνουν απολύτως τί-ποτα για τον άνθρωπο κοα τις πρωτόγονες συνθήκες ζωής του. Τα ζευγαρώματα για κάμποσο χρονικό διάστημα στα σπονδυλωτά εξηγούντοα αρκετά από φυσιολογικά ούτια, για παράδειγμα στα πουλιά από την ανάγκη βοήθειας που έχει το θηλυκό τον καιρό που κλωσσάει. Τα παραδείγματα πι-στής μονογαμί,ας που βλέπουμε σε πουλιά, δεν αποδείχνουν τίποτα για τους ανθρώπους, μια και δεν κατάγονται από τα πουλιά. Κι αν η αυστηρή μονογαμία είναι το αποκορΰφωμα κάθε αρετής, τότε το βραβείο ανήκει στην ταινία, που σε κα-θεμιά από τις 50-200 προγλωττίδες της ή τμήματα του κορ-μιού της, έχει έναν πλήρη θηλυκό και αρσενικό γεννητικό μη-χανισμό και περνάει όλη της τη ζωή συνουσιαζόμενη με τον εαυτό της στο καθένα από τα τμήματά της. Αν περιοριστού-με όμως στα θηλαστικά, βρίσκουμε όλες τις μορφές της γενε-τήσιας ζωής: Σχέσεις χωρίς κανένα κανόνα, σημάδια του ο-μαδικοΰ γάμου, πολυγαμία, μονογαμία. Λείπει μονάχα η πολυανδρία, αυτή μονάχα οι άνθρωποι μπορούσαν να τη δη-μιουργήσουν. Ακόμα και οι πιο κοντινοί μας συγγενείς, οι τετράχειρες, μας δείχνουν όλες τις δυνατές ποικιλίες στο ζευγάρωμα του αρσενικού και του θηλυκού. Κι αν χαράξου-με ακόμα στενότερα όρια και παρατηρήσουμε μόνο τους τέσσερις ανθρωπόμορφους πίθηκους, τότε ο Λετουρνό ξέρει μονάχα να μας πει ότι πότε είναι μονογαμικοί, πότε πολυ-γαμικοί, ενώ ο Σοσίρ, κατά τον Ζιρό-Τελόν, υποστηρίζει ότι είναι μονογαμικοί.' Ακόμα και οι νέοι ισχυρισμοί που διατύ-πωσε ο Βέστερμαρκ (The history of human marriage, Λονδίνο 1891), ότι επικρατεί η μονογαμία στους ανθρωπόμορφους πιθήκους, δεν αποτελούν καθόλου αποδείξεις. Κοντολογίς, οι πληροφορίες είναι τέτοιες που ο τίμιος Λετουρνό ομολο-γεί: «Άλλωστε, στα θηλαστικά δεν υπάρχει καμιά αυστηρή
1.0 Ζι,ρό-Τελόν αναφέρει, αυτή τη δήλωση του Σοσίρ στο βιβλίο του Les origines du manage et de la famille, Γενεύη και Παρίσι 1884, σελ. XV (σημ. γερμ. σύντ.)•
—40 —
σχέση ανάμεσα στο βαθμό της πνευματικής ανάπτυξης και τη μορφή της σεξουαλικής σχέσης.»1 Κι ο Εσπινάς (Des societes animates, 1877) λέει ανοιχτά: «Η αγέλη είναι η ανώτερη κοι-νωνική ομάδα, που μπορούμε να παρατηρήσουμε στα ζώα. Φαίνεται πως αποτελείται από οικογένειες, ωστόσο από την αρχή κιόλας βρίσκονται σε ανταγωνισμό η οικογένεια και η αγέλη, αναπτύσσοντοα αντιστρόφως ανάλογα.»2
Όπως δείχνουν τα παραπάνω, δεν ξέρουμε σχεδόν τίπο-τα το συγκεκριμένο για τις οικογενειακές και τις άλλες κοι-νωνικές ομάδες των ανθρωπόμορφων πιθήκων. Οι πληρο-φορίες αντιφάσκουν άμεσα μεταξύ τους. Κι αυτό δεν είναι περίεργο. Πόσο είναι αντιφατικές, πόσο χρειάζεται να ελεγ-χθούν και να κοσκινιστούν κριτικά ακόμα και οι πληροφο-ρίες που'έχουμε για άγριες φυλές των ανθρώπων! Αλλά ακό-μα mo δύσκολο και από τις ανθρώπινες κοινωνίες είναι να παρατηρήσουμε τις κοινωνίες των πιθήκων. Για την ώρα λοι-πόν πρέπει να απορρίψουμε κάθε συμπέρασμα από τέτοιες α-πόλυτα αναξιόπιστες εκθέσεις.
Αντίθετα, η φράση του Εσπινάς που αναφέραμε μας προ-σφέρει καλύτερη βάση. Η αγέλη και η οικογένεια στα ανώτε-ρα ζώα δεν συμπληρώνουν η μια την άλλη, αλλά αποτελούν αντιθέσεις. Ο Εσπινάς αναφέρει πολύ ωρούα πως η ζήλια των αρσενικών τον καιρό του οργασμού χαλαρώνει ή διαλύει προσωρινά κάθε κοινωνικό δεσμό στην αγέλη.
«Εκεί όπου η οικογένεια είναι σφιχτοδεμένη, μόνο σε σπάνιες εξοαρέσεις σχηματίζονται αγέλες. Αντίθετα, εκεί ό-που κυριαρχούν ελεύθερες σεξουαλικές σχέσεις ή πολυγα-μία, αναπτύσσεται σχεδόν αυτόματα η αγέλη... Για ν' ανα-πτυχθεί μια αγέλη, πρέπει να έχουν χαλαρώσει οι οικογενει-ακοί δεσμοί και το άτομο να έχει ξαναγίνει ελεύθερο. Γι' auto βρίσκουμε τόσο σπάνια οργανωμένα σμήνη στα πουλιά... Στα θηλαστικά, αντίθετα, βρίσκουμε κάπως οργανωμένες
l.Ch. Letourneau, L'evolution dumanageetde/a/am;7/e, Παρίσι 1884, σελ. 41 (σημ. γερμ. σύντ.).
2. Ο Ένγκελς αναφέρει την περικοπή του Εσπινάς σύμφωνα με το βι-βλίο του Ζιρό-Τελόν, σελ. 518, όπου περιέχεται σαν παράρτημα ένα κομμά-τι αυτής της μελέτης (σημ. γερμ. σΰντ.).
— 41 —
κοινωνίες, ακριβώς γιατί εδώ το άτομο δεν διαλύεται μέσα στην οικογένεια... To αίσθημα της κοινότητας της αγέλης στη γένεσή του δεν μπορεί λοιπόν να έχει άλλον πιο μεγάλο εχθρό από το αίσθημα της κοινότητας της οικογένειας. Ας μη δι-στάσουμε να το πούμε: αν αναπτύχθηκε μια κοινωνική μορ-φή ανώτερη από την οικογένεια, αντό μπόρεσε να γίνει μονά-χα γιατί απορρόφησε οικογένειες πον είχαν υποστεί μια ριζι-κή αλλαγή, πράγμα που ακριβώς γι' αυτό δεν αποκλείει οι οι-κογένειες αυτές να βρήκαν αργότερα τη δυνατότητα να συγκροτηθούν ξανά μέσα σε άπειρα πιο ευνοϊκές συνθήκες.» (Εσπινάς, I.e., αναφέρεται από τον Ζιρό-Τελόν, Origines du manage et de 7a famille, 1884, σελ. 518-20).
Απ' αυτά φαίνετοα ότι οι κοινωνίες των ζώων έχουν βέ-βαια κάποια αξία, όταν πρόκειται να βγάλουμε συμπεράσμα-τα για τις ανθρώπινες κοινωνίες — αλλά μονάχα αρνητική. To ανώτερο σπονδυλωτό ζώο γνωρίζει, απ' ό,τι ξέρουμε, μο-νάχα δυο μορφές οικογένειας: την πολυγαμία και το ατομικό ζευγάρωμα. Και στις δυο επιτρέπεται μονάχα ένα ενήλικο αρσενικό, μονάχα έναςσύζνγος. Η ζήλια του αρσενικοΰ, ταυ-τόχρονα δεσμός και φραγμός της οικογένειας, φέρνει την οι-κογένεια των ζώων σε αντίθεση με την αγέλη. Με τη ζήλια του αρσενικού, η αγέλη, η ανώτερη μορφή κοινωνικότητας, αλ-λού γίνεται αδύνατη, αλλού χαλαρώνει ή διαλύετοα την επο-χή του οργασμού, και στην καλύτερη περίπτωση εμποδίζετοα η παραπέρα εξέλιξή της. Αυτό και μόνο φτάνει για ν' αποδεί-ξει ότι η οικογένεια των ζώων και η ανθρώπινη πρωτόγονη κοινωνία είναι πράγματα ασυμβίβαστα, ότι οι πρωτόγονοι άνθρωποι που προσπαθούν να βγουν από τη ζωώδη κατά-σταση είτε δεν γνώριζαν καθόλου οικογένεια, ή το πολύ-πο-λύ είχαν μια οικογένεια που δεν υπάρχει στα ζώα. Ένα τόσο άοπλο ζώο, όπως ο διαμορφωνόμενος άνθρωπος, θα μπο-ρούσε ίσως να τα βγάλει πέρα σε μικρό αριθμό, ακόμα και στην απομόνωση που η ανώτατή της κοινωνικότητα είνοα το ατομικό ζευγάρωμα, σαν αυτό που αποδίδει ο Βέστερμαρκ στο γορίλα κοα το χιμπατζή, σύμφωνα με πληροφορίες που προέρχονται από κυνηγούς. Για να βγει ο άνθρωπος στην ε-ξέλιξή του από τη ζωώδη κατάσταση, για να κάνει τη μεγαλύ-τερη πρόοδο πον έχει να παρουσιάσει η φύση, χρειαζόταν έ-
—42 —
να παραπέρα στοιχείο: Χρειαζόταν ν' αντικαταστήσει την S έλλειψη της αμυντικής ικανότητας του ατόμοι» με την ενωμέ- ) νη δύναμη και συνεργασία της αγέλης. Από συνθήκες σαν κι αυτές όπου ζουν σήμερα οι ανθρωπόμορφοι πίθηκοι, θα ήταν ολότελα ανεξήγητο το πέρασμα στην κατάσταση του ανθρώ-που. Οι πίθηκοι αυτοί δίνουν περισσότερο την εντύπωση ότι είναι παραστρατημένες πλάγιες γραμμές, που σιγά-σιγά εξα-φανίζοντοα και που οπωσδήποτε βρίσκοντοα σε παρακμή. Αυτό μονάχα αρκεί για να απορρίψουμε κάθε συμπέρασμα παραλληλισμού των μορφών της δικής τους οικογένειας με τις μορφές οικογένειας των πρωτόγονων ανθρώπων. Η α- / μοιβαία λοιπόν ανοχή των ενήλικων αρσενικών κοα η απαλ-λαγή τους από τη ζήλια ήταν ο πρώτος όρος για να σχηματι-στούν τέτοιες μεγαλύτερες και διαρκέστερες ομάδες, όπου μονάχα μπορούσε να γίνει η εξανθρώπιση του ζώου. Και πραγματικά, τι βρίσκουμε σαν την πιο παλιά, αρχική μορφή της οικογένειας που μπορούμε αδιάψευστα να την αποδεί-ξουμε με την ιστορία, και που σήμερα ακόμα μποροΰμε να τη μελετήσουμε εδώ κι εκεί; Τον ομαδικό γάμο, τη μορφή όπου / ολόκληρες ομάδες από άντρες και ολόκληρες ομάδες από γυ- ; ναίκες κατέχουν αμοιβαία η μια την άλλη και που αφήνει πο-) λύ λίγο τόπο για ζήλια. Κι ακόμα βρίσκουμε σε κατοπινή βαθμίδα εξέλιξης σαν εξαίρεση τη μορφή της πολυανδρίας, που χτυπά περισσότερο κατάμουτρα όλα τα αισθήματα της ζήλιας και γι' αυτό είναι άγνωστη στα ζώα. Οι γνωστές όμως σ' εμάς μορφές ομαδικού γάμου συνοδεύονται από τόσο ι-διόμορφα μπερδεμένους όρους που αναγκαστικά μας παρα-πέμπουν σε παλιότερες, απλούστερες μορφές των σεξουαλι-κών σχέσεων κοα έτσι, σε τελική ανάλυση, σε μια περίοδο σχέ-σεων χωρίς κανένα κανόνα που αντιστοιχεί στο πέρασμα α-πό την κατάσταση του ζώου στην κατάσταση του ανθρώπου. Γι' αυτό οι παραπομπές στους γάμους των ζώων μας ξανα-φέρνουν ακριβώς στο σημείο απ' όπου μια και καλή έπρεπε να μας αποτραβήξουν.
TL θα πει, όμως, σεξουαλικές σχέσεις χωρίς κανόνα; Θα πει ότι δεν ίσχυαν τότε οι απαγορευτικοί φραγμοί που ισχύ-ουν τώρα ή που ίσχυαν σε προηγούμενη εποχή. To φραγμό της ζήλιας τον είδαμε κιόλας να πέφτει. Αν υπάρχει κάτι το
—43 —
βέβοαο, είναι ότι η ζήλια είναι ένα αίσθημα που αναπτύχθηκε σχετικά αργά. To ίδιο ισχΰει και για την αντίληψη της οαμο μειξίας. Όχι μονάχα ο αδερφός και η αδερφή ήταν αρχικά ά-ντρας και γυναίκα μεταξύ τους, αλλά και οι σεξουαλικές σχέ-σεις ανάμεσα σε γονείς και παιδιά επιτρέπονται ακόμα και σήμερα σεπολλούς λαούς. Ο Μπάνκροφτ (The native races of the Pacific States of North America, 1875, τόμ. 1) to βεβαιώνει αυτό για τους Καβιάτ του Βερίγγειου Πορθμού, τους Κα-ντιάκ της Αλάσκας και τους Τίνες του εσωτερικού της βρετα-νικής Βόρειας Αμερικής. Ο Λετουρνό δίνει πληροφορίες για το ίδιο γεγονός για τους Ινδιάνους Τσιπεβέ, τους Κούκου της Χιλής, τους Καραΐβες, τους Κάρεν της Ινδοκίνας, για να μην αναφέρουμε για τις αφηγήσεις των αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων για τους Πάρθους, τους Πέρσες, τους Σκύθες, τους Ούνους κλπ. Προτού επινοηθεί η οαμομειξία (και είναι επι-νόηση και μάλιστα πολυτιμότατη), οι σεξουαλικές σχέσεις α-νάμεσα σε γονείς και παιδιά δεν μποροΰσε να είνοα mo απο-κρουστικές απ' ό,τι είναι ανάμεσα σε άλλα πρόσωπα που α-νήκουν σε διαφορετικές γενιές, και αυτό συμβούνει σήμερα και στις πιο φιλισταϊκές χώρες, χωρίς να προκαλεί μεγάλη φρίκη. Ακόμα και «γεροντοκόρες» πάνω από τα 60, παντρεύ-ονται κάποτε, όταν είναι αρκετά πλοΰσιες, νέους άντρες, τριαντάρηδες. Αν αφαιρέσουμε όμως από τις πιο πρωτόγο-νες μορφές της οικογένειας που γνωρίζουμε τις παραστάσεις για αιμομειξία που συνδέοντοα μαζί τους —παραστάσεις που είναι ολότελα διαφορετικές από τις δικές μας κοα που συχνά αντιφάσκουν άμεσα μ' αυτές— τότε φτάνουμε σε μια μορφή σεξουαλικών σχέσεων που μπορεί να χαρακτηρι-στούν μονάχα σαν μορφή χωρίς κανόνα. Χωρίς κανόνα με την έννοια ότι δεν υπήρχαν ακόμα οι περιορισμοί που επέβα-λαν αργότερα τα έθιμα. Απ' αυτό όμως δεν βγαίνει καθόλου ότι η καθημερινή πράξη ήταν υποχρεωτικά ένα παρδαλό α-νακάτωμα. Ατομικά ζευγαρώματα για ορισμένο διάστημα δεν αποκλείοντοα καθόλου, όπως και στον ίδιο τον ομαδικό γάμο αποτελούν τώρα την πλειοψηφία των περιπτώσεων. Κι αν ο νεότατος αρνητής μιας τέτοι-ας πρωτόγονης κατάστα-σης, ο Βέστερμαρκ, χαρακτηρίζει γάμο κάθε κατάσταση όπου τα δυο φύλα μένουν ζευγαρωμένα ως τη γέννηση του παιδιοΰ,
—44 —
πρέπει να πσύμε ότι αυτού του είδους ο γάμος μπορούσε πο-λύ καλά να παρουσιάζεται την εποχή των σχέσεων χωρίς κα-νόνα, χωρίς αυτό να αντιφάσκει στην έλλειψη κανόνα, δηλα-δή στην απουσία των φραγμών που έβαλε το έθιμο στις σε-ξουαλικές σχέσεις. Ο Βέστερμαρκ ξεκινάει, βέβαια, από την αντίληψη ότι «η έλλειψη κανόνα περιλαμβάνει την καταστο-λή της ατομικής κλίσης», έτσι που «η πορνεία είναι η πιο γνή-σιά της μορφή».1 Εμένα μου φαίνετοα απεναντίας πως είναι αδύνατο να κατανοήσουμε την πρωτόγονη κατάσταση, όσο την κοιτάμε μέσα από τα ματογυάλια των μπορντέλων. Θα ξαναγυρίσουμε σ' αυτό το σημείο, όταν θα μιλήσουμε για τον ομαδικό γάμο.
Κατά τον Μόργκαν, απ' αυτή την πρωτόγονη κατάσταση των χωρίς κανόνα σχέσεων αναπτύχθηκε πιθανώς πολύ νω-ρίς:
1) Η οικογένεια μεβάση τη σνγγένεία εξ αίματος, η πρώ-τη βαθμίδα της οικογένειας. Εδώ, οι ομάδες γάμου χωρίζο-νται κατά γενιές. Όλοι οι παππούδες και OL γιαγιάδες μέσα στα όρια της οικογένειας είναι μεταξύ τους άντρας και γυ-ναίκα, το ίδιο και τα παιδιά τους, δηλαδή οι πατέρες και οι μητέρες, όπως και τα παιδιά τους, που με τη σειρά τους απο-τελούν έναν τρί,-ιο κύκλο κοινών συζύγων, και τα παιδιά των τελευταίων, τα δισέγγονα των πρώτων, έναν τέταρτο κύκλο. Σ' αυτή, λοιπόν, τη μορφή οικογένειας υπάρχουν μονάχα πρόγονοι και απόγονοι, γονείς και παιδιά αποκλείονται από τα δικαιώματα και τα καθήκοντα (όπως θα λέγαμε εμείς) του γάμου μεταξΰ τους. Αδερφοί και αδερφές, ξάδερφοι και ξα-δέρφες πρώτου, δεύτερου και μακρύτερου βαθμού είνοα όλοι αδερφοί και αδερφές ανάμεσά τους και ακριβώς γι' αντό εί-νοα άντρας και γυναίκα μεταξύ τους. Σ' αυτή τη βαθμίδα, η σχέση αδερφού και αδερφής περικλείνει από μόνη της την ά-σκηση των αμοιβαίων σεξουαλικών σχέσεων.2 Η τυπική μορ-
1. Ε. A. Westermarck, The history of human marriage, ό.π., σελ. 70-71 (σημ. γερμ. σύντ.).
2. Σ' ένα γράμμα που έγραψε την άνοιξη του 1882, ο Μαρξ εκφράζεται με τις πιο έντονες εκφράσεις για την ολοκληρωτική παραποίηση της πρωτό-γονης εποχής στο βαγκνερικό κείμενο των Νιμπελούνγκεν. «Ακοΰστηκε πο-τέ ο αδερφός ν' αγκαλιάζει σαν σΰζυγο την αδερφή;» Σ' αυτοΰς τους «θεούς
—45 —
φή μιας τέτοιας οικογένειας θα αποτελείτο από τους απόγο-νους ενός ζευγαριού, όπου πάλι οι απόγονοι του κάθε βαθ-μού είναι αδερφοί και αδερφές κοα ακριβώς γι' αυτό άντρες και γυναίκες μεταξύ τους.
Η οικογένεια με βάση τη συγγένεια εξ αίματος έχει εξα-φανιστεί. Ακόμα και οι πιο ακαλλιέργητοι λαοί που αναφέ-ρει η ιστορία, δεν δίνουν κανένα αποδεικτικό παράδειγμα γι' αυτήν. Ότι όμως πρέπει να έχει υπάρξει, αυτό μας αναγκάζει να το παραδεχτούμε το σύστημα συγγένειας της Χαβάης, που ισχύει ακόμα και σήμερα σ' όλη την Πολυνησία κοα που εκ-φράζει βαθμούς συγγένειας εξ αίματος που μπορούν να δη-
της ασέλγειας» του Βάγκνερ, που ακολουθώντας το συρμό κάνουν τις ερω-τοδουλειές τους πιο πικάντικα με λιγάκι αιμομειξία, απαντάει ο Μαρξ: «Στην πρωτόγονη εποχή η αδερφή ήταν σύζυγος κι αντό ήταν ηθιχό.» Στην έκδοση του 1884 τελειώνει, εδώ η σημείωση του Ένγκελς).
Ένας γάλλος φίλος και θαυμαστής του Βάγκνερ δεν συμφωνεί μ' αυτή τη σημείωση και παρατηρεί ότι στην παλιότερη κιόλας «Έντα» (Η «Έντα» (Edda) είναι συλλογή νορβηγικών μυθολογικών ασμάτων. Οι Λζοι και οι Βά-νοι είνοα θεοί της βορειοευρωπαϊκής μυθολογίας. Η «Ίνγκλινγκα-Ζάγγα» είναι ο θρύλος των σκανδιναβών βασιλιάδων Ίνγκλι,νγκα — σημ. μετ.), απ' όπου ξεκινά ο Βάγκνερ στην «Εγκισντρέκα», ο Λόκι μαλώνει τη Φρέγια με τα λόγια: «Μπρος στους θεούς αγκάλιασες τον αδερφό σου.» Ο γάμος μετα-ξΰ αδερφών απαγορευόταν λοιπόν τάχα από τότε. Η «Εγκισντρέκα» είναι έκφραση μιας εποχής, όπου είχε σπάσει ολότελα η πίστη στους παλιούς μύ-θους. Είναι μια σάτιρα για τους θεούς εντελώς στο στιλ του Λουκιανού. Αν ο Λόκι σαν Μεφιστοφελής μαλώνει γι' αυτό τη Φρέγια, αυτό μάλλον μιλάει κατά του Βάγκνερ. Ο Λόκι, λίγους στίχους πιο κάτω, λέει ακόμα στον Νιέρντρ: «Με την αδερφή σου έφτιαξες έναν (τέτοιο) γιο» (vidh systur thinni gaztu slikan mbg). O Νιέρντρ δεν είνοα βέβαια Λζος, αλλά Βάνος, και λέει στην «Ίνγκλινγκα-Ζάγγα» ότι ο γάμος μεταξύ αδερφών συνηθίζεται στη χώ-ρα των Βάνων, πράγμα που δεν συμβαί,νει στους Άζους. Αυτό τάχα σημαίνει ότι οι Βάνοι είνοα παλιότεροι θεοί από τους Αζους. Οπωσδήποτε ο Νιέρντρ ζει ανάμεσα στους Αζους σαν όμοιός τους και έτσι η «Εγκισντρέκα» είναι μάλλον απόδειξη ότι τον καιρό που δημιουργοΰνταν οι νορβηγικοί μύθοι για τους θεούς, ο γάμος αδερφών δεν προκαλούσε φρίκη, τουλάχιστον ανά-μεσα σε θεούς. Αν θέλαμε να δικαιολογήσουμε τον Βάγκνερ, θα ήταν ίσως καλύτερο, αντί για την «Έντα» να επικαλεστούμε τον Γκαίτε που στην μπα-λάντα του θεοΰ και της μπαγιαντέρας κάνει ένα ανάλογο λάθος σχετικά με τη θρησκευτική έκδοση των γυναικών και την παρομοιάζει πάρα πολύ με τη νε-ότερη πορνεία (σημείωση του Ένγκελς στην τέταρτη έκδοση).
—46 —
μιουργηθούν μονάχα σ' αυτή τη μορφή οικογένειας. Μας το επιβάλλει η όλη παραπέρα εξέλιξη της οικογένειας, που κα-θορίζει σαν αναγκαία προβαθμίδα εκείνη τη μορφή.
2) Ηπουναλουανή οικογένεια. Αν η πρώτη πρόοδος της οργάνωσης ήταν ότι απέκλεισε τις σεξουαλικές σχέσεις ανά-μεσα σε γονείς και παιδιά, η δεύτερη ήταν ν' αποκλείσει τις σεξουαλικές σχέσεις ανάμεσα σε αδερφή και αδερφό. Εξαι-τίας της μεγαλύτερης ομοιότητας στην ηλικία, η πρόοδος αυ-τή ήταν άπειρα πιο σπουδαία, αλλά και πιο δύσκολη από την πρώτη. Έγινε σιγά-σιγά, αρχίζοντας ίσως με τον αποκλεισμό των ομομήτριων αδερφών (δηλαδή των αδερφών που είχαν την ίδια μητέρα), από τις σεξουαλικές σχέσεις, πρώτα σε ξε-χωριστές περιπτώσεις, ώσπου έγινε βαθμιαία κανόνας αυτός ο αποκλεισμός (στη Χαβάη υπήρχαν ακόμα και αυτό τον αι-ώνα εξοαρέσεις), ώσπου κατέληξε στην απαγόρευση του γά-μου ακόμα και ανάμεσα σε αδερφό και αδερφή από πλάγια συγγένεια, δηλαδή σύμφωνα με τη δική μας ονομασία ανάμε-σα σε ποαδιά, εγγόνια και δισέγγονα αδερφών. Αυτό αποτε-λεί, κατά τον Μόργκαν, «ένα περίφημο παράδειγμα για το πώς δρα η αρχή της φυσικής επιλογής».
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι φυλές, όπου μ' αυτήν την πρόοδο περιοριζόταν η αιμομειξία, θα έπρεπε να εξελιχθούν γρηγορότερα κοα πληρέστερα από τις φυλές όπου ο αδερφι-κός γάμος έμενε κανόνας και εντολή. Και πόσο έντονα αι-σθητή ήταν η επίδραση αυτής της προόδου, το αποδείχνει το σύστημα του γένονς (gens), που βγήκε άμεσα απ' αυτή και που ξεπερνάει πολΰ το σκοπό της. To γένος αποτελεί τη βάση της κοινωνικής διάρθρωσης των περισσότερων, αν όχι όλων, των βάρβαρων λαών της γης, απ' την οποία στην Ελλάδα και στη Ρώμη περνάμε άμεσα στον πολιτισμό.
Κάθε πρωτόγονη οικογένεια έπρεπε το αργότερο ύστερα από μερικές γενι,ές να διασπαστεί. To πρωτόγονο κομμουνι-στικό κοινό νοικοκυριό, που επικρατεί χωρίς εξαίρεση ως βαθιά στη μέση βαθμίδα της βαρβαρότητας, καθόριζε τα ανώ-τερα όρια της οικογενειακής κοινότητας, που άλλ,αζε ανάλο-γα με τις συνθήκες, αλλά που σε κάθε μέρος ήταν αρκετά ορι-σμένο. Μόλις γεννήθηκε η αντίληψη ότι δεν επιτρέπεται να έ-χουν σεξουαλικές σχέσεις ανάμεσά τους τα ποαδιά μιας μητέ-
—47 —
ρας, έπρεπε να εκδηλωθεί η επίδρασή της σε τέτοιες διασπά-σεις παλιών οικιακών κοινοτήτων και στην ίδρυση νέων (που ωστόσο δεν αντιστοιχοΰσαν αναγκαστικά με την οικο-γενειακή ομάδα). Μια ή περισσότερες σειρές από αδερφές γί-νονταν ο πυρήνας της μιας οικιακής ομάδας και οι από μητέ-ρα αδερφοί τους ο πυρήνας της άλλης. Έτσι ή παρόμοια ξε-πήδησε από την οικογένεια με βάση τη συγγένεια εξ ούματος η μορφή που ο Μόργκαν ονομάζει πουναλουανή οικογένεια. Κατά το έθιμο της Χαβάης, μια σειρά αδερφές, πραγματικές ή πιο μακρινές (δηλαδή ξαδέρφες πρώτου, δεύτερου ή πιο μα-κρινού βαθμού), ήταν από κοινού γυναίκες των κοινών τους αντρών, από τους οποίους όμως αποκλείονταν οι αδερφοί των γυναικών. Αυτοί οι άντρες τώρα αναμεταξύ τους δεν λέ-γονταν πια αδέρφια, όπως δεν ήταν και ανάγκη να είναι, αλ-λά «πουναλούα», δηλαδή στενοί σύντροφοι, σαν να λέμε συ-νέταιροι. To ίδιο μια σειρά πραγματικοί ή πιο μακρινοί α-δερφοί είχαν μια σειρά γυναίκες, όχι τις αδερφές τους, σε κοινό γάμο και αυτές οι γυναίκες λέγονταν ανάμεσά τους «πουναλούα». Αυτή είναι η κλασική μορφή ενός οικογενεια-κού σχηματισμοΰ, που αργότερα επέτρεψε μια σειρά παραλ-λαγές, και που το ουσιαστικό του χαρακτηριστικό ήταν: α-μοιβαία κοινότητα των αντρών και των γυναικών μέσα σ' έ-να ορισμένο οικογενειακό κύκλο, από τον οποίο όμως απο-κλείονταν οι αδερφοί των γυναικών, πρώτα οι πραγματικοί, αργότερα και OL πιο μακρινοί και αντίστοιχα επίσης οι αδερ-φές των αντρών.
Αυτή η μορφή της οικογένειας μας δί/νει τώρα με την πιο μεγάλη ακρίβεια τους βαθμούς ουγγένειας, όπως τους εκ-φράζει το αμερικανικό σύστημα. Τα παιδιά των αδερφάδων της μητέρας μου εξακολουθούν να είναι παιδιά της, το ίδιο τα παιδιά των αδερφών του πατέρα μου είναι επίσης παιδιά του, και όλα αυτά είναι αδέρφια μου. Τα παιδιά όμως των α-δερφών της μητέρας μου είναι τώρα ανιψιοί της και ανιψιές της, τα παιδιά των αδερφάδων του πατέρα μου είναι ανιψωί του και ανιψιές του, και όλοι αυτοί ξάδερφοι μου και ξαδέρ-φες μου. Γιατί, ενώ οι άντρες των αδερφάδων της μητέρας μου εξακολουθούν να είναι άντρες της και το ίδιο οι γυναίκες των αδερφών του πατέρα μου είναι και γυναίκες του—νομι-
—48 —
κά, αν όχι πάντα πραγματικά — η κοινωνική προγραφή των σεξουαλικών σχέσεων ανάμεσα σε αδέρφια χώρισε σε δυο κα-τηγορίες τα παιδιά των αδερφών και αδερφάδων που ως τώ-ρα θεωρούνταν χωρίς διάκριση αδέρφια: ημια κατηγορία μέ-νουν, όπως και πρώτα (πιο μακρινοί) αδερφοί και αδερφές, η άλλη, τα ποαδιά του αδερφού εδώ και της αδερφής εκεί, δεν μπορούν πια να είνοα αδέρφια, δεν μπορούν πια να έχουν κοινούς γονείς, οΰτε πατέρα, ούτε μητέρα, ούτε και τονς δνο και γι' αυτό για πρώτη φορά εδώ γίνεται αναγκαία η κατηγο-ρία των ανιψιών και των ξαδέρφων, που μέσα στο προηγού-μενο οικογενειακό σύστημα θα ήταν παράλογη. To αμερικα-νικό σΰστημα συγγένειας, που σε κάθε οικογενειακή μορφή βασισμένη σε οποιοδήποτε είδος ατομικού γάμου φαίνεται ο-λότελα παράλογο, εξηγείται λογικά με την πουναλουανή οι-κογένεια ως τις παραμικρές του λεπτομέρειες και αιτιολο-γείται φυσικά. Στο βαθμό που είχε διαδοθεί αυτό το σύστημα συγγένειας, στον ίδιο ακριβώς βαθμό τουλάχιστον θα πρέπει να είχε υπάρξει και η πουναλουανή οικογένεια ή μια παρό-μοιά της μορφή.
Γι' αυτή τη μορφή της οικογένειας, που η πραγματική ύ-παρξή της αποδείχτηκε στη Χαβάη, θα είχαμε ίσως πληροφο-ρίες απ' όλη την Πολυνησία, αν οι ευσεβείς ιεραπόστολοι, λόγου χάρη οι παλιοί ισπανοί καλόγεροι στην Αμερική, θα μπορούσαν να δουν σ' αυτού του είδους τις αντιχριστιανικές σχέσεις κάτι παραπάνω από απλή «φρίκη».'Όταν ο Καίσα-ρας μας αφηγείται για τους Βρετανούς, που τότε βρίσκονταν στη μέση βαθμίδα της βαρβαρότητας, ότι «έχουν δέκα-δέκα ή δώδεκα-δώδεκα τις γυναίκες τους από κοινού μεταξύ τους και μάλιστα, συνήθως, αδερφοί με αδερφούς και γονείς με
1. Τα ίχνη των χωρίς καμιά διάκριση σεξουαλικών σχέσεων, η κατά τον Μπάχοφεν λεγόμενη «τεκνοποίηση του βούρκου», που νόμιζε πως τα βρήκε αυτός, ανάγοντοα στον ομαδικό γάμο. To γάμο αυτό δεν μπορεί πια να τον αμφισβητήσουν. «Αν ο Μπάχοφεν βρίσκει "άνομους" αυτοΰς τους πουνα-λουανούς γάμους, τότε ένας άνθρωπος της εποχής εκείνης θα έβρισκε αιμο-μεικτικούς τους περισσότερους τωρινούς γάμους ανάμεσα σε κοντινά και μακρινά ξαδέρφια από πατρική ή μητρική πλευρά, θα τους θεωρούσε, δηλα-δή, γάμους ανάμεσα σε αδέρφια εξ αίματος.» (Μαρξ, σημείωση του Ένγκελς).
—49 —
ποαδιά»' — τότε αυτό εξηγείται καλύτερα σαν ομαδικός γά-μος. Oi μητέρες της βαρβαρότητας δεν έχουν δέκα ή δώδεκα γιους, αρκετά μεγάλους για να μπορούν να έχουν από κοινού γυναίκες, το αμερικανικό όμως σΰστημα συγγένειας, που α-ντιστοιχεί στην πουναλουανη οικογένεια, δίνει πολλούς α-δερφούς, γιατί όλα τα κοντινά κοα μακρινά ξαδέρφια ενός ά-ντρα είναι αδέρφια του. To «γονείς με παιδιά» μπορεί να εί-ναι λαθεμένη αντίληψη του Καίσαρα. To ότι πατέρας κοα γιος ή μητέρα και κόρη μπορούσαν να βρίσκονται στην ίδια ομάδα γάμου δεν αποκλείεται ωστόσο ολότελα στο σύστημα αυτό, μάλλον όμως αποκλειόταν να βρίσκονται πατέρας και κόρη ή μητέρα κοα γιος στην ίδια ομάδα. Επίσης αυτή ή μια παρόμοια μορφή ομαδικού γάμου εξηγεί ευκολότερα τις πλη-ροφορίες του Ηρόδοτου και άλλων αρχαίων συγγραφέων για την κοινοκτημοσύνη των γυνοακών σε άγριους κοα βάρ-βαρους λαούς. Αυτό ισχύει και για όσα λέει ο Ουάτσον και ο Κέι (The people of India), για τους Τικούρ στον Άουντ (στα βόρεια του Γάγγη): «Ζούνε μαζί (δηλαδή σεξουαλικά) σχεδόν χωρίς διάκριση σε μεγάλες κοινότητες και όταν δυο άνθρω-ποι θεωρούντοα παντρεμένοι ο ένας με τον άλλο, πάλι ο συ-ζυγικός δεσμός εί,ναι μονάχα ονομαστικός.»
Ο θεσμός του γένους (gens) φαίνετοα στις περισσότερες περιπτώσεις να βγήκε άμεσα από την πουναλουανή οικογέ-νεια. Βέβαια κοα το αυστραλιανό σύστημα των τάξεων2 δίνει μια αφετηρία για to γένος. Οι Αυστραλοί έχουν γένη, δεν έ-χουν όμως ακόμα πουναλουανή οικογένεια, αλλά μια πιο χο-ντροκομμένη μορφή ομαδικού γάμου.
Σ' όλες τις μορφές της ομαδικής οικογένειας δεν είναι βέ-βαιο ποιος είναι ο πατέρας ενός παιδιού, σίγουρο όμως είναι
Ι.Γ. I. Καίσαρ, Υπομνήματατονγαλαηκούπολέμον,βιβλίον,κεφ. 14 (σημ. γερμ. σύντ.).
2. Πρόκειται για τάξεις γάμου ή γαμήλιες ομάδες, στις οποίες χο>ρίζο νται οι περισσότερες φυλές της Αυστραλίας. Υπήρχαν τέσσερι,ς τέτοιες τά-ξεις, από τις οποίες η καθεμι,ά χωρι,ζόταν σ' ένο αρσενικό κι ένα θηλυκό τμή-μα. Ανάμεσα στις τέσσερις τάξεις υπήρχαν συγκεκριμένοι, κανόνες για τη ρύθμιση του γάμου, δηλαδή οι άντρες μι,ας ομάδας μπορούσαν να παντρευ-τούν μόνο μια φορά με γυναίκες μιας συγκεκριμένης άλλης ομάδας (σημ. γερμ. σνντ.).
—50 —
ποια είναι η μητέρα του. Κι αν ακόμα ονομάζει όλα τα παιδιά της συλλογικής οικογένειας παιδιά της κι έχει μητρικά καθή-κοντα απέναντί τους, ξεχωρίζει ωστόσο ανάμεσα στ' άλλα τα παιδιά που αυτή γέννησε. Είναι λοιπόν φανερό ότι όσο υ-πάρχει ομαδικός γάμος, η καταγωγή μπορεί ν' αποδείχνεται μονάχα από τη μητρίκήπλ^vQά, δηλαδή αναγνωρίζεται μόνο η γυναικεία γραμμή. Αυτό πραγματικά συμβαίνει σ' όλους τους άγριους λαούς και στους λαούς που ανήκουν στην κα-τώτερη βαθμίδα της βαρβαρότητας. Αυτό είναι η δεύτερη με-γάλη υπηρεσία που πρόσφερε ο Μπάχοφεν, το γεγονός ότι πρώτος αυτός το ανακάλυψε. Χαρακτηρίζει με τον όρο μη-τρικό δίκαιο αυτή την αποκλειστική αναγνώριση της γενεα-λογικής σειράς από τη μητέρα και τις σχέσεις κληρονομιάς που με τον κοαρό πηγάζουν απ' αυτή. Κρατώ τον όρο αυτό για τη συντομία του. Είναι όμως στραβό, γιατί σ' αυτή τη βαθμίδα της κοινωνίας δεν μπορεί ακόμα να γίνεται λόγος για δίκαιο με τη νομική έννοια.
Ας πάρουμε τώρα από την πουναλουανή οικογένεια τη μια από τις δυο υποδειγματικές ομάδες, δηλαδή την ομάδα. μιας σειράς ομομήτριες και πιο μακρινές αδερφές (που κα-τάγονται δηλαδή από ομομήτριες αδερφές πρώτου, δεύτερου ή πιο μακρινοΰ βαθμού) μαζί με τα παιδιά τους και τους ομο-μήτριους ή τους πιο μακρινούς αδερφούς τους από μητρική πλευρά (που κατά τη δική μας προϋπόθεση όεν είναι άντρες τους), κι έχουμε τότε ακριβώς τον κύκλο των προσώπων που αργότερα εμφανίζονται σαν μέλη ενός γένους στην πρωτόγο-νη μορφή αυτού του θεσμού. Έχουν όλοι μια κοινή προμήτο ρα, και λόγω της καταγωγής απ' αυτήν όλοι οι θηλυκοί από-γονοι κάθε γενιάς είναι αδερφές. Όμως, οι άντρες αυτών των αδερφάδων δεν μπορούν πια να εί/vcu αδερφοί τους, δηλαδή δεν μπορούν να κατάγονται απ' αυτή την προμήτορα, δεν α-νήκουν λοιπόν στην ομάδα με βάση τη συγγένεια εξ αίματος, στο κατοπινό γένος. Τα παιδιά τους όμως ανήκουν σ' αυτή την ομάδα, μια και αποφασιστικό ρόλο παίζει μονάχα η κα-ταγωγή από τη μητρική πλευρά, γιατί μονάχα αυτή είνοα σί-γουρη. Μόλις γίνει γεγονός η απαγόρευση των σεξουαλικών σχέσεων ανάμεσα σ' όλα τα αδέρφια, ακόμα κοα στα πιο μα-κρινά πλάγια αδέρφια από μητρική πλευρά, μετατρέπεται
— 51 —
και η πιο πάνω ομάδα σε γένος, δηλαδή συγκροτείται σε σφι-χτό κύκλο από συγγενείς εξ αίματος της γυναικείας γενεαλο-γικής γραμμής, που δεν επιτρέπεται να παντρεύονται μετ&ξύ τους, και που από εδώ και μπρος όλο και περισσότερο εδραι-ώνεται με άλλους κοινούς θεσμούς κοινωνικού και θρησκευ-τικού χαρακτήρα και που ξεχωρίζει από τ' άλλα γένη της ί-διας φυλής. Γι' αυτό θα μιλήσουμε διεξοδικά αργότερα. Όταν όμως βρίσκουμε ότι το γένος εξελίχθτρίε όχι μόνο ανα-γκασηκά, αλλά και αυτονόητα από την πουναλουανή οικο-γένεια, είναι φυσικό να θεωρήσουμε σχεδόν σίγουρη την ύ-παρξη στο παρελθόν αυτής της οικογενειακής μορφής για ό-λους τους λαούς, όπου μπορούν να βρεθούν θεσμοί γένους, δηλαδή περίπου για όλους τους βάρβαρους και πολιτισμέ-νους λαούς.
Όταν ο Μόργκαν έγραφε το βιβλίο του, οι γνώσεις μας για τον ομαδικό γάμο ήταν ακόμα πολύ περιορισμένες. Λίγα πράγματα ξέραμε για τους ομαδικούς γάμους των Αυστρα-λών, που ήταν οργανωμένοι σε τάξεις, και χώρια απ' αυτό ο Μόργκαν είχε δημοσιεύσει ήδη το 1871 τις πληροφορίες που του είχαν έρθει για την πουναλουανή οικογένεια της Χα-βάης.' Η πουναλουανή οικογένεια από τη μια μεριά εξηγούσε πέρα για πέρα το σύστημα συγγένειας που επικρατεί στους Ινδιάνους της Αμερικής και που χρησίμευσε στον Μόργκαν σαν αφετηρία για όλες τι,ς έρευνές του. Από την άλλη μεριά, αποτελούσε την έτοιμη αφετηρία για την εξήγηση της προέ-λευσης του μητρικού γένους. Και, τέλος, εκπροσωπούσε μια πολύ πιο πψηλή βαθμίδα εξέλιξης από τι,ς αυστραλιανές τά-|εις. Ήταν λοιπόν ευνόητο ότι ο Μόργκαν την είδε σαν τη βαθμίδα εξέλιξης που αναγκαστικά προηγείται από το ζευγα-ρωτό γάμο και ότι τη θεώρησε γενικά διαδεδομένη σε παλιό-τερους καιρούς. Από τότε, γνωρίσαμε μια σειρά άλλες μορ-φές ομαδικού γάμου κοα ξέρουμε τώρα ότι εδώ το παράκανε ο Μόργκαν. Είχε όμως την τΰχη, με την πουναλουανή οικο-γένειά του να πέσει πάνω στην ανώτατη, στην κλασική μορφή του ομαδικούγάμου, στη μορφή εκείνη απ' όπου εξηγείται με
1. L. Η. Morgan, Systems of consanguinity and affinity of the human family, Ουάσιγκτον 1871 (σημ.γερμ. σύντ.).
— 52 —
τον πιο απλό τρόπο το πέρασμα σε μια ανώτερη μορφή.
Τον ουσιαστικό εμπλουτισμό των γνώσεών μας για τον ο-μαδικό γάμο τον χρωστάμε στον άγγλο ιεραπόστολο Λόριμερ Φάιζον, που μελέτησε για πολλά χρόνια αυτή τη μορφή της οι-κογένειας στο κλασικο της έδαφος, την Αυστραλία. Την κα-τώτερη βαθμίδα εξέλιξης τη βρήκε στους μαύρους της Αυ-στραλίας, στο Μάουντ Γκέμπιρ της Νόηας Αυστραλίας. Εδώ ολοκληρη η φυλή διαιρείται σε δυο μεγάλες τάξεις, τους κρό-κι και τους κουμίτε. Οι σεξουαλικές σχέσεις μέσα σ' αυτές τις τάξεις απαγορεύονται αυστηρά. Αντίθετα, κάθε άντρας της μιας τάξης είναι ο γεννημένος σύζυγος της κάθε γυναίκας της άλλης τάξης και αυτή με τη σειρά της είναι η γεννημένη σύζυ-γός του. Όχι τα άτομα, αλλά ολόκληρες οι ομάδες είναι μετα-ξύ τους παντρεμένες, τάξη με τάξη. Και ας σημειωθεί ότι εδώ δεν υπάρχει πουθενά επιφΰλαξη για διαφορά ηλικίας ή για ει-δική συγγένεια αίματος, εκτός απ' ό,τι καθορίζεται με το δια-χωρισμό σε δυο εξώγαμες τάξεις. Ένας κρόκι έχει νόμιμη σύ-ζυγο κάθε γυναίκα των κουμίτε. Επειδή όμως η κόρη του, σαν κόρη μιας κουμίτε, είναι σύμφωνα με το μητρικό δίκαιο επί-σης κουμίτε, είναι ταυτόχρονα γεννημένη σύζυγος κάθε κρό-κι, επομένως και του πατέρα της. Τουλάχιστον η ταξική οργά-νωση, όπως μας παρουσιάζεται, δεν βάζει κανένα εμπόδιο σ' αυτό. Είτε λοιπόν η οργάνωση αυτή δημιουργήθηκε σε μια ε-ποχή όπου, παρ' όλη τη θολή επιθυμία να περιορίσουν την αι,-μομειξία, δεν έβρισκαν ακόμα τίποτα το ιδιούτερα φρικτό στις σεξουαλικές σχέσεις των γονιών με τα παιδιά τους—και τότε το σύστημα των τάξεων θα έχει βγει άμεσα από μια κατά-σταση σεξουαλικών σχέσεων χωρίς κανόνα. Είτε, όταν δημι-ουργήθηκαν οι γαμήλιες τάξεις, το έθιμο είχεχώλας απαγο-ρέψει τις σχέσεις ανάμεσα σε γονιούς και παιδιά, και τότε η τωρινή κατάσταση μας οδηγεί πίσω στην οικογένεια με βάση τη συγγένεια εξ αίματος και είναι το πρώτο βήμα για το ξεπέ-ρασμά της. To τελευτούο είναι το πιθανότερο. Απ' ό,τι ξέρω, δεν αναφέρονται από την Αυστραλία παραδείγματα γαμή-λιων σχέσεων ανάμεσα σε γονιούς και παιδιά, και η κατοπινή μορφή της εξωγαμίας, το μητριαρχικό γένος, προϋποθέτει κα-τά κανόνα σιωπηρά την απαγόρευση αυτών των σχέσεων, σαν απαγόρευση που τη βρήκε να υπάρχει κιόλας στην ίδρυσή του.
— 53 —
Εκτός από το Μάουντ Γκέμπιρ στη Νότια Αυστραλία, το σύστημα των δνο τάξεων βρίσκεται επίσης πιο ανατολικά στην περιοχή του ποταμού Ντάρλινγκ και στο Κουίνσλαντ στα βορειοανατολικά, είναι δηλαδή πλατιά διαδεδομένο. Α-ποκλείει μονάχα τους γάμους ανάμεσα στ' αδέρφια, ανάμεσα σε παιδιά αδερφών και σε παιδιά αδερφάδων από μητρική πλευρά, γιατί ανήκουν στην ίδια τάξη. Τα ποαδιά ωστόσο α-δερφού κοα αδερφής μπορούν να παντρεύονται. Ένα παρα-πέρα βήμα για να εμποδιστεί η αιμομειξία βρίσκουμε στους Καμιλαρόι κοντά στον ποταμό Ντάρλινγκ στη Νέα Νότια Ουαλία, όπου OL δυο αρχικές τάξεις είναι χωρισμένες σε τέσ-σερις και η καθεμιά απ' αυτές τις τέσσερις τάξεις είναι πα-ντρεμένη συνολικά με μια άλλη ορισμένη τάξη. Οι πρώτες δυο τάξεις είναι γεννημένοι σύζυγοι η μια της άλλης. Ανάλο-γα με το αν η μητέρα ανήκει στην πρώτη ή τη δεύτερη, τα παι-διά ανήκουν στην τρίτη ή την τέταρτη. Τα παιδιά αυτών των δυο τάξεων, που επίσης είναι παντρεμένες η μια με την άλλη, ανήκουν πάλι στην πρώτη και τη δεύτερη. Έτσι που πάντα η μια γενιά ανήκει στην πρώτη και τη δεύτερη, η επόμενη στην τρίτη και την τέταρτη, η μεθεπόμενη πάλι στην πρώτη και τη δεύτερη τάξη. Έτσι τα ποαδιά των αδερφών (από μητρική πλευρά) δεν μπορούν να είναι αντρόγυνα, μπορούν όμως να είνοα τα εγγόνια των αδερφών. Αυτή η ιδιόμορφη περίπλοκη διάταξη μπερδεύετοα ακόμα περισσότερο με την —οπωσδή-ποτε κατοπινή— πρόσθεση μητριαρχικών γενών, όμως δεν μποροΰμε να επεκταθούμε στο σημείο αυτό. Βλέπουμε ακρι-βώς πως επιβάλλεται ξανά και ξανά η τάση να εμποδιστεί η αιμομειξία, επιβάλλεται όμως ολότελα ενστικτωδώς, ψηλα-φητά, χωρίς ξεκάθαρη ουνείδηση τον σκοπού.
Ο ομαδικός γάμος, που εδώ στην Αυστραλία είναι ακόμα γάμος τάξεων, μαζικός γάμος μιας ολόκληρης τάξης αντρών, που συχνά είναι σκορπισμένοι σ' όλη την έκταση της ηπεί-ρου, με μια το ίδιο σκορπισμένη τάξη γυναικών — ο ομαδι-κός αυτός γάμος, άμα τον εξετάσουμε από κοντά, δεν είναι καθόλου τόσο ανατριχιαστικός, όπως νομίζει η συνηθισμένη στην πορνεία φαντασία των φιλισταίων. Αντίθετα, πέρασαν πολλά χρόνια ώσπου να υποπτευθούν καν την ύπαρξή του, κοα πάλι τώρα τελευταία την αμφισβητούν ξανά. Στον επιπό-
—54 —
λαιο παρατηρητή εμφανίζετοα σαν χαλαρή μονογαμία και πού και πού σαν πολυγαμία πλάι στην ευκαιριακή απιστία. Πρέπει να καταναλώσει κανείς χρόνια, όπως ο Φάιζον και ο Χάουιτ, για ν' ανακαλύψει το ρυθμιστικό νόμο μέσα στην πρακτική εξάσκηση αυτών των γαμήλιων καταστάσεων, ό-που ο συνηθισμένος Ευρωπαίος είναι διατεθειμένος να βλέ-πει ό,τι γίνετοα στη χώρα του — το νόμο, σύμφωνα με τον ο-ποίο ο ξένος μαύρος της Αυστραλίας, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο του, ανάμεσα σε ανθρώπους που η γλώσσα τους του είναι ακατανόητη, βρίσκει ωστόσο συχνά α-πό λημέρι σε λημέρι, από φυλή σε φυλή, γυναίκες που χωρίς αντίσταση και πονηριά είνοα στη διάθεσή του, το νόμο σύμ-φωνα με τον οποίο εκείνος που έχει περισσότερες γυναίκες παραχωρεί μια απ' αυτές στον φιλοξενούμενο για τη νύχτα. Εκεί όπου ο Ευρωπαίος βλέπει ανηθικότητα και ανομία, κυ-ριαρχεί στην πραγμαακότητα αυστηρός νόμος. Οι γυναίκες ανήκουν στη γαμήλια τάξη του ξένου και είναι έτσι γεννημέ-νες σύζυγοί του. Ο ίδιος ηθικός νόμος, που προορίζει τον έ-να για τον άλλον, απαγορεύει με ποινή προγραφής κάθε σχέ-ση έξω από τις γαμήλιες τάξεις που ανήκουν η μια στην άλ-λην. Ακόμα κι εκεί όπου αρπάζουν τις γυναίκες, όπως συμ-βαίνει συχνά και σε πολλές περιοχές είναι κανόνας, τηρείται με προσοχή ο νόμος για τις γαμήλιες τάξεις.
Στην αρπαγή των γυναικών, άλλωστε, εκδηλώνεται κιό-λας κάποιο ίχνος περάσματος στη μονογαμία, τουλάχιστον στη μορφή του ζευγαρωτού γάμου: Όταν ο νέος με τη βοήθεια των φίλων του αρπάξει ή απαγάγει το κορίτσι, τότε έρχονται σε σεξουαλικές σχέσεις με το κορίτσι με τη σειρά όλοι οι φί-λοι του νέου, όμως ύστερα απ' αυτό θεωρείται γυνούκα του νέου που υποκίνησε την αρπαγή. Κι αντίστροφα, αν το σκά-σει από τον άντρα η αρπαγμένη γυναίκα, κι αν την πιάσει άλ-λος, τότε γίνετοα γυναίκα δική του και ο πρώτος χάνει τα δι-καιώματά του. Πλάι και μέσα στον ομαδικό γάμο, που γενικά εξακολουθεί να υπάρχει, δημιουργούνται λοιπόν σχέσεις α-ποκλειστικότητας, ζευγαρώματα για μεγαλύτερο ή μικρότε-ρο χρονικό διάστημα, πλάι σ' αυτά υπάρχει και η πολυγαμί,α, έτσι που ο ομαδικός γάμος και εδώ βρίσκεται σε παρακμή και μπαίνει μόνο το ερώτημα, ποιος, κάτω από την ευρωπαϊκή ε-
— 55 —
πίδραση, θα εξαφανιστεί πρώτα από το προσκήνιο: ο ομαδι-κός γάμος ή οι μαύροι της Αυστραλίας που τον εφαρμόζουν.
Ο γάμος κατά τάξεις ολόκληρες, όπως επικρατεί στην Αυστραλία, είναι πάντως μια πολύ χαμηλή και πρωτόγονη μορφή του ομαδικού γάμου, ενώ η πουναλουανή οικογένεια, απ' ό,τι ξέρουμε, είναι η ανώτατη βαθμίδα ανάπτυξής του. Ο πρώτος φαίνετοα να είναι η μορφή που ανταποκρίνετοα στην κοινωνική κατάσταση περιπλανώμενων αγρίων, ο δεύτερος προϋποθέτει κιόλας σχετικά σταθερούς οικισμούς κομμου-νιστικών κοινοτήτων και οδηγεί άμεσα στην αμέσως επόμενη υψηλότερη βαθμίδα εξέλιξης. Ανάμεσα στους δυο, θα βρούμε σίγουρα ακόμα μερικές ενδιάμεσες βαθμίδες. Εδώ έχουμε μπροστά μας ένα πεδίο έρευνας που μόλις άνοιξε και που μέ-νει ακόμα σχεδόν ανεξερεύνητο.
3) Ηζενγαρωτή οικογένεια. Ακόμα και μέσα στον ομαδι-κό γάμο ή και πιο μπροστά, γινόταν ένα κάποιο ζευγάρωμα για μικρότερο ή μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Ο άντρας εί-χε μια κύρια γυναίκα (δεν μπορούμε ακόμα να πούμε ευνο-ούμενη), ανάμεσα στις πολλές γυναίκες, κι ήταν γι' αυτήν ο κυριότερος σύζυγος ανάμεσα στους άλλους. To γεγονός αυ-τό συνέβαλε αρκετά στη σύγχυση που έπαθαν οι ιεραπόστο-λοι που στον ομαδικό γάμο βλέπουν πότε κοινοκτημοσύνη των γυναικών χωρίς κανόνα, πότε αυθαίρετη μοιχεία. Όμως, ένα τέτοιου είδους συνηθισμένο ζευγάρωμα έπρεπε να στερε-ώνεται όλο και περισσότερο, όσο διαμορφωνόταν το γένος και όσο γίνονταν πιο πολυάριθμες οι κατηγορίες των «αδερ-φών» και των «αδερφάδων», ανάμεσα στους οποίους ήταν τώρα αδύνατος ο γάμος. Η ώθηση που έδωσε το γένος στην α-παγόρευση του γάμου ανάμεσα σε συγγενείς εξ αίματος οδή-γησε ακόμα πιο πέρα. Έτσι, βρίσκουμε ότι στους Ιροκέζους και στους περισσότερους άλλους Ινδιάνους που βρίσκονται στην κατώτερη βαθμίδα της βαρβαρότητας, απαγορεύεται ο γάμος ανάμεσα σ' όλονςτονς συγγενείς που αριθμεί το σύ-στημά τους, και τα είδη αυτών των συγγενών είναι αρκετές ε-κατοντάδες. Με το αυξανόμενο αυτό μπλέξιμο των απαγο-ρεΰσεων γίνονταν όλο και mo αδύνατοι οι ομαδικοί γάμοι. OL γάμοι αυτοί παραμερίστηκαν από τη ζευγαρωτή οικογέ-νεια. Στη βαθμίδα αυτή ένας άντρας ζει μαζί με μια γυναίκα,
— 56 —
έτσι όμως που η πολυγαμία κοα η ευκοαριακή απιστία να μέ-νει δικαίωμα των αντρών, έστω κι αν η πρώτη για οικονομι-κούς λόγους παρουσιάζεται σπάνια. Ενώ από τις γυναίκες συνήθως απαιτούν αυστηρή πίστη στη διάρκεια της κοινής ζωής και η μοιχεία τους τιμωρείτοα σκληρά. Ο γαμήλιος δε-σμός όμως μπορεί να διαλυθεί και από τις δυο μεριές, και τα παιδιά ανήκουν, όπως και, πρώτα, μονάχα στη μητέρα.
Και σ' αυτόν επίσης τον αποκλεισμό από το γαμήλιο δε-σμό των συγγενών εξ αίματος που προωθείται όλο και πε-ρισσότερο, εξακολουθεί να επιδρά η φυσική επιλογή. Ο Μόρ-γκαν λέει σχετικά:
«Οι γάμοι ανάμεσα σε γένη, που δεν είναι συγγενή εξ αί-ματος, δημιούργησαν μια φυσικά και πνευματικά δυνατότε-ρη ράτσα. Δυο φυλές που πρόκοβαν, ανακατεύονταν, και τα καινούργια κρανία κοα οι εγκέφαλοι ευρύνονταν φυσιολογι-κά ώσπου περιελάμβαναν τις ικανότητες και τωνδυο.»
Έτσι ήταν επόμενο, οι φυλές που εφάρμοζαν το σύστημα των γενών ν' αποκτήσουν υπεροχή απέναντι στις καθυστερη-μένες ή να τις παρασΰρουν με το παράδειγμά τους.
Η εξέλιξη της οικογένειας στην προϊστορική εποχή απο-τελείτοα, έτσι, από ένα συνεχές στένεμα του κύκλου, που πρώτα περιελάμβανε ολόκληρη τη φυλή, του κύκλου που μέ-σα στα πλαίσιά του ζούνε σε γαμήλια κοινότητα τα δυο γένη. Με το συνεχή αποκλεισμό πρώτα των κοντινότερων, ύστερα όλο και πιο μακρινών, στο τέλος ακόμα και των εξ αγχιστεί-ας συγγενών, γίνεται αδύνατος τελικά οποιοσδήποτε ομαδι-κός γάμος και μένει ουσιαστικά το ένα, γι.α ένα διάστημα α-κόμα χαλαρά συνδεδεμένο ζευγάρι, το μόριο που με τη διά-λυσή του παύει γενικά ο γάμος. Απ' αυτό κιόλας το γεγονός φαίνεται πόσο λίγη σχέση έχει ο ατομικός σεξουαλικός έρω-τας, με τη σημερινή έννοια της λέξης, με τη δημιουργία του α-τομικού γάμου. Ακόμα περισσότερο το αποδείχνει αυτό η πράξη όλων των λαών που βρίσκονται σ' αυτή τη βαθμίδα. Ενώ στις προηγούμενες μορφές οικογένειας δεν έλειπαν πο-τέ γυναίκες στους άντρες, αντίθετα μάλλον τους έφταναν και με το παραπάνω, τώρα έγιναν σπάνιες και περιζήτητες. Γι'
1. L. Η. Morgan, Ancient society, Λονδίνο 1877, σελ. 459. — 57 —
αυτό από τον καιρό του ζευγαρωτού γάμου αρχίζει η αρπαγή και η αγορά των γυναικών. Πρόκειται εδώ για πλατιά διαδε-δομένα σνμπτώματα, και για τίποτα περισσότερο από συ-μπτώματα μιας αλλαγής που συντελέστηκε και που βρίσκε-ται πολύ πιο βαθιά, για συμπτώματα που είναι απλές μέθο-δοι να βρίσκουν γυναίκες και που ο σχολαστικός Σκοτσέζος Μακ Λέναν μεταμόρφωσε ωστόσο σε «γάμο aQnayfiq» και «γάμο αγοράς». Άλλωστε, και στους Ινδιάνους της Αμερικής και αλλού (στην ίδια βαθμίδα), το συνοικέσιο δεν είναι υπό-θεση των ενδιαφερομένων, που συχνά δεν ρωτιούνται καν, αλλά των μητέρων τους. Έτσι, συχνά αρραβωνιάζονται δυο άγνωστοι, που ενημερώνονται για την αποφασισμένη πια συ-ναλλαγή μονάχα όταν πλησιάζει ο καιρός του γάμου. Πριν α-πό το γάμο, ο γαμπρός κάνει δώρα στους συγγενείς από το γέ-νος της νύφης (δηλαδή στους μητρικούς συγγενείς της και ό-χι στον πατέρα και το συγγενολόι του), που θεωρούνται δώ-ρα αγοράς για το κορίτσι που παραχώρησαν. Ο γάμος μπορεί να διαλυθεί όταν το επιθυμεί ο ένας από τους δυο παντρεμέ-νους. Ωστόσο σιγά-σιγά σε πολλές φυλές, για παράδειγμα στους Ιροκέζους, σχηματίστηκε μια κοινή γνώμη που απο-στρέφεται αυτούς τους χωρισμούς. Όταν δημιουργηθούν διαφωνίες, επεμβαίνουν συμβιβαστικά οι συγγενείς του γέ-νους και από τα δυο μέρη και μονάχα όταν δεν καρποφορή-σει η επέμβασή τους, γίνεται χωρισμός, οπότε τα παιδιά μέ-νουν στη γυνούκα, και ο καθένας είνοα ελεύθερος να ξαναπα-ντρευτεί.
Η ζευγαρωτή οικογένεια, πολύ αδύνατη και πολύ άστατη η ίδια για να προκαλέσει την ανάγκη ενός δικού της νοικοκυ-ριού ή και για να το κάνει μονάχα επιθυμητό, δεν διαλΰει κα-θόλου το κομμουνιστικό νοικοκυριό που κληρονομήθηκε α-πό παλιά. Κομμουνιστικό νοικοκυριό, όμως, θα πει κυριαρ-χία των γυναικών στο σπίτι, καθώς και αποκλειστική ανα-γνώριση μιας πραγματικής μητέρας, επειδή ήταν αδύνατο να γνωρίζουν με βεβαιότητα τον πραγματικό πατέρα, θα πει με-γάλος σεβασμός των γυνοακών, δηλαδή των μητέρων. Είναι μια από τις πιο παράλογες αντιλήψεις, που μας κληροδότη-σαν οι διαφωτιστές του 18ου αιώνα, η αντίληψη ότι η γυναί-κα στις αρχές της κοινωνίας ήταν τάχα σκλάβα του άντρα. Η
—58 —
γυναίκα σ' όλους τους άγριους και σ' όλους τους βάρβαρους της κατώτερης και μέσης, εν μέρει ακόμα και της ανώτερης βαθμίδας, κατέχει μια θέση όχι μονάχα ελεύθερη αλλά και πο-λύ σεβαστή. Ποια είναι η θέση της γυναίκας ακόμα και στο ζευγαρωτό γάμο μας το λέει ο Άρθουρ Ράιτ, που έκανε πολλά χρόνια ιεραπόστολος στους Ιροκέζους Σενέκα:
«Όσο για τις οικογένειές τους, τον καιρό που κατοικού-σαν ακόμα στα παλιά μακρουλά σπίτια (κομμουνιστικό νοι-κοκυριό κάμποσων οικογενειών)... επικρατούσε εκεί πάντα ένα κλαν (ένα γένος) έτσι που οι γυναίκες έπαιρναν τους ά-ντρεςτουςαπότ' άλλακλαν(γένη)... Συνήθως το σπίτι το κι>-βερνούσε η γυναίκα, τα αποθέματα ήταν κοινά. Αλίμονο ό-μως στο δυστυχισμένο σύζυγο ή εραστή, που ήταν πολύ ακα-μάτης ή αδέξιος και δεν μπορούσε να συμβάλει με το δικό του μερίδιο στα κοινά αποθέματα. Αδιάφορο πόσα παιδιά ή πό-ση δική του περιουσία είχε στο σπίτι, κάθε στιγμή μπορούσε να πάρει διαταγή να μαζέψει τα μπογαλάκια του και να ξε-κουμπιστεί. Και δεν του επέτρεπαν να προσπαθήσει ν' αντι-σταθεί. Του έκαναν αφόρητο το σπίτι και δεν του έμενε άλλο τίποτα παρά να γυρίσει στο δικό του κλαν (γένος) ή, όπως συ-νέβαινε συνήθως, να κάνει νέο γάμο σ' άλλο κλαν. Οι γυναί-κες ήταν η μεγάλη δύναμη στα κλαν (γένη) και παντοΰ αλλού. Δεν δίσταζαν, όταν τύχαινε η ευκαιρία, να καθαιρέσουν έναν αρχηγό και να τον υποβιβάσουν σε κοινό πολεμιστή.»1
To κομμουνιστικό νοικοκυριό, όπου οι περισσότερες ή όλες οι γυναίκες ανήκουν στο ίδιο γένος, ενώ οι άντρες ανή-κουν σε διαφορεηκά γένη, αποτελεί την πραγματική βάση της κυριαρχίας των γυναικών που στην πρωτόγονη εποχή ή-ταν γενικά διαδεδομένη. Κι αυτή είναι η τρίτη υπηρεσία που πρόσφερε ο Μπάχοφεν, δηλαδή το γεγονός ότι το ανακάλυψε και αυτό. Συμπληρωματικά παρατηρώ ακόμα όη οι πληρο-φορίες που προέρχονται από ταξιδιώτες και ιεραπόστολους
1.0 Ένγκελς αναφέρει το γράμμα του Άρθουρ Ράιτ σύμφωνα με το βι-βλΐο του Μόργκαν Ancient society, ό.π., σελ. 455. Ολόκληρο το περιεχόμενο του γράμματος, με ημερομηνία 19 Μάη του 1874 (και όχι όπως το αναφέρει ο Μόργκαν 1873), δημοσιεύτηκε στο περιοδικό American Anthropologist, New Series, Μενάσα, Ουισκόνσιν, ΗΠΑ 1933, αριθ. 1, σελ. 138-140 (σημ. γερμ. σύντ,).
—59 —
για το ότι οι άγριοι και οι βάρβαροι φορτώνουν υπερβολική όουλειά στις γυναίκες, δεν αντιφάσκουν καθόλου με όσα εί-παμε. Ο καταμερισμός της εργασίας ανάμεσα στα δυο φύλα καθορίζετοα από τελείως διαφορετικές αιτίες απ' ό,τι η θέση της γυναίκας στην κοινωνία. Λαοί όπου οι γυναίκες είναι υ-ποχρεωμένες να εργάζοντοα πολΰ περισσότερο απ' ό,τι πρέ-πει σύμφωνα με τις δικές μας αντιλήψεις, τρέφουν συχνά πο-λύ πιο πραγματικό σεβασμό στις γυναίκες από τους Ευρω-παίους μας. Η κυρία του πολιτισμού, τριγυρισμένη από ψευ-τοπροσκυνήματα και ξεκομμενη από κάθε πραγματική δουλειά, έχει άπειρα κατώτερη κοινωνική θέση από τη σκληρά εργαζό-μενη γυναίκα της βαρβαρότητας που στο λαό της την εκτι-μούσαν σαν πραγματική κυρία (lady, frowa, Frau = κυρά), κοα ήταν τέτοια από το χαρακτήρα της θέσης της.
Αν σήμερα στην Αμερική ο ζευγαρωτός γάμος έχει παρα-γκωνίσει ολότελα τον ομαδικό γάμο, αυτό θα το δείξουν επι-σταμένες έρευνες στους βορειοδυτικούς και ιδίως στους νο-τιοαμερικανικούς λαούς, που βρίσκονται ακόμα στην ανώτε-ρη βαθμίδα της άγριας κατάστασης. Γι' αυτούς τους τελευ-ταίους διηγούντοα τόσα πολλά παραδείγματα σεξουαλικής ελευθερίας που δεν μπορούμε να υποθέσουμε ότι έχουν ξεπε-ράσει ολότελα τον παλιό ομαδικό γάμο. Οπωσδήποτε δεν ε-^αφανίατηκαν ακόμα όλα του τα ίχνη. Τουλάχιστον σε σαρά-ντα βορειοαμερικανικές φυλές ο άντρας που παντρεύεται τη μεγαλύτερη αδερφή, έχει το δικαίωμα να πάρει επίσης γυναί-κες του όλες τις αδερφές της, μόλις φτάσουν στην απαιτού-μενη ηλικία: υπόλειμμα του γεγονότος ότι μια ολόκληρη σει-ρά αδερφές είχαν από κοινού τους άντρες. Και για τους κα-τοίκους της χεροονήσου της Καλιφόρνκχς (ανώτερηβαθμίδα της άγριας κατάστασης), αφηγείται ο Μπάνκροφτ ότι έχουν ορισμένες γιορτές, όπου μαζεύονται κάμποσες «φυλές» με σκοπό να έρθουν σε σεξουαλικές σχέσεις χωρίς διάκριση.' Όπως φαί/νεται, πρόκειται για γένη, που μ' αυτά τα πανηγύ-ρια διατηρούν την αμυδρή ανάμνηση της εποχής όπου οι γυ-ναίκες του ενός γένους είχαν κοινούς συζύγους όλους τους
1. Η. Η. Bancroft, The native races of the pacific states of North America, τόμ. 1, Λειψία 1875, σελ. 352-353 (σημ. γερμ. σύντ.).
— 60 —
άντρες των άλλων γενών και αντίστροφα. To ίδιο έθιμο επι-κρατεί ακόμα στην Αυστραλία. Σε μερικούς λαούς συμβαίνει οι πιο ηλικιωμένοι άντρες, οι αρχηγοί και μάγοι-ιερείς, να εκμεταλλεύονται την κοινοκτημοσύνη των γυναικών για λο-γαριασμό τους και να μονοπωλούν τις περισσότερες γυναί-κες για τον εαυτό τους. Σε αντιστάθμισμα, όμως, είναι υπο-χρεωμένοι, σε ορισμένες γιορτές κοα μεγάλες λαϊκές συγκε-ντρώσεις, να βάζουν ξανά σε εφαρμογή την παλιά κοινοκτη-μοσύνη και ν' αφήνουν τις γυναίκες τους να ξεφαντώνουν με τους νέους. Μια ολόκληρη σειρά παραδείγματα από τέτοιου είδους περιοδικά σατουρνάλια', όπου ισχύουν ξανά για λίγο διάστημα οι παλιές ελεύθερες σεξουαλικές σχέσεις, αναφέρο-νται από τον Βέστερμαρκ, σελ. 28-29: για τους Χος, τους Σα-ντάλ, τους Πάντζας και τους Κοτάρ στην Ινδία, σε μερικούς αφρικανικούς λαούς κλπ. Κατά περίεργο τρόπο, ο Βέστερ-μαρκ βγάζει από αυτό το γεγονός το συμπέρασμα ότι είναι υ-πολείμματα όχι του ομαδικού γάμου, που τον αρνείται, αλλά της εποχής του οργασμού, που στον πρωτόγονο άνθρωπο ή-ταν κοινός με τα άλλα ζώα.
Φτάνουμε τώρα στην τέταρτη μεγάλη ανακάλυψη του Μπάχοφεν, στην ανακάλυψη της πλατιά διαδεδομένης μετα-βατικής μορφής από τον ομαδικό γάμο στο ζευγάρωμα. Αυτό που ο Μπάχοφεν παριστάνει σαν εξιλασμό για την παράβα-ση των παλιών θεϊκών εντολών: Ο εξιλασμός, που μ' αυτόν η γυναίκα εξαγοράζει το δικαίωμα της αγνότητας, είνοα στην πραγματικότητα μονάχα μυστικισηκή έκφραση του εξιλα-σμού με τον οποίο η γυναίκα εξαγοράζει την ελευθερία της α-πό την παλιά κοινότητα των αντρών κοα αποκτάει το δικαίω-μα να παραδίνεται μονάχα σ'ενανάντρα. Ο εξιλασμός αυτός συνίσταται στο ότι οι γυναίκες εκδίδονταν για ορισμένο χρο-νικό διάστημα: Οι γυνούκες της Βαβυλώνας ήταν υποχρεω-
1. Λαϊκή γιορτή στην αρχαία Ρώμη, που γινόταν προς τιμή του ρωμαϊ-κού θεού Σατούρν (Κρόνος) τον καιρό του χειμερινού ηλιοστάσιου, μετά τον τελειωμό των αγροτικών εργασιών. Στη διάρκεια της γιορτής, όπου έ-παιρναν μέρος και οι σκλάβοι και παρακάθονταν στο τραπέζι των ελεύθε-* ρων, γινόταν μαζικό φαγοπότι και όργια. Επικρατούσαν οι ελεύθερες σε-ξουαλικές σχέσεις. Η λέξη «σατουρνάλια» έγινε συνώνυμο των αχαλίνωτων οργίων (σημ. γερμ. σΰντ.).
— 61 —
μένες μια φορά το χρόνο να εκδίδονται στους άντρες στο ναό της Μυλίττης. Αλλοι λαοί της δυτικής Ασίας έστελναν τα κο-ρίτσια τους για κάμποσα χρόνια στο ναό της Αναΐτιδας, ό-που όφειλαν να επιδίδονται στον ελεύθερο έρωτα με ευνοού-μενους, που τους διάλεγαν τα ί,δια, πριν τους επιτραπεί να παντρευτούν. Παρόμοια έθιμα με θρησκευτικό περίβλημα εί-ναι κοινά σχεδόν σε όλους τους ασιατικοΰς λαούς, από τη Μεσόγειο ως το Γάγγη. Όπως παρατηρεί κιόλας ο Μπάχο-φεν, με το πέρασμα του χρόνου γίνεται όλο και πιο ελαφριά η εξιλαστήρια θυσία για την εξαγορά:
«Η συνήθεια να εκδίδεται η γυναίκα στους άντρες κάθε χρόνο υποχωρεί μπρος στη συνήθεια να εκδίδεται μια μονά-χα φορά, τον εταιρισμό των παντρεμένων γυναικών διαδέχε-ται ο εταιρισμός των κοριτσιών, την εξάσκηση του εταιρι-σμού στη διάρκεια του γάμου διαδέχετοα η εξάσκηση πριν απ' αυτόν, την παράδοση σε όλους δίχως εκλογή, η παράδοση σε ορισμένα πρόσωπα» (Μητρίκό Λίκαιο, σελ. 29). Σε άλλους λαοΰς λείπει το θρησκευτικό περίβλημα. Σε μερικούς — στους Θράκες, Κέλτες κλπ., στην αρχαιότητα, σε πολλοΰς ι-θαγενείς της Ινδίας, σε μαλαϊκούς λαούς, στους νησιώτες του Νότιου Ειρηνικού και σε πολλούς Ινδιάνους της Αμερικής, ακόμα και σήμερα τα κορίτσια ως το γάμο τους έχουν τη με-γαλύτερη σεξουαλική ελευθερία. Ιδιοάτερα αυτό γίνεται σχε-δόν παντού στη Νότια Αμερική, και αυτό μπορεί να το βεβαι-ώσει ο καθένας που προχώρησε λίγο στο εσωτερικό της. Ετσι διηγείται ο Αγκασίς (A Journey in Brazil, Βοστόνη και Νέα Υόρκη 1886, σελ. 266), για μια πλούσια οικογένεια ινδιάνι-κης καταγωγής: Όταν του σύστησαν την κόρη, ρώτησε για τον πατέρα της, νομίζοντας πως θα ήταν ο άντρας της μητέ-ρας της, που ήταν αξιωματικός και βρισκόταν στον πόλεμο ε-νάντια στην Παραγουάη. Η μητέρα όμως απάντησε χαμογε-λώντας: Nao tem pai, e filha da fortuna. Δεν έχει πατέρα, είναι παιδί της τύχης.
«Έτσι μιλούνε πάντα, χωρίς ντροπή ή μομφή, οι Ινδιάνες για τα εξώγαμα παιδιά τους. Κι αυτό δεν είναι καθόλου ασυ-νήθι,στο, μάλλον το αντίθετο φαίνεται να αποτελεί εξαίρεση. Τα ποαδιά... γνωρίζουν συχνά μονάχα τη μητέρα τους, γιατί όλες οι φροντίδες και οι ευθύνες πέφτουν πάνω της. Για τον
—62 —
πατέρα τους δεν ξέρουν τίποτα. Επίσης, δεν φαίνεται ποτέ να περνά από το μυαλό της γυναίκας ότι αυτή ή ta παιδιά της μπορούν να έχουν οποιαδήποτε αξίωση απ' αυτόν.» Αυτο που φαίνεται εδώ παράξενο στον πολιτισμένο άνθρωπο, εί-ναι απλούστατα κανόνας στο μητρικό δίκαιο και στον ομα-δικό γάμο.
Σε άλλους πάλι λαούς, οι φίλοι και συγγενείς του γα-μπρού ή οι προσκαλεσμένοι στο γάμο διεκδικοΰν τη μέρα του γάμου το πατροπαράδοτο δικαίωμα στη νύφη, ενώ ο γα-μπρός παίρνει τελευτούος σειρά. Αυτό γινόταν στις Βαλεαρί-δες και στους Αυγίλεους της Αφρικής στην αρχαιότητα, και σήμερα ακόμα στους Μπαρέα της Αβυσσηνίας. Σε άλλους πάλι, την κοινάτητα εκπροσωπεί κάποιο επίσημο πρόσωπο, ο προεστός της φυλής ή του γένους, ο καζίκης, ο σαμάνος, ο ιερέας, ο πρίγκιπας ή οποιοσδήποτε άλλος, αδιάφορο πώς λέγεται, και ασκεί στη νύφη το δικαίωμα της πρώτης νύχτας. Παρ' όλους τους νεορομαντικούς εξαγνισμοΰς, αυτό το jus primae noctis' υπάρχει ακόμα κοα σήμερα σαν υπόλειμμα του ομαδικού γάμου στους περισσότερους κατοίκους της Αλά-σκας (Μπάνκροφτ, Native Races, 1,81), στους Ταχού του Βό-ρειου Μεξικού (στο ίδιο, σελ. 584), και σ' άλλους λαούς. Επί-σης, σ' όλη τη διάρκεια του μεσαίωνα υπήρχε τουλάχιστον στις αρχικά κελτικές χώρες, όπου κληροδοτήθηκε άμεσα από τον ομαδικό γάμο, για παράδειγμα στην Αραγονία. Ενώ στην Καστίλη ο χωρικός δεν ήταν ποτέ δουλοπάροικος, στην Αρα-γονία επικρατούσε η mo επαίσχυντη δουλοπαροικία ως το διάταγμα του Φερδινάνδου του Καθολικού το I4862. To έγ-γραφο αυτό λέει:
1. To δικαίωμα της πρώτης νύχτας (λατ.)•
2. Πρόκεααι για τη λεγόμενη Απόφαση της Γουαδαλούπης, με ημερο-μηνία 21 Απρίλη 1486, την τρίτη διαιτητική απόφαση του ισπανού βασιλιά Φερδινάνδου Ε' (του Καθολικού). Η εξέγερση των χωρικών στην Καταλο-νία ανάγκασε το βασιλιά να κάνει παραχωρήσεις στους χωρικούς, ενώ πα-ράλληλα εμφανίσχηκε σαν μεσολαβητής ανάμεσα στους εξεγερμένους χωρι-κούς και τους φεουδάρχες. Η απόφαση προέβλεπε την κατάργηση της δου-λήας και των «κακών εθθμων» (ανάμεσα στ' άλλα το δικαίωμα στην πρώτη νύχτα, τα δοσίματα του μέλλοντα γαμπρού ή της νύφης) με όρο την εξαγορά (σημ. γερμ. σύντ.).
— 63 —
«Κρίνουμε κοα αποφασίζουμε ότι και οι κύριοι (senyors, βαρόνοι) που αναφέρονται πιο πάνω... δεν μπορούν την πρώτη νύχτα που ο χωρικός παίρνει μια γυναίκα να κοιμη-θούν μαζί της ή τη νύχτα του γάμου και σ' ένδειξη της κυ-ριαρχίας τους να περάσουν πάνω από το κρεβάτι και να δρα-σκελίσουν αυτή τη γυναίκα, όταν πια θα έχει πλαγιάσει. Ού-. τε μπορούν οι παραπάνω κύριοι να χρησιμοποιούν την κόρη ή το γιο του χωρικού με πληρωμή ή χωρίς πληρωμή, παρά τη θέλησή τους.» (Αναφέρετοα στο καταλονικό πρωτότυπο απ' όπου το πήρε ο Ζούγκενχαϊμ, στο έργο του Δονλοπαροικία, Πετρούπολη 1861, σελ. 35).
Ο Μπάχοφεν έχει ακόμα απόλυτα δίκιο όταν υποστηρί-ζει γενικά ότι το πέρασμα από αυτό που ονομάζει «εταιρι-σμό» ή «τεκνοποίηση του βούρκου», στη μονογαμία έγινε κυ-ρίως από τις γυναίκες. Όσο περισσότερο, με την ανάπτυξη των οικονομικών όρων ζωής, δηλαδή με την υπόσκαψη του παλιοΰ κομμουνισμοΰ και με την αυξανόμενη πυκνότητα του πληθυσμού, οι πατροπαράδοτες σεξουαλικές σχέσεις έχαναν τον αρχικό πρωτόγονο απλοϊκό χαρακτήρα τους, τόσο πε-ρισσότερο έπρεπε οι σχέσεις αυτές να φαίνονται στις γυναί-κες ταπεινωτικές και εξευτελιστικές. Τόσο πιο επίμονα έπρε-πε να επιθυμούν σαν απολύτρωση το δικαίωμα στην αγνότη-τα, το δικαίωμα στον προσωρινό ή το μόνιμο γάμο μ' ένα μό-νο άντρα. Η πρόοδος αυτή δεν μπορούσε έτσι κι αλλιώς να ξεκινήσει από τους άντρες έστω και γιατί ποτέ, ακόμα και μέ-χρι σήμερα, δεν τους πέρασε από το μυαλό να παραιτηθοΰν στην πράξη από τα πλεονεκτήματα του πραγματικού ομαδι-κού γάμου. Μόνο όταν πραγματοποιήθηκε από τις γυναίκες το πέρασμα στο ζευγαρωτό γάμο, μπόρεσαν οι άντρες να ε-φαρμόσουν την αυστηρή μονογαμία — βέβοαα μονάχα για τις γυναίκες.
Η ζευγαρωτή οικογένεια εμφανίστηκε στο πέρασμα από την άγρια κατάσταση στη βαρβαρότητα, τις περισσότερες φο-ρές στην ανώτερη κιόλας βαθμίδα της άγριας κατάστασης, και μόνο πού και πού στην κατώτερη βαθμίδα της βαρβαρό-τητας. Είναι η χαρακτηριστική μορφή οικογένειας για τη βαρβαρότητα, όπως ο ομαδικός γάμος για την άγρια κατά-σταση και η μονογαμία για τον πολιτισμό. Για να εξελιχθεί
—64 —
παραπέρα σε σταθερή μονογαμία, χρειάζονταν άλλα αίτια α-πό εκείνα που δρούσαν ως τώρα. Στο ζευγάρωμα, η ομάδα εί-χε περιοριστεί κιόλας στην τελευταία της ενότητα, στο δι,ατο-μικό της μόριο: στον έναν άντρα και στη μια γυναίκα. Η φυ-σική επιλογή είχε εκπληρώσει το έργο της αποκλείοντας όλο και περισσότερους από την κοινότητα τον γάμου. Προς την κατεύθυνση αυτή δεν της απέμενε να κάνει τίποτε άλλο. Αν λοιπόν δεν έμπαιναν σ' ενέργεια νέες κοινωνικ&τκινητήριες δυνάμεις, δεν θα υπήρχε λόγος να ξεπηδήσει από το ζευγά-ρωμα μια νέα μορφή οικογένειας. Όμως, οι κινητήριες αυτές δυνάμεις μπήκαν σ' ενέργεια.
Αφήνουμε τώρα την Αμερική, το κλασικό έδαφος της ζευ-γαρωτής οικογένειας. Καμιά ένδειξη δεν μας επιτρέπει να συμπεράνουμε ότι εκεί είχε αναπτυχθεί μια ανώτερη μορφή οικογένειας, ότι εκεί πριν από την ανακάλυψη και την κατά-κτησή της υπήρξε ποτέ σταθερή μονογαμία. Διαφορετικά ή-ταν τα πράγματα στον παλιό κόσμο.
Εδώ το ημέρωμα των οικιακών ζώων και η εκτροφή κο-παδιών ανέπτυξαν μια άγνωστη ως τώρα πηγή πλούτου και δημιούργησαν ολότελα νέες κοινωνικές σχέσεις. Ως την κα-τώτερη βαθμίδα της βαρβαρότητας, το μόνιμο πλούτο αποτε-λούσαν σχεδόν μονάχα το σπίτι, τα ρούχα, τα ακατέργαστα κοσμήματα και τα εργαλεία για την απόκτηση και ετοι,μασία της τροφής: βάρκα, όπλα και πολύ απλά οικιακά σκεύη. Την τροφή έπρεπε να την κερδίζουν μέρα με τη μέρα. Τώρα, με τις αγέλες τα άλογα, τις καμήλες, τα γαϊδούρια, τα βόδια, τα πρόβατα, τα γίδια και τα γουροννια, οι ποιμενικοί λαοί που όλο και προχωρούσαν —οι Άριοι στην ινδική Πεντοποταμία και στην περιοχή του Γάγγη, καθώς και στις τότε ακόμα πολύ πιο πλούσιες σε νερά στέπες του Όξου και του Ιαξάρτη, οι Σημίτες στον Ευφράτη και τον Τίγρη— απέκτησαν μια περι-ουσία που χρειαζόταν μονάχα επίβλεψη και στοιχειώδη πε-ρυτοίηση για ν' αναπαράγετοα σ' όλο και μεγαλύτερο αριθμό και ν' αποδίδει την πιο άφθονη τροφή σε γάλα κοα κρέας. Όλα τα προηγούμενα μέσα εξεύρεσης τροφής πέρασαν σε δεύτερη μοίρα. To κυνήγι, που προηγούμενα ήταν αναγκοαό-τητα, έγι/νε τώρα πολυτέλεια.
Σε ποιον ανήκε όμως αυτός ο νέος πλούτος; Αρχικά ανή-
— 65 —
κε αναμφισβήτητα στο γένος. Όμως από νωρίς ακόμα θα πρέ-πει να αναπτύχθηκε η ατομική ιδιοκτησία στα κοπάδια. Εί-νοα δύσκολο να πούμε, αν στο συγγραφέα του λεγόμενου πρώτου βιβλίου του Μωυσή ο πατριάρχης Αβραάμ εμφανι-ζόταν αυτοδίκαια σαν κάτοχος των κοπαδιών του, επειδή ή-ταν αρχηγός μιας οικογενειακής κοινότητας ή επειδή είχε την ιδιότητα του πραγματικού κληρονομικού αρχηγού ενός γέ-νους. Βέβαιο είναι μονάχα ότι δεν επιτρέπεται να τον φαντα-ζόμαστε σαν ιδιοκτήτη με τη σύγχρονη έννοια. Και είναι ακό-μα βέβαιο ότι στο κατώφλί της διαπιστωμένης ιστορίας βρί-σκουμε κιόλας παντού τις αγέλες να είναι ξεχωριστή ιδιο-κτησία του αρχηγού της οικογένειας, ακριβώς όπως γινόταν με τα δημιουργήματα της τέχνης της βαρβαρότητας, με τα με-τάλλινα σκεΰη, τα είδη πολυτελείας και τέλος με τα ανθρώπι-να κτήνη — τους δούλους.
Γιατί τώρα είχαν εφεύρει και τη δουλεία. Για το βάρβαρο της κατώτερης βαθμίδας, ο δούλος δεν είχε αξία. Γι' αυτό και οι Ινδιάνοι της Αμερικής φέρνονταν εντελώς διαφορετικά στους ηττημένους εχθρούς απ' ό,τι γινόταν στην ανώτερη βαθμίδα. Σκότωναν τους άντρες ή τους δέχονταν σαν αδέρ-φια στη φυλή των νικητών. Παντρεύονταν τις γυναίκες ή α-κόμα τις υιοθετούσαν μαζί με τα παιδιά τους που είχαν επι-ζήσει. Η ανθρώπινη εργατική δύναμη σ' αυτή τη βαθμίδα δεν δίνει ακόμα κανένα αξιοπρόσεκτο πλεόνασμα πέρα από τα έ-ξοδα της συντήρησής της. Με την εισαγωγή της κτηνοτρο-φίας, της επεξεργασίας του μετάλλου, της υφαντουργίας και τέλος της γεωργίας, τα πράγματα άλλαξαν. Όπως οι γυναί,-κες, που προηγοΰμενα τις έπαιρναν τόσο εύκολα, είχαν απο-κτήσει τώρα ανταλλακτική αξία και τις αγόραζαν, το ίδιο έ-γινε και με τις εργατικές δυνάμεις, ιδιαίτερα από τότε που τα κοπάδια πέρασαν οριστικά στην οικογενειακή ιδιοκτησία. Η οικογένεια δεν πλήθαινε τόσο γρήγορα όσο τα ζώα. Για να τα φυλάνε, χρειάζονταν τώρα περισσότεροι άνθρωποι. Γι' αυτή τη δουλειά ήταν κατάλληλος ο εχθρός αιχμάλωτος πολέμου, που άλλωστε μπορούσε να πολλαπλασιάζεται ακριβώς όπως και τα ζώα.
Μολι,ς τα πλούτη αυτά πέρασαν στην ατομική ιδιοκτησία των ξεχωριστών οικογενειών και πλήθυναν γρήγορα, έδω-
— 66 —
σαν ένα χτύπημα στην κοινωνία που βασιζόταν στο ζευγα-ρωτό γάμο και στο μητριαρχικό γένος. Ο ζευγαρωτός γάμος είχε εισαγάγει ένα καινούργιο στοιχείο στην οικογένεια. Δί-πλα στην πραγματική μητέρα έβαλε το βεβαιωμένο πραγματι-κό πατέρα, που πιθανόν να ήταν ακόμα γνησιότερος από πολλούς σημερινούς «πατεράδες». Σΰμφωνα με τον τότε κα-ταμερισμό της εργασίας στην οικογένεια, στο μερίδιο του ά-ντρα έπεφτε η εξεύρεση της τροφής και τα αναγκαία για την ε-ξεύρεσή της μέσα εργασίας, επομένως και η ιδιοκτησία των τελευταίων. Τα έπαιρνε μαζί χον σε περίπτωση χωρισμού, ό-πως η γυναίκα κρατούσε τα οικιακά της σκεύη. Σύμφωνα λοι-πόν με το έθιμο της τότε κοινωνίας, ο άντρας ήταν επίσης ι-διοκτήτης της κοανούργιας πηγής τροφών, των ζώων, και αρ-γότερα του νέου μέσου εργασίας, των δούλων. Σύμφωνα με το έθιμο όμως της ίδιας κοινωνίας, τα παιδιά του δεν μπο-ρούσαν να τον κληρονομήσουν, γιατί τα πράγματα είχαν ως εξής:
Σύμφωνα με το μητρικό δίκαιο, δηλαδή όσο η καταγωγή λογαριαζόταν μονάχα από τη γυνακεία γραμμή και σύμφωνα με το αρχικό κληρονομικό έθιμο του γένους, το σύντροφο του γένους που πέθαινε κληρονομούσαν αρχικά οι συγγενείς του γένους του. Η περιουσία έπρεπε να μένει μέσα στο γένος. Παίρνοντας υπόψη ότι τα αντικείμενα ήταν ασήμαντα, μπορεί στην πράξη ανέκαθεν να περνούσαν στην κυριότητα των κο-ντινότερων συγγενών του στο γένος, δηλαδή των ομόαιμων συγγενών από την πλευρά της μητέρας του. Τα παιδιά όμως του πεθαμένου άντρα δεν ανήκαν στο γένος του, αλλά στο γέ-νος της μητέρα τους. Κληρονομούσαν αρχικά τη μητέρα τους μαζί με τους υπόλοιπους ομόαιμους συγγενείς της και αργότε-ρα ίσως να την κληρονομούσαν αυτά σε πρώτη γραμμή. Από τον πατέρα τους, όμως, δεν μπορούσαν να κληρονομήσουν, γιατί δεν ανηκαν στο γένος του και η περιουσί,α του έπρεπε να μείνει μέσα σ' αυτό. Όταν, λοιπόν, πέθαινε ένας ιδιοκτήτης κοπαδιών, τα κοπάδια του περνούσαν πρώτα στους αδερφούς και τις αδερφές του και στα παιδιά των αδερφάδων του ή στους απογόνους των αδερφών της μητέρας του. Τα ποαδιά του όμως δεν είχαν δικαίωμα στην κληρονομιά.
Στο βαθμό λοιπόν που τα πλούτη μεγάλωναν, έδιναν, α-
— 67 —
πό τη μια μεριά, στον άντρα μια mo σημαντική από τη γυναί-κα θέση στην οικογένεια, και από την άλλη δημιουργούσαν το κίνητρο να χρησιμοποιήσουν οι άντρες αυτή την ενισχυμένη θέση για να ανατρέψουν την παλιά σειρά διαδοχής προς όφε-λος των παιδιών τους. Αυτό όμως δεν γινόταν όσο ίσχυε η καταγωγή σύμφωνα με το μητρικό δίκοαο. Έπρεπε λοιπόν το μητρικό δίκαιο να ανατραπεί, και ανατράπηκε. Κι αυτό δεν ήταν καθόλου τόσο δύσκολο όσο μας φαίνεται σήμερα. Γιατί αυτή η επανάσταση —μια από τις mo ριζικές που έζησαν οι άνθρωποι— δεν χρειαζόταν να θίξει ούτε ένα από τα ζωντα-νά μέλη του γένους. Όλα τα μέλη του μπορούσαν να μείνουν ό,τι ήταν πριν. Έφτανε η απλή απόφαση ότι στο μέλλον οι α-πόγονοι των αρσενικών μελών θα έμεναν στο γένος, ενώ θα αποκλείονταν οι απόγονοι της γυναίκας και θα περνούσαν στο γένος του πατέρα τους. Έτσι ανατράπηκε ο υπολογισμός της καταγωγής από τη γυνοακεία γραμμή και το μητρικό κλη-ρονομικό δίκαιο και εφαρμόστηκε η αντρική γραμμή κατα-γωγής κοα το πατρικό κληρονομικό δίκαιο. Πώς κοα πότε έγι-νε αυτή η επανάσταση στους πολιτισμένους λαούς, δεν το ξέ-ρουμε καθόλου. Ανήκει ολότελα στην προϊστορική εποχή. Όη όμως έγινε, αποδείχτηκε με το παραπάνω, από τα πλού-σια ίχνη του μητρικοΰ δικαίου, που σιτγκέντρωσε κυρίως ο Μπάχοφεν. Πόσο εύκολα συντελείται, το βλέπουμε σε μια σειρά φυλές Ινδιάνων, όπου μόλις τελευταία έγινε και γίνε-ται ακόμα, εν μέρει κάτω από την επιρροή του αυξανόμενου πλοΰτου και του αλλαγμένου τρόπου ζωής (μετατόπιση από τα δάση στα λιβάδια), και εν μέρει κάτω από την ηθική επί-δραση του πολιτισμού και των ιεραποστόλων. Από οκτώ φυ-λές του Μισούρι, οι έξι έχουν την αντρική, ενώ οι δυο έχουν ακόμα τη γυναικεία γραμμή καταγωγής και σειρά κληρονο-μιάς. Στους Σόνι, τους Μαϊάμι και τους Ντελαγουέαρ ρίζω-σε το έθιμο να δίνουν στα παιδιά ένα από τα ονόματα του γέ-νους του πατέρα τους, για να μπορούν έτσι, μπαίνοντας στο πατρικό γένος, να κληρονομούν τον πατέρα τους. «Έμφυτη πανουργία του ανθρώπου ν' αλλάζει τα πράγματα αλλάζο-ντας τα ονόματά τους! Και να βρίσκει παραθυράκια για να σπάζει την παράδοση μέσα στα πλαίσια της παράδοσης εκεί όπου ένα άμεσο συμφέρον ήταν αρκετό κίνητρο!» (Μαρξ).
— 68 —
Έτσι, δημιουργήθηκε μια αγιάτρευτη σύγχυση, που μπορού-σε να διορθωθεί μονάχα, και εν μέρει διορθώθηκε, με το πέ-ρασμα στο πατρικό δίκαιο. «To πέρασμα αυτό φαίνεται γενι-κά να είναι to φυσικότερο πέρασμα.» (Μαρξ). Αυτό που έ-χουν να μας πουν οι συγκρι/ακοί νομικοί για τον τρόπο που έγινε ανχό το πέρασμα στους πολιτισμένους λαούς του παλι-ού κόσμου —κοα που πρόκειται φυσικά σχεδόν μόνο για υ-ποθέσεις— μας το λέει ο Μ. Κοβαλέφσκι στο Tableau des origines et de I 'evolution de la famille et de la propriete, Στοκ-χόλμη 1890.
H ανατροπή της μητριαρχίας ήταν η κοσμοϊστορική ήττα τον γυναικείου φνλον. Ο άντρας πήρε το πηδάλιο κοα στο σπίτι, η γυνούκα ταπεινώθηκε, υποδουλώθηκε, έγινε σκλάβα των ορέξεών του και απλό εργαλείο για την παραγωγή παι-διών. Την ταπεινωμένη αυτή θέση της γυναίκας, όπως προ-βάλλει ανοιχτά ιδίως στους Έλληνες της ηρωικής και ακόμα περισσότερο της κλασικής εποχής, σιγά-σιγά την ωραιοποίη-σαν υποκριτικά και ακόμα πού και πού της έδωσαν πιο απα-λή μορφή, καθόλου όμως δεν την κατάργησαν.
Η πρώτη επίδραση της μονοκρατορίας των αντρών, που είχε πια θεμελιωθεί, φαίνεται στην ενδιάμεση μορφή της πα-τριαρχικής οικογένειας που εμφανίζεται τώρα. Αυτό που κυ-ρίως τη χαρακτηρίζει δεν είναι η πολυγαμία, γι' αυτή θα μι-λήσουμε αργότερα, αλλά «η οργάνωση ενός αριθμού ελεύθε-ρων και ανελεύθερων προσώπων σε μια οικογένειώ κάτω α-πό την πατρική εξουσία του αρχηγού της οικογένειας. Στη σημηική μορφή, ο αρχηγός αυτός της οικογένειας ζει με πολ-λές γυναίκες, οι ανελεύθεροι έχουν γυναίκες κοα παιδιά κοα ο σκοπός όλης της οργάνωσης είναι το φύλαγμα των κοπαδιών σε μια καθορισμένη περιοχή»1.
To ουσιαστικό είναι η ενσωμάτωση ανελεύθερων και η πατρική εξουσία. Γι' αυτό η ρωμαϊκή οικογένεια είναι ο ολο-κληρωμένος τύπος αυτής της οικογενειακής μορφής. Η λέξη familia αρχικά δεν σημαίνει το ιδανικό του σημερινού φιλι-σταίου, που αποτελείται από οασθηματικότητα κοα σπιτι-
1. L. Η. Morgan, Ancient society, Λονδίνο 1877, σελ. 465-466 (σημ. γερμ. σύντ.).
— 69 —
κοΰς καβγάδες. Στους Ρωμαίους αρχικά δεν αναφέρετοα καν στο συζυγικό ζευγάρι και τα παιδιά του, αλλά μονάχα στους δούλους. Famulus λέγεται ο δούλος του σπιτιού και familia εί-ναι το σύνολο των δούλων πον ανήκουν σ' έναν άντρα. Ακό-μα και τον καιρό του Γάιου, η familia, id est patrimonium (δη-λαδή το κληρονομικό μερίδιο) κληροδοτιόταν με διαθήκη. Η έκφραση εφευρέθηκε από τους Ρωμαίους, για να χαρακτηρι-στεί ένας νέος κοινωνικός οργανισμός, που ο αρχηγός του εί-χε κάτω από την εξουσία του γυναίκες και παιδιά και έναν α-ριθμό δούλους με δικαιώματα ζωής και θανάτου για όλους.
«Η λέξη λοιπόν δεν είναι 'παλιότερη από το σιδηρόφρα-χτο οικογενειακό σύστημα των λατινικών φυλών, πον ανα-πτύχθηκε ύστερα από την εισαγωγή της γεωργίας και της νό-μιμης δουλείας, και μετά το χωρισμό των Άριων Ιταλών από τους'Ελληνες.»1
Και ο Μαρξ προσθέτει σ' αυτά: «Η σύγχρονη οικογένεια περιέχει σαν σπέρμα όχι μονάχα τη δουλεία (servitus), αλλά και τη δουλοπαροικία, αφού από την αρχή σχετίζετοα με δου-λειές της γεωργίας. Περιέχει σε μικρογραφία όλες τις αντιθέ-σεις που αργότερα αναπτύσσοντοα πλατιά στην κοινωνία και στο κράτος της.»
Η τέτοια μορφή οικογένειας δείχνει το πέρασμα του ξευ-γαρωτού γάμου στη μονογαμία. Για να εξασφαλιστεί η πίστη της γυναίκας, δηλαδή η πατρότητα των παιδιών, παραδίδε-ται η γυναίκα χωρίς όρους στην εξουσία του άντρα: Αν τη σκοτώσει, ασκεί μονάχα το δικαίωμά του.
Με την πατριαρχική οικογένεια μπαίνουμε στην περιοχή της γραφτής ιστορίας και μαζί μ' αυτό σε μια περιοχή όπου η επιστήμη του συγκριτικσύ δικούου μπορεί να μας προσφέρει σημαντική βοήθεια. Και πραγματικά, μας έφερε εδώ μια ου-σιαστική πρόοδο. Στον Μαξίμ Κοβαλέφσι χρωστάμε {Tableau etc. de la famitte et de la propriete, Στοκχόλμη 1890, σελ. 60-100) την απόδειξη, ότι η πατριαρχική οικιακή συ-ντροφιά, όπως τη βρίσκουμε ακόμα και σήμερα σε Σέρβους και Βουλγάρους με το όνομα «ζάντρουγκα» (μεταφράζετοα περίπου φιλία) ή «μπράντστβο» (αδερφότητα), κοα με πα-
1. L. Η. Morgan, Ancient society, σελ. 470 (σημ. γερμ. σνντ.).
— 70—
ραλλαγμένη μορφή σε ανατολικούς λαούς, αποτέλεσε τη με-ταβατική βαθμίδα ανάμεσα στην οικογένεια του μητρικού δι-κούου, που πηγάζει από τον ομαδικό γάμο, και στη μονογα-μία του σύγχρονου κόσμου. Τουλάχιστον για τους πολιτι-σμένους λαούς του παλιού κόσμου, για τους Άριους και τους Σημίτες, αυτό φαίνεται αποδειγμένο.
Η νοτιοσλαβική ζάντρουγκα αποτελεί το καλύτερο ζω-ντανό ακόμα παράδειγμα μιας τέτοιας οικογενειακής κοινό-τητας. Περιλαμβάνει περισσότερες γενιές από απόγονους ε-νός πατέρα, μαζί με τις γυναίκες τους, πον όλοι μαζί κατοι-κούν σε μια αυλή, καλλιεργούν από κοινού τα χωράφια τους, τρέφονται και ντΰνονται από κοινό απόθεμα και κατέχουν α-πό κοινού το περίσσευμα του εισοδήματος. Η κοινότητα βρί-σκεται κάτω από την ανώτατη διοίκηση του νοικοκύρη (domacin), που την εκπροσωπεί προς τα έξω, που του επι-τρέπεται να εκποιεί μικρότερα αντικείμενα, που κρατάει το ταμείο και είναι υπεύθυνος γι' αυτό, καθώς και για την κανο-νική πορεία του νοικοκυριού. Τον εκλέγουν και δεν χρειάζε-ται καθόλου να είνοα ο γεροντότερος. Οι γυναίκες και οι δου-λειές τους βρίσκονται κάτω από την καθοδήγηση της νοικο-κυράς (domacica), που συνήθως είναι γυναίκα του domacin. Η ίδια παίζει σημαντικό, συχνά αποφασιστικό ρόλο και στην εκλογή συζύγου για τα κορίτσια της οικογενειακής κοινότη-τας. Η ανώτατη όμως εξουσία ανήκει στο οικογενειακό συμ-βούλιο, στη συνέλευση όλων των ενήλικων συντρόφων, γυ-ναικών και αντρών. Σ' αυτήν τη συνέλευση λογοδοτεί ο νοι-κοκύρης. Αυτή παίρνει τις σημαντικές αποφάσεις, ασκεί τη δικαστική εξουσία στα μέλη, αποφασίζει για αγορές και πω-λήσεις που έχουν κάποια σημασία, ιδίως για αγοραπωλησίες γοαοκτησίας κλπ.
Μόλις πριν από δέκα χρόνια περίπου αποδείχτηκε ότι ε-ξακολουθούν να υπάρχουν τέτοιες μεγάλες οικογενειακές συντροφιές και στη Ρωσία.' Σήμερα όλοι παραδέχονται ότι εί-
1. Βλέπε Μαξίμ Κοβαλέφσκι, To πρωτόγονο δίκαιο, Μόσχα 1886. Στην εργασία αυτή ο Κοβαλέφσκι στηρίζετοα στη δημοσίευση του Ορχάνσκι (1875) και του Γεφιμένκο (1878) για ζητήματα που αφορούν τις οικογενεια-κές συντροφιές στη Ρωσία (σημ. γερμ. σύντ.).
— 71 —
νοα ριζωμένες στα ρωσικά λαϊκά έθιμα όσο και η ομπστσίνα, ή αγροτική κοινότητα. Αναφέρονται με το ίόιο όνομα (βερβ) στον παλιότερο ρωσικό κώδικα, στην πράβντα του Γιαρο-σλάβ1, όπως και στους δαλματικούς νόμους2, και μπορούμε να τις βρούμε και σε πολωνικές κοα τσέχι,κες ιστορικές πηγές.
Και στους Γερμανούς επίσης, κατά τον Χόισλερ {Θεσμοί του γερμανικον δικαίου)3, η οικονομική μονάδα δεν ήταν αρ-χικά η ατομική οικογένεια με τη σύγχρονη έννοια, αλλά η «οι-κιακή συντροφιά», που αποτελείται από πολλές γενιές ή από ξεχωριστές οικογένειες και που αρκετά συχνά πλάι σ' αυτές περιλαμβάνει και ανελεύθερους. Km η ρωμαϊκή οικογένεια ανάγεται σ' αυτό τον τύπο και επομένως πολύ αμφισβητείτοα τελευταία η απόλυτη εξουσία του οικογενειάρχη, καθώς και το γεγονός ότι απέναντί του τα άλλα μέλη της οικογένειας δεν είχαν δικαιώματα. Φοάνεται ότι και οι Κέλτες είχαν τέ-τοιου είδους οικογενειακές συντροφιές στην Ιρλανδία. Στη Γαλλία διατηρήθηκαν στο Νιβερνέ με το όνομα par^onneries ως τη Γαλλική Επανάσταση, κοα στη Φρανς-Κοντέ δεν εξα-φανίστηκαν εντελώς ούτε και σήμερα. Στην περιφέρεια του Λουάν (Saone et Loire) βλέπει κανείς μεγάλα σπίτια χωρικών με μια ψηλή κοινή κεντρική αίθουσα που φτάνει ως τη σκεπή, και γύρω-γύρω τις κρεβατοκάμαρες, όπου ανεβαίνει κανείς με σκάλες που έχουν έξι ως οκτώ σκαλιά, και όπου ζουν πολ-λές γενιές της ίδιας οικογένειας.
Για την Ινδία, ο Νέαρχος4 από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου μιλάει κιόλας για συντροφικό νοικοκυριό με α-
1. Έτσι ονομάζεται το πρώτο μέρος της παλιότερης διατύπωαης της Ρωσικής Αλήθειας, της συλλογής νόμων των Ρους, που δημιουργήθηκε τον 11ο και 12ο αιώνα στη βάση χου εθιμικού δικαίου εκείνης της εποχής και έκ-φραζε τις οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις της τότε κοινωνίας (σημ. γερμ. σύντ.).
2. Συλλογή νόμων που ίσχυαν το 15ο μέχρι και το 17ο αιώνα στην Πο-λίτσα, μια περιοχή της Δαλματίας, και ήταν γνωστή με την ονομασία Κατα-σταηκό της Πολίτσα (σημ. γερμ. σύντ.).
3. A. Heusler, Institutional des Deutschen Privatrechts, τόμ. 2, Λειψία 1886, σελ. 271 (σημ. γερμ. σύντ.).
4. Η παρατήρηση του Νέαρχου αναφέρεται στη Γεωγραφία τον Στρά-βωνα, 15ο βιβλίο, κεφάλαιο 1 (σημ. γερμ. σύντ.).
— 72 —
πό κοινού καλλιέργεια της γης, που υπάρχει ακόμα και σήμε-ρα στην ίδια περιοχή, στο Παντζάμπ και σ' όλο το βορειοδυ-τικό μέρος της χώρας. Στον Καύκασο μπόρεσε να αποδείξει την ύπαρξή του ο ίδιος ο Κοβαλέφσκι. Στο Αλγέρι υπάρχει α-κόμα στους Καβίλους. Ακόμα κοα στην Αμερική φαίνεται ότι έχει παρουσιαστεί, και προσπαθούν να το ανακαλύψουν στα «Calpullis» του παλιού Μεξικού που περιγράφει ο Θουρίτα.1 Αντίθετα, ο Κούνοβ (Ausland, 1890, αρ. 42-44)2, απέδειξε αρ-κετά καθαρά ότι στο Περού τον καιρό της κατάκτησής του, υ-πήρχε ένα είδος κοινοτικού συστήματος (Markverfassung), όπου κατά περίεργο τρόπο το μαρκ (κοινότητα) το έλεγαν μάρκα, με περιοδικό μοίρασμα της γης που καλλιεργούσαν, δηλαδή υπήρχε ατομική καλλιέργεια.
Οπωσδήποτε, η πατριαρχική οικιακή συντροφυά με κοι-νή γαιοκτησία και κοινή καλλιέργεια αποκτάει τώρα μια ση-μασία ολότελα διαφορετική απ' ό,τι είχε προηγούμενα. Δεν μπορούμε πια'ν' αμφιβάλουμε περισσότερο για το σπουδούο μεταβατικό ρόλο που έπαιξε στους πολιτισμένους και σε με-ρικούς άλλους λαούς του παλιού κόσμου, στην περίοδο ανά-μεσα στην οικογένεια του μητρικού δικαίου και στη μονογα-μική οικογένεια. Παρακάτω θα ξαναγυρίσουμε στο συμπέρα-σμα που έβγαλε παραπέρα ο Κοβαλέφσκι, ότι η πατριαρχική
1. Πρόκειται για οικιακές συντροφιές των Ινδιάνων του Μεξικού την ε-ποχή της κατάκτησής τους από τους Ισπανοΐις. Κάθε οικιακή συντροφιά, που τα μέλη της είχαν όλα κοι,νή προέλευση, κατείχαν ουιό κοινού ένα κομ-μάτι γης που δεν μπορούσε να απαλλοτριωθεί ούτε και να μοιραστεί ανάμε-σα στους κληρονόμους. Για τα κάλπουλις μας ενημερώνει ο Αλόνθο ντε Θουρίτα στο έργο του Raport sur les differentes classes de chefs de la Nou velle-Espagne, sur les lois, les moeurs des habitants, sur les impots etablis avant et depuis la conqufite, etc., etc., που πρωτοδημοσιεύτηκε στο βιβλίο Voyages, relations et memoires originaux pour servir a / 'histoire de la decouverte de I 'Amerique, publie pour la premiere fois en francais, parH. Ternaux-Compans, Παρίσι 1840, τόμ. 11, σελ. 50-64 (σημ. γερμ. σύντ.).
2. Cunow, «Die altperuanischen Dorf- und Markgenossenschaften», στο περωδίκό Das Ausland, 20 και 27 Οκτώβρηκαι 3 Νοέμβρη 1890.Τοπεριοδι-κό έκανε μια επισκόπηση των νεότερων ερευνών στους τομείς της φυσικής ι-στορίας, της γεωγραφίας και της εθνολογίας. Κυκλοφορούσε από το 1828 μέχρι to 1893 (στην αρχή σε καθημερινή βάση, από το 1853 εβδομαδι,αία). Από το 1873 εκδιδόταν στη Στουτγάρδη (σημ. γερμ. σύντ.).
— 73 —
οικιακή συντροφιά ήταν επίσης η μεταβατική βαθμίδα από την οποία αναπτύχθηκε η αγροτική κοινότητα ή μαρκ με την καλλιέργεια της γης από χωριστές οικογένειες με το αρχικά περιοόικό και ύστερα οριστικό μοίρασμα της καλλιεργήσι-μης γης και των λι,βαδιών.
Σχετικά με την οικογενειακή ζωή μέσα σ' αυτές τις οικια-κές συντροφιές, πρέπει να σημειώσουμε ότι, τουλάχιστον στη Ρωσία, ο οικογενειάρχης έχει τη φήμη ότι καταχράται πά-ρα πολύ τη θέση του απέναντι στις νεότερες γυναίκες της συ-ντροφιάς, ιδιαίτερα απέναντι στις νύφες του, και ότι συχνά φτιάχνει μ' αυτές χαρέμι. Γι' αυτό μιλάνε αρκετά εύγλωττα τα ρώσικα λαϊκά τραγούδια.
Πριν περάσουμε στη μονογαμία που αναπτύσσεται γρή-γορα με την ανατροπή του μητρικού δικαίσυ, δυο λόγια ακό-μα για την πολυγαμία και την πολυανδρία. Και οι δυο αυτές μορφές γάμου μπορούν να υπάρξουν μονάχα σαν εξαιρέσεις, σαν να λέμε ιστορικά προϊόντα πολυτελείας, εκτός αν πα-ρουσιάζονταν η μια πλάι στην άλλη σε μια χώρα, πράγμα που, όπως είναι γνωστό, δεν συμβαίνει. Επειδή λοιπόν οι α-ποκλεισμένοι από την πολυγαμία άντρες δεν μπορούν να πα-ρηγορηθούν με τις γυναίκες που περισσεύουν από την πο-λυανδρία, ενώ ο αριθμός των αντρών και των γυναικών, ά-σχετα από κοινωνικοΰς θεσμούς, ήταν ως τώρα περίπου ί-σος, αποκλείεται από μόνη της η επικράτηση σαν γενικής μορφής της μιας ή της άλλης απ' αυτές τις δυο μορφές γάμου. Πραγματικά, η πολυγαμία ενό^άντρα ήταν ολοφάνερα προϊ-όν της δουλείας κοα περιοριζόταν σε μεμονωμένες εξοαρετι-κές περιπτώσεις. Στη σημιτική πατριαρχική οικογένεια μο-νάχα ο ίδιος ο πατριάρχης, και το πολύ-πολύ ένας-δυο από τους γιους του, ζούνε σε πολυγαμία, οι υπόλοιποι είναι υπο-χρεωμένοι να αρκούνται σε μιαγυναίκα. Έτσι γίνεται και σή-μερα ακόμα σ' όλη την Ανατολή. Η πολυγαμία είναι προνό-μιο των πλούσιων κοα των προυχόντων, που στρατολογούν τις γυναίκες κυρίως αγοράζοντας σκλάβες. Η μάζα του λαού ζει μονογαμικά. Μια παρόμοια εξαίρεση είναι και η πολυαν-δρία στην Ινδία και το Θιβέτ, που η ενδιαφέρουσα οπωσδή-ποτε καταγωγή της από τον ομαδικό γάμο πρέπει ακόμα να ε-ξεταστεί από mo κοντά. Στην πράξη φαίνεται άλλωστε να εί-
— 74 —
vou πολύ πιο βολική από το ζηλότυπο χαρεμικό σύστημα των μωαμεθανών. Τουλάχιστον στους Νάιρ στην Ινδία τρεις, τέσ-σερις ή περισσότεροι άντρες έχουν μεν από κοινού μια γυ-ναίκα, ο καθένας τους όμως μπορεί παράπλευρα, μαζί με τρεις ή περισσότερους άλλους άντρες, να έχει από κοινού μια δεΰτερη γυναίκα, και με τον ίδιο τρόπο, μια τρίτη, τέταρτη κλπ. Είναι περίεργο πώς ο Μακ Λέναν, που περιέγραψε ο ί-διος αυτές τις γαμήλιες λέσχες, και που τα μέλη τους μπο-ρούν να ανήκουν ταυτόχρονα κοα σε πολλές παρόμοιες λέ-σχες, δεν ανακάλυψε σ' αυτές την καινούργια κατηγορία του λεσχιακού γάμου. Αλλωστε, αυτό το καθεστώς του λεσχια-κού γάμου δεν είνοα καθόλου πολυανδρία. Είναι, αντίθετα, όπως παρατηρεί κιόλας ο Ζιρό-Τελόν, μια ειδικευμένη μορ-φή του ομαδικού γάμου. Οι άντρες ζουν πολυγαμικά, οι γυ-νούκες πολυαντρικά.
Συνέχεια: http://booksgreek.blogspot.com/2010/05/4.html

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου