Δευτέρα, 3 Μαΐου 2010

Φρίντριχ Ένγκελς - Η Καταγωγή της Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους (ολόκληρο το βιβλίο, μέρος 4)

To δεύτερο χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι η εγκαθίδρυ-ση μιας δημόσιας εξουσίας, πον δεν συμπίπτει πια άμεσα με τον αυτοοργανωμένο σε ένοπλη δύναμη πληθυσμό. Αυτή η ι-διαίτερη δημόσια εξουσία χρειάζεται, γιατί από τότε που δια-σπάστηκε η κοινωνία σε τάξεις έγινε αδύνατη μια αυτενεργός ένοπλη οργάνωση του πληθυσμού. Και οι δούλοι ανήκουν στον πληθυσμό. Οι 90.000 αθηναίοι πολίτες αποτελοΰν μο-νάχα μια προνομιούχα τάξη απέναντι στους 365.000 δού-λους. Ο λαϊκός στρατός της αθηναϊκής δημοκρατίας ήταν μια αριστοκρατική δημόσια εξουσία απένανη στους δού-λους και τους χαλιναγωγοΰσε. Αλλά για να χαλιναγωγοΰ-νται οι πολίτες, έγινε απαραίτητη, όπως είπαμε πιο πάνω, η χωροφυλακή. Αυτή η δημόσια εξουσία υπάρχει σε κάθε κρά-τος. Δεν αποτελείται μονάχα από οπλισμένους ανθρώπους, αλλά και από υλικά εξαρτήματα, από φυλακές και κάθε λο-γής ιδρύματα καταναγκασμού που ήταν άγνωστα στην κοι-νωνία των γενών. Μπορεί η δημόσια αυτή εξουσία να είναι πολύ ασήμαντη, σχεδόν μηδαμινή σε κοινωνίες με ανεξέλι-κτες ακόμα τις ταξικές αντιθέσεις και σε απομακρυσμένες περιοχές, όπως γίνεται κάπου και κάποτε στις Ηνωμένες Πο-λιτείες Αμερικής. Ενισχύεται όμως στο βαθμό που οξύνοντοα οι ταξικές αντιθέσεις μέσα στο κράτος κοα στο βαθμό που τα κράτη που συνορεύουν μεταξΰ τουςγίνονται μεγαλύτερακοα πολυπληθέστερα. Ας δούμε μόνο τη σημερινή μας Ευρώπη, ό-που η ταξική πάλη και ο ανταγωνισμός για κατακτήσεις ανέ-βασαν τη δημόσια εξουσία σε τέτοι,α ύψη, που απειλούν να καταβροχθίσουν ολόκληρη την κοινωνία, ακόμα και το κρά-τος.

Για να διατηρείτοα αυτή η δημόσια εξουσί,α χρειάζονται οι εισφορές των πολιτώνοι φόροι. Οι φόροι ήταν τελείως άγνωστοι στην κοινωνία των γενών. Εμείς όμως σήμερα ξέ-ρουμε να πούμε πολλά γι' αυτούς. Με την πρόοδο του πολι-τισμού δεν φτάνουν πια ούτε κι αυτοί. To κράτος εκδίδει γραμμάτια για το μέλλον, κάνει δάνεια, κρατικά χρέη. Η γρια-Ευρώπη έχει πικρή πείρα και απ' αυτά.

Κατέχοντας τη δημόσια εξουσία και το δικοΰωμα να ει-

— 211 —

σπράττουν φόρους, οι δημόσιοι υπάλληλοι στέκονται σαν όργανα της κοινωνίας πάνω από την κοινωνία. Ο ελεύθερος, θεληματικός σεβασμός που έδειχναν οι άνθρωποι στα όργα-να του καθεστώτος των γενών δεν τους φτάνει πια, ακόμα κι αν μπορούσαν να τον έχουν. Επειδή είναι φορείς μιας εξου-σίας που έχει αποξενωθεί από την κοινωνία, είναι υποχρεω-μένοι να επιβάλλουν το σεβασμό στο πρόσωπό τους με έκτα-κτους νόμους, με τους οποίους αποκτούν μια ιδιαίτερη ιερό-τητα και ασυλία. Ο πιο ψωραλέος αστυνομικός υπηρέτης του πολιτισμένου κράτους έχει περισσότερο «κύρος» απ' όλα μαζί τα όργανα της κοινωνίας των γενών. Αλλά ο ισχυρότε-ρος ηγεμόνας κοα ο μεγαλύτερος πολιτικός άντρας ή στρατη-λάτης της εποχής του πολιτισμού μπορεί να ζηλεύει τον πιο ασήμαντο αρχηγό γένους για τον αβιάστο και αδιαφιλονίκη-το σεβασμό που του αποδίδουν. Ο ένας βρίσκεται ακριβώς μέσα στην κοινωνία, ο άλλος είναι υποχρεωμένος να παρα-σταίνει ότι είναι κάτι έξω και πάνω απ' αυτήν.

Επειδή το κράτος δημιουργήθηκε από την ανάγκη να χα-λιναγωγούνται οι ταξικές αντιθέσεις, και επειδή ταυτόχρονα γεννήθηκε μέσα στη σύγκρουση αυτών των τάξεων, είναι κα-τά κανόνα κράτος της πιο ισχυρής, οικονομικά κυρίαρχης τάξης, που με τη βοήθεια του κράτους γίνεται κοα πολιτικά κυρίαρχη τάξη, κοα έτσι αποκτάει νέα μέσα για την κατάπνι-ξη και την εκμετ&λλευση της καταπιεζόμενης τάξης. Έτσι, το αρχαίο κράτος ήταν πριν cut' όλα κράτος των δουλοκτητών για την καταπίεση των δούλων, όπως το φεουδαρχικό κρά-τος ήταν όργανο των ευγενών για την καταπίεση των δουλο-πάροικων κοα των κολίγων, και το σύγχρονο αντιπροσωπευ-τικο κράτος είναι όργανο εκμετάλλευσης της μισθωτής εργα-σίας από το κεφάλαιο. Κατ' εξαίρεση ωστόσο παρουσιάζο-νται περίοδοι, όπου οι ανταγωνιζόμενες τάξεις κρατούν τόσο πολύ την ισορροπία μεταξύ τους, που η κρατική εξου-σία σαν φαινομενικός μεσάζοντας αποκτάει για μια στιγμή μια κάποια ανεξαρτησία απένίιντι και στις δυο. Τέτοια ήταν η απόλυτη μοναρχία του 17ου κοα 18ου οαώνα, που εξισορ-ροπεί μεταξύ τους τους ευγενείς κοα την αστική τάξη. Τέτοι-ος ήταν ο βοναπαρτισμός της πρώτης και ιδίως της δεΰτερης γαλλικής αυτοκρατορίας, που χρησιμοποίησε το προλετα-

—212 —

ριάτο ενάντια στην αστική τάξη και την αστική τάξη ενάντια στο προλεταριάτο. To πιο νέο κατόρθωμα αυτού του είδους, όπου κυρίαρχοι και κυριαρχούμενοι εμφανίζονται το ίδιο κωμικοί, είναι η νέα γερμανική αυτοκρατορία του βισμαρκι-κού έθνους: Εδώ οι κεφαλαιοκράτες και οι εργάτες εξισορ-ροπούνται ο ένας ενάντια στον άλλο και εξαπατοΰνται κι οι δυο στον ίδιο βαθμό προς όφελος των διεφθαρμένων πρώ-σων λαχανοτσιφλικάδων'.

Πέρα οστ' αυτό, στα περισσότερα ιστορικά κράτη τα δι-καιώματα που παραχωρούνται στους πολίτες διαβαθμίζο-νται ανάλογα με την περιουσία τους και έτσι άμεσα εκφράζε-ται ότι το κράτος είναι μια οργάνωση των ιδιοκτήτριων τά-ξεων για την προστασία τους από την τάξη των ακτημόνων. Αυτό γινόταν κιόλας στην Αθήνα και στη Ρώμη με τη διαίρε-σή τους σε τάξεις ανάλογα με την περιουσία των πολιτών. To ίδιο και στο μεσαιωνικό φεουδαρχικό κράτος, όποαΓη πολι-τική υπόσταση καθοριζόταν ανά^,ογα με το μέγεθος της γοαο-κτησίας. To ίδιο γίνεται και με το εκλογικό τίμημα των σύγ-χρονων αντιπροσωπευτικών κρατών. Αυτή η πολιτική ανα-γνώριση της περιουσιακής διαφοράς δεν είναι ωστόσο καθό-λου ουσιαστική. Αντίθετα, χαρακτηρίζει μια χαμηλή βαθμίδα της κρατικής εξέλιξης. Η ανώτατη μορφή του κράτους, η α-στική δημοκρατία, που στις σύγχρονές μας κοινωνικές συν-θήκες γίνετοα όλο κοα περισσότερο αναπόφευκτη ανάγκη και είναι η κρατική μορφή, που μέσα σ' αυτή μονάχα μπορεί να δοθεί η τελευταία αποφασιστική μάχη ανάμεσα στο προλετα-ριάτο και την αστική τάξη, η αστική δημοκρατία επίσημα δεν καταλαβαίνει πια τίποτα από περιουσιακές διαφορές. Σ' αυ-τήν ο πλούτος ασκεί έμμεσα την εξουσία του, αλλά γι' αυτό και πιο σίγουρα. Από τη μια πλευρά, με τη μορφή της άμεσης διαφθοράς των υπαλλήλων κλασικό παράδειγμα γι' αυτό είνοα η Αμερικήαπό την άλλη, με τη μορφή της συμμαχίας κυβέρνησης και χρηματιστηρίου, που γίνεται τόσο πιο εύκο-λα, όσο περισσότερο αυξάνουν τα κρατικά χρέη κοα όσο πε-ρισσότερο οι μετοχικές εταιρίες συγκεντρώνουν στα χέρια τους όχι μόνο τις μεταφορές, αλλά και την ίδια την παραγω-

1. Ευγενείς γαιοκτήμονες της υπαίθρου, υποτιμητικά (σημ. τ. μετ.).

— 213 —

γή και βρίσκουν κι αυτές με τη σειρά τους το κέντρο τους στο χρηματιστήριο. Χτυπητό παράδειγμα γι' αυτό, εκτός από την Αμερική, είναι, η τελευταία γαλλική δημοκρατία. Επίσης και η καλοκάγαθη Ελβετία έβαλε το λιθαράκι της σ' αυτό τον το-μέα. Ότι όμως γι' αυτό τον αδερφικό δεσμό κυβέρνησης και χρηματιστηρίου δεν αποατείται η αστική δημοκρατία, το α-ποδείχνει εκτός από την Αγγλία κοα το νέο γερμανικό ράιχ, ό-που δεν μπορεί κανείς να πει ποιον σήκωσε πιο ψηλά το γενι-κό δικαίωμα ψήφου, τον Μπίσμαρκ ή τον Μπλάιχρέντερ'. Km τέλος, η ιδιοκτήτρια τάξη κυριαρχεί άμεσα μέσω του γε-νικού δικαιώματος ψήφου. Όσο η καταπιεζόμενη τάξη, δη-λαδή στην περίπτωσή μας το προλεταριάτο, δεν είναι ακόμα ώριμο για την αυτοαπελευθέρωσή του, θα αναγνωρίζει στην πλειοψηφία του το κοινωνικό καθεστώς που υπάρχει σαν το μόνο δυνατό, και πολιτικά θα είναι ουρά της τάξης των κα-πιταλιστών, η άκρα αριστερά της πτέρυγα. Στο μέτρο όμως που ωριμάζει για την αυτοαπελευθέρωσή του, συγκροτείται σε δικό του κόμμα, εκλέγει τους δικοΰς του εκπροσώπους και όχι τους εκπροσώπους της τάξης των κεφαλοαοκρατών. To γενικό δικαίωμα ψήφου είναι έτσι ο δείκτης της ωριμότητας της εργατικής τάξης. Περισσότερο δεν μπορεί να είνοα και δεν θα είναι ποτέ μέσα στο σημερινό κράτος, αλλά κι αυτό φτάνει. Την ημέρα που το θερμόμετρο του γενικοΰ δικαιώμα-τος ψήφου θα δείχνει στο σημείο του βρασμού ανάμεσα στους εργάτες, θα ξέρουν κι αυτοί, όπως κοα οι κεφαλαιοκράτες, τι να κάνουν.

To κράτος λοιπόν δεν υπάρχει από καταβολής κόσμου. Ϋπήρξαν κοινωνίες που τα έβγ&ζαν πέρα χωρίς αυτό, που δεν είχαν ιδέα από κράτος κοα κρατική εξουσία. Σε μια ορι-σμένη βαθμίδα της οικονομικής εξέλιξης, που αναγκαστικά ήταν συνδεδεμένη με τη διάσπαση της κοινωνίας σε τάξεις, το κράτος έγινε απαραίτητο εξοατίας αυτής της διάσπασης. Πλησιάζουμε τώρα με γοργά βήματα σε μια βαθμίδα εξέλιξης

1.0 Γκέρσον φον Μπλάιχρέντερ (1822-1893) ήταν ο διευθνντής ενός με-γάλου τραπεζικού οίκου στο Βερολίνο. Υπήρξε ο προσωπικός τραπεζίτης του Μπίσμαρκ, καθώς και ο ανεπίσημος σύμβουλός του σε χρηματιστικό θέ-ματα και ο μεσάζοντας σε διάφορες μηχανορραφίες ΐου (σημ. γερμ. σνντ.).

— 214 —

της παραγωγής, όπου η ύπαρξη αυτών των τάξεων όχι μόνο έπαψε ν' αποτελεί ανάγκη, αλλά κοα γίνεται πραγματικό ε-μπόδιο της παραγωγής. Οι τάξεις θα εξαφανιστούν το ίδιο α-ναπόφευκτα όπως αναπόφευκτα δημιουργήθηκαν στο πα-ρελθόν. Με την εξαφάνιση των τάξεων θα εξαφανιστεί ανα-πόφευκτα και το κράτος. Η κοινωνία που οργανώνει με νέο τρόπο την παραγωγή πάνω στη βάση ελεΰθερης και ίσης ορ-γάνωσης των παραγωγών, θα βάλει ολόκληρη την κρατική μη-χανή εκεί όπου θα είναι τότε η θέση της: στο μουσείο των αρ-χαιοτήτων, δίπλα στο ροδάνι και το μπρούντζινο τσεκούρι.

* * * ^

Ο πολιτισμός, λοιπόν, σύμφωνα με όσα αναφέραμε, εί,-ναι η βαθμίδα εξέλιξης της κοινωνίας, όπου ο καταμερισμός της εργασίας, η ανταλλαγή ανάμεσα σε άτομα που ξεπηδάει από τον καταμερισμό αυτό και η εμπορευματική παραγωγή που τα συμπεριλαμβάνει και τα δυο, φτάνουν σε πλήρη ανά-πτυξη και ανατρέπουν ολόκληρη την προηγούμενη κοινωνία.

Η παραγωγή όλων των προηγούμενων κοινωνικών βαθ-μίδων ήταν ουσιαστικά κοινή, όπως επίσης και η κατανάλω-ση γινόταν με άμεσο μοίρασμα των προϊόντων μέσα στα πλαίσια μεγαλύτερων ή μικρότερων κομμουνιστικών κοινο-τήτων. Αυτή η κοινότητα της παραγωγής γινόταν μέσα στα πιο στενά όρια, όμως συνεπαγόταν την κυριαρχία των παρα-γωγών πάνω στη διαδικασία της παραγωγής τους κοα στο προϊόν τους. Ξέρουν τι γίνεται το προϊόν τους: το κατανα-λώνουν, δεν φεύγει από τα χέρια τους. Κι όσο καιρό η παρα-γωγή γίνεται πάνω σ' αυτή τη βάση, δεν μπορεί να υψωθεί πά-νω από τα κεφάλια των παραγωγών, δεν μπορεί να γεννήσεν φασματικές κοα ξένες γι' αυτοΰς δυνάμεις, όπως συμβαίνει κανονικά και αναπόφευκτα στον πολιτισμό.

Όμως σ' αυτή τη διαδικασία της παραγωγής εισχωρεί σι-γά-σιγά ο καταμερισμός της εργασίας. Υπονομεύει την κοι-νότητα της παραγωγής κοα της ιδιοποίησης, ανεβάζει την α-τομική ιδιοποίηση σε κυρίαρχο κανόνα και δημιουργεί έτσι την ανταλλαγή ανάμεσα στα άτομα πώς έγινε αυτό το εξε-τάσαμε πιο πάνω. Σιγά-σιγά η εμπορευματική παραγωγή γί-

—215 —

νεται κυριαρχη μορφη.

Με την εμπορευματική παραγωγή, με την παραγωγή όχι πια για ίδια χρήση, αλλά για την ανταλλαγή, τα προϊόντα α-ναγκαστικά αλλάζουν χέρια. Ο παραγωγός δίνει το προϊόν του για ανταλλαγή, δεν ξέρει όμως πια τι θα απογίνει. Μόλις εμφανίζεται το χρήμα, και μαζί με το χρήμα μπούνει ο έμπο-ρος σαν μεσάζοντας ανάμεσα στους παραγωγούς, η διαδικα-σία της ανταλλαγής γίνετοα ακόμα πιο περίπλοκη, η τελική μοίρα των προϊόντων ακόμα πιο αβέβαιη. Έμποροι υπάρ-χουν πολλοί και κανείς απ' αυτούς δεν ξέρει τι κάνει ο άλλος. Τα εμπορεύματα δεν περνοΰν τώρα πια μονάχα από χέρι σε χέρι, αλλά πηγαίνουν και από αγορά σε αγορά. Οι παραγω-γοί έχασαν την κυριαρχία πάνω στο σύνολο της παραγωγής των όρων της ζωής τους, χωρίς η κυριαρχία αυτή να περάσει στους εμπόρους. Προϊόντα και παραγωγή γίνονται παιχνί-δια της τύχης.

Η τύχη όμως είναι μονάχα ο ένας πόλος μιας συνάφειας που ο άλλος της πόλος λέγετοα αναγκοαότητα. Στη φύση, ό-που επίσης φαίνεται να κυριαρχεί η τύχη, έχουμε από καιρό αποδείξει σε κάθε ξεχωριστό τομέα την εσωτερική αναγκοαό-τητα και νομοτέλεια που επιβάλλεται σ' αυτήν την τύχη. Ό,τι όμως ισχύει για τη φύση, ισχύει και για την κοινωνία. Όσο περισσότερο μια κοινωνική δράση, μια σειρά από κοινωνικά γεγονότα ξεφεύγουν από το συνειδητό έλεγχο των ανθρώ-πων, ξεπερνάνε το ΰψος τους, όσο περισσότερο φαίνετοα αυ-τή η δράση να οφείλεται στην καθαρή τύχη, τόσο περισσότε-ρο επιβάλλονται μ' αυτή την τύχη και με φυσική αναγκαιότη-τα οι ιδιόμορφοι, εσωτερικοί νόμοι της. Τέτοιοι νόμοι κυ-ριαρχούν και πάνω στις συμπτώσεις της εμπορευματικής παραγωγής και της ανταλλαγής των εμπορευμάτων. Απένα-ντι στον ξεχωριστό παραγωγό κοα σ' αυτόν που ανταλλάσσει ορθώνονται οι νόμοι αυτοί σαν ξένες, αρχικά μάλιστα σαν ά-γνωστες δυνάμεις, που τη φύση τους πρέπει πρώτα με κόπο να την ερευνήσουμε και να την εξιχνιάσουμε. Αυτοί οι οικο-νομικοί νόμοι της εμπορευματικής παραγωγής τροποποιού-νται στις διάφορες βαθμίδες εξέλιξης αυτής της μορφής πα-ραγωγής. Γενικά όμως ολόκληρη η περίοδος του πολιτισμού βρίσκεται κάτω από την κυριαρχία τους. Ακόμα και σήμερα

— 216 —

το προϊόν εξουσιάζει τους παραγωγούς. Ακόμα και σήμερα η συνολική παραγωγή της κοινωνίας δεν ρυθμίζεται μ' ένα κοι-νά καταστρωμένο σχέδιο, αλλά με τυφλούς νόμους που επι-βάλλονται με στοιχειώδη δύναμη και σε τελική ανάλυση με τις θύελλες των περιοδικών εμπορικών κρίσεων.

Είδαμε πιο πάνω, πώς σε μια αρκετά πρώιμη βαθμίδα ε-ξέλιξης της παραγωγής η ανθρώπινη εργαηκή δύναμη γίνε-ται ικανή να αποδίδει σημαντικά μτ/αλύτερο προϊόν από το προ'ιόν που απαιτείται για τη συντήρηση των παραγωγών, και πώς αυτή η βαθμίδα εξέλιξης είνοα ουσιαστικά η ίδια με ε-κείνη πον εμφανίζονται ο καταμερισμός της εργασίας και η ανταλλαγή ανάμεσα σε άτομα. Δεν χρειάστηκε πια πολύς καιρός ώσπου να ανακαλυφθεί η μεγάλη «αλήθεια» ότι, δη-λαδή, και ο άνθρωπος μπορεί να γίνει εμπόρευμα, ότι η αν-θρώπινη δύναμη μπορεί να ανταλλαχθεί κοα να χρησιμοποι-ηθεί με όφελος, όταν μετατραπεί ο άνθρωπος σε δούλο. Μό-λις οι άνθρωποι άρχισαν ν' ανταλλάσσουν, άρχισαν κιόλας ν' ανταλλάσσονται κι οι ίδιοι. To ενεργητικό έγινε παθητικό, είτε το ήθελαν είτε δεν to ήθελαν οι άνθρωποι.

Με τη δουλεία, που στον πολιτισμό απέκτησε την πιο πλήρη ανάπτυξή της, έγινε η πρώτη μεγάλη διάσπαση της κοι-νωνίας σε μια τάξη που ασκεί εκμετάλλευση και σε μια τάξη που δέχεται εκμετάλλευση. Αυτή η διάσπαση διατηρήθηκε σ' όλη την περίοδο του πολιησμού. Η δουλεία είναι η πρώτη μορφή της εκμετάλλευσης, που χαρακτηρίζει τον αρχαίο κό-σμο. Την ακολουθεί η δουλοπαροικία στο μεσαίωνα και η μι-σθωτή εργασία στη νεότερη εποχή. Αυτές είναι ol τρεις μεγά-λες μορφές της υποδούλωσης που χαρακτηρίζουν τις τρεις μεγάλες εποχές τον πολιτισμού. Τις τρεις αυτές εποχές τις συνοδεύει πάντα η όουλεία, στην αρχή η ανοιχτή και τελευ-ταία η καλυμμένη.

Τη βαθμίδα της εμπορευματικής παραγωγής, με την ο-ποία αρχίζει ο πολιτισμός, τη χαρακτηρίζουν οικονομικά 1) η εμφάνιση του μεταλλικού χρήματος, και μαζί του του χρη-ματικού κεφαλαίου, του τόκου και της τοκογλυφίας, 2) των εμπόρων σαν μεσάζουσας τάξης ανάμεσα στους παραγω-γούς, 3) της ατομικής ιδιοκτησίας της γης και της υποθήκης και 4) της εργασίας των δούλων σαν κυρίαρχης μορφής της

—217 —

παραγωγής. Η μορφή της οικογένειας που αντιστοιχεί στον πολιτισμό και που επικρατεί οριστικά μαζί του είναι η μονο-γαμία, η κυριαρχία του άντρα πάνω στη γυναίκα και η ατομι-κή οικογένεια σαν οικονομική μονάδα της κοινωνίας. Η συ-νόψιση της πολιησμένης κοινωνίας είναι το κράτος, που σε όλες ανεξαίρετα τις τυπικές περιόδους είναι το κράτος της κυρίαρχης τάξης, και που σε όλες τις περιπτώσεις παραμένει ουσιαστικά μια μηχανή για την καθυπόταξη της τάξης που δέχεται την καταπίεση και την εκμετάλλευση. Χαρακτηριστι-κό για τον πολιτισμό εί/vcu ακόμη: από τη μια η σταθεροποίη-ση της αντίθεσης ανάμεσα στην πόλη και στην ύπαιθρο σαν βάση όλου του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας, και από την άλλη η καθιέρωση της διαθήκης, με την οποία ο ιδιο-κτήτης μπορεί να διαθέτει την ιδιοκτησία του ακόμα και μετά το θάνατό του. Ο θεσμός αυτός που πλήττει κατάμουτρα το παλιό καθεστώς των γενών ήταν ως την εποχή του Σόλωνα ά-γνωστος στην Αθήνα. Στη Ρώμη καθιερώθηκε από νωρίς κιό-λας, πότε ακριβώς δεν ξέρουμε.' Στους Γερμανούς τον εισή-γαγαν οι παπάδες, για να μπορεί ο αγαθιάρης Γερμανός να κληροδοτεί ανενόχλητα το μερίδιό του στην εκκλησία.

Με αυτό το κοινωνικό καθεστώς ο πολιτισμός κατάφερε πράγματα που η παλιά κοινωνία των γενών δεν ήταν σε θέση οΰτε και να τα φανταστεί. Τα πέτυχε, όμως, υποκινώντας τα πιο βρομερά ένστικτα και πάθη των ανθρώπων που τα ανέ-πτυξε σε βάρος όλων των άλλων τους χαρισμάτων. Η χυδαία

1. To «σύστημα των κεκτημένων δικαιωμάτων» του Λασάλ στο δεύτερό του μέρος στρέφεται κυρίως γύρω από τη θέση ότι η ρωμαϊκή διαθήκη είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η Ρώμη, ότι για τη ρωμαϊκή ιστορία δεν υπήρξε πο-τέ «εποχή χωρίς διαθήκη» και ότι η διαθήκη γεννήθηκε μάλλον οτην προρω-μαϊκή εποχή από τη λατρεία των πεθαμένων. Ο Λασάλ, σαν πιστός παλαιο-χεγκελιανός, βγάζει τις ρωμαϊκές νομικές διατάξεις όχι από τις κοινωνικές συνθήκες των Ρωμαίων, αλλά από τη «θεωρητική έννοια» της θέλησης, και έ-τσι καταλήγει σ' αυτόν τον εντελώς ανταστορικό ισχυρισμό. Δεν μπορεί αυ-τό να μας παραξενεύει αφού πρόκει/tca για ένα βιβλίο που, με βάση την ίδια θεωρητική έννοια, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι στη ρωμαϊκή κληρονομιά η μεταβίβαση της περιουσίας ήταν απλά δευτερεΰουσα υπόθεση. Ο Λασάλ ό-χι μόνο πιστεύει στιςνυταπάτες των ρωμαίων νομικών, ιδίως της πρώτης ε-ποχής, αλλά κοα τους ξεπερνάει (σημ. του Ένγκελς).

—218 —

απληστία ήταν η κινητήρια ψυχή του πολιτισμού από την πρώτη του μέρα μέχρι σήμερα: πλούτος και πάλι πλοϋτος και ξανά πλούτος, πλούτος όχι της κοινωνίας, αλλά αυτού του συγκεκριμένου άθλιου ατόμου, αυτός ήτανο μοναδικός τελι-κός σκοπός του. Αν μαζί μ' αυτά του έπεσαν έτοιμα στην πο-διά η εξέλιξη της επιστήμης και σε επανειλημμένες περιόδους η ανώτατη άνθηση της τέχνης, αυτό έγινε μόνο και μόνο για-τί χωρίς αυτά δεν θα ήταν δυνατό να πετύχει όλη αυτή τη συσ-σώρευση του πλούτου της εποχής μας.

Mux και η βάση του πολιτισμού είναι η εκμετάλλευση μιας τάξης από μια άλλη, όλη η εξέλιξή του κινείται μέσα σε μια αδιάκοπη αντίφαση. Κάθε πρόοδος της παραγωγής είναι ταυτόχρονα μια πισωδρόμηση στην κατάσταση της καταπιε-ζόμενης τάξης, δηλαδή της μεγάλης πλειοψηφίας. Κάθε καλό για τους μεν είναι αναγκαστικά κακό για τους άλλους, κάθε καινοΰργια απελευθέρωση της μιας τάξης, είναι μια νέα κα-τοαύεση για κάποια άλλη τάξη. Την πιο χτυπητή απόδειξη γι' αυτό δίνειη εισαγωγή των μηχανών, που τ' αποτελέσματά τους σήμερα είναι γνωστά σε όλο τον κόσμο. Κι αν, όπως εί-δαμε, στους βαρβάρους μόλις μπορούσε να γίνει διάκριση α-νάμεσα στα δικοαώματα και τις υποχρεώσεις, ο πολιτισμός κάνει και τη διάκριση αυτή και την αντίθεση ανάμεσά τους ο-λοφάνερη ακόμα και στον πιο ηλίθιο, παραχωρώντας σχεδόν όλα τα δικοαώματα σε μια τάξη, ενώ φορτώνει στην άλλη σχε-δόν όλες τις υποχρεώσεις.

Αυτό όμως δεν πρέπει να γίνεται. Εκείνο που είναι καλό για την κυρίαρχη τάξη πρέπει να είναι καλό για ολόκληρη την κοινωνία, με την οποία ταυτίζεται η κυρίαρχη τάξη. Όσο λοι-πόν προχωράει ο πολιτισμός, τόσο περισσότερο είναι υπο-χρεωμένος να καλύπτει με το μανδύα της αγάπης τα κακά που δημιούργησε με αναγκοαότητα, να τα εξωραΐζει ή να τα αρνεί-ται, κοντολογίς να εισάγει μια συμβατική υποκρισία, που δεν τη γνώριζαν ούτε οι πρώτες κοινωνικές μορφές, ούτε οι πρώ-τες βαθμίδες του πολιτισμοΰ, και τέλος, να την αποκορικρώ-νει με τον ισχυρισμό ότι η εκμετάλλευση της καταπιεζόμενης τάξης γίνεται από την εκμεταλλεύτρια τάξη μόνο και μόνο προς το συμφέρον της ίδιας της τάξης που δέχετοα την ι κμε-τάλλευση, κι αν αυτή η τάξη δεν το καταλαβαίνε'ι αυτό, (ΐλλά

— 219 —

αντίθετα εξεγείρεται κιόλας, αυτό αποτελεί την πιο πρόστυχη αχαριστία απέναντι στους ευεργέτες, τους εκμεταλλευτές.'

Και τώρα σαν συμπέρασμα η κρίση του Μόργκαν για τον πολιτισμό:

«Από την εμφάνιση του πολιτισμού αυξήθηκε σε τέτοιο τεράστιο βαθμό ο πλούτος, οι μορφές του έγιναν τόσο ποικι-λόμορφες, η χρησιμοποίησή του τόσο πλατιά και η διαχείρι-σή του τόσο επιτήδεια προς το συμφέρον των ιδιοκτητών, που ο πλούτος αυτός έγι/νε απέναντι. στο λαό μια ακαταμάχη-τη δύναμη. To ανθρώπινο πνεύμα μένει αμήχανο και μαγεμέ-νο μπρος στην ίδια του τη δημιουργία. Θα έρθει ωστόσο η ε-ποχή που το ανθρώπινο λογικό θα δυναμώσει και θα κυριαρ-χήσει πάνω στον πλούτο, που θα καθορίζει τόσο τη σχέση του κράτους προς την ιδωκτησία που προστατεύει, όσο κοα τα ό-ρια των δικαιωμάτων των ιδιοκτητών. Τα συμφέροντα της κοινωνίας προηγούνται απόλυτα των ατομικών συμφερό-ντων, κοα τα δυο πρέπει να έρθουν σε μια δίκαιη και αρμονι-κή σχέση. To απλό κυνήγι του πλοΰτου δεν είναι ο τελικός προορισμός της ανθρωπότητας, αν η πρόοδος παραμείνει ο νόμος του μέλλοντος, όπως ήταν και στο παρελθόν. Η εποχή που διέτρεξε η ανθρωπότητα από την αυγή του πολιτισμού είναι μονάχα ένα μικρό κλάσμα της ζωής που πέρασε, μονά-χα ένα μικρό κλάσμα της ζωής που βρίσκεται ακόμα μπροστά της. Η διάλυση της κοινωνίας ορθώνεται απειλητική μπρο-στά μας σαν το τέλος μιας ιστορικής σταδιοδρομίας που μο-ναδικός της σκοπός είναι ο πλούτος. Γιατί μια τέτοια στα-διοδρομία περιέχει τα στοιχεία της αυτοκαταστροφής της. Η δημοκρατία στη διοίκηση, η αδερφοσύνη στην κοινωνία, η ι-σότητα των δικαιωμάτων, η γενική εκπαίδευση, θα εγκοανιά-

1. Είχα αρχικά σκοπό να βάλω πλάι στην κριτική του Μόργκαν και τη όι-κή μου, τη λαμπρή κριτική του πολιτισμού που βρίσκεται διασπαρμένη στα έργα του Σαρλ Φουρι,έ. Δυστυχώς μου λείπει ο χρόνος γι' αυτό. Παρατηρώ μονάχα ότι ο Φουριέ θεωρεί κιόλας τη μονογαμία και τη γαιοκτησία σαν τα κύρια χαρακτηριστικά γνωρίσματα του πολιτισμού και ότι τις ονομάζει πό-λεμο των πλουσίων ενάντια στους φτωχοΰς. Επίσης βρίσκετοι κιόλας σ' αυ-τόν η βαθιά κατανόηση ότι σ' όλες τις ατελείς κοινωνίες, που είναι διασπα-σμένες σε αντιθέσεις, οι ατομικές οικογένειες (les families incoherentes) απο-τελονν τις οικονομικές τους μονάόες (σημ. του Ένγκελς).

220

σουν την κατοπινή ανώτερη βαθμίδα της κοινωνΐας, γι« την οποία εργάζονται αδιάκοπα η πείρα, η λογική κοα η επιστήμη. Θα είναι μια αναγέννηση αλλά σε ανώτερη μορφήτης ε-λενθερίας, της ισότητας και της αδερφοσννης τωνπαλίών γε-νών.» (Morgan,'Ancient society, σελ. 552).

Σύμφωνα με την τέταρτη έκδοση.

Γράφτηκε από τον Φρίντριχ Ένγκελς από το Μάρτη ως τον Ιούνη τον 1884.

Πρωτοβγήκε σεχωριατή έκδοση στη Ζνρίχη το 1884.

Η τέταρτη συμπληρωμένη έκδοσηβγήκε στη Στοντγάρδη το Νοέμβρη

τον 1891.

Marx-Engels-Werke, χόμ. 21, σελ. 25-173.

221

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Πρόλογοςστηνπρώτηέκδοσητου 1884............................. 7

Πρόλογος στην τέταρτη έκδοση του 1891........................... 11

Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΤΗΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ

ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣΚΑΙΤΟΥΚΡΑΤΟΥΣ .............................. 27

I. Προϊστορικές βαθμίόες πολιτισμού......................... 27

Ι.Άγριακατάσταση..................................................... 27

2. Βαρβαρότητα............................................................ 29

II. Η οικογένεια............................................................... 35

III. To γένος των Ιροκέζων...............................................103

IV. To ελληνικό γένος.......................................................121

V. Η γένεση του αθηναϊκού κράτους..............................133

VI. Γένος και κράτος στη Ρώμη................................ 147

VII. To γένος στους Κέλτες και τους Γερμανούς.............161

VIII. Η διαμόρφωση του κράτους των Γερμανών.............179

IX. Βαρβαρότητα και πολιτισμός....................................195

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου