Δευτέρα, 3 Μαΐου 2010

Φρίντριχ Ένγκελς - Η Καταγωγή της Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους (ολόκληρο το βιβλίο, μέρος 2)

4) Η μονογαμική οίκογένεια. Γεννιέται, όπως δείξαμε, α-πό τη ζευγαρωτή οικογένεια, στο πέρασμα από τη μεσαία στην ανώτερη βαθμίδα της βαρβαρότητας. Η οριστική της νί-κη είναι ένα από τα γνωρίσματα του πολιτισμού που αρχίζει. Βασίζεται στην κυριαρχία του άντρα, με ρητό σκοπό τη γέν-νηση παιδιών που η πατρότητά τους να είναι αδιαφιλονίκη-τη, και η πατρότητα αυτή απαιτείται, γιατί αυτά τα παιδιά θα γίνουν μια μέρα οι άμεσοι κληρονόμοι της πατρικής περιου-σίας. Διακρίνετοα από το ζευγαρωτό γάμο με την πολύ μεγα-λύτερη σταθερότητα του γαμήλιου δεσμού, που τώρα πια δεν λύνεται με αμοιβούα συναίνεση. Τώρα, κατά κανόνα, μονάχα ο άντρας μπορεί πια να τον λύσει και να διώξει τη γυναίκα του. Km σήμερα ακόμα τουλάχιστον το έθιμο του εξασφαλί-ζει το δικαίωμα της συζυγικής απιστίας (ο ναπολεόντειος κώδικας του το αναγνωρίζει ρητά, εφόσον δεν φέρνει την παλλακίδα στο συζυγικό σπίτι1), και το ασκεί όλο και περισ-σότερο, όσο προχωράει η κοινωνική εξέλιξη. Αν θυμηθεί η γυνούκα την παλιά σεξουαλική πράξη κοα θελήσει να την ξα-ναζωντανέψει, τιμωρείται τόσο αυστηρά όσο ποτέ άλλοτε.
Την καινούργια οικογενειακή μορφή τη συναντάμε με ό-
1.0 Ένγκελς αναφέρεται εδώ στο άρθρο 230 του Code Civil des Francis που τέθηκε σε ισχύ το 1804 από τον Ναπολέοντα A' (σημ. γερμ. σύντ.).
— 75 —
λη την αυστηρότητά της στους Έλληνες. Ενώ, όπως παρατη-ρεί ο Μαρξ, η θέση της θεάς στη μυθολογία μας δείχνει μια προηγούμενη περίοδο, όπου οι γυναίκες είχαν ακόμα μια πιο ελεύθερη, πιο σεβαστή θέση, στην ηρωική εποχή βρίσκουμε κιόλας τη γυναίκα ταπεινωμένη από την κυριαρχία του ά-ντρα και από το συναγωνισμό που της κάνουν οι σκλάβες. Ας διαβάσει κανείς στην Οδύσσεια πώς ο Τηλέμαχος μαλώνει κοα βάζει στη θέση της τη μητέρα του. Στον Όμηρο, οι αιχμα-λωτισμένες νέες γυναίκες προορίζονται για τη σαρκική από-λαυση των νικητών. Οι στρατιωτικοί αρχηγοί, με τη σειρά και κατά βαθμό, διαλέγουν για τον εαυτό τους τις ωραιότε-ρες. Όπως είναι γνωστό, ολόκληρη η Ιλιάδα στρέφεται γύρω από τη διαμάχη ανάμεσα στον Αχιλλέα και τον Αγαμέμνονα για μια τέτοια δούλη. Για κάθε σημαντικό ομηρικό ήρωα α-ναφέρεται η αιχμαλωτισμένη στον πόλεμο κοπέλα που μοι-ράζεται μαζί του τη σκηνή κοα το κρεβάτι του. Τα κορίτσια αυτά τα παίρνουν επίσης μαζί τους στην πατρίδα και στο συ-ζυγικό σπίτι, όπως κάνει στον Αισχύλο ο Αγαμέμνονας με την Κασσάνδρα. Οι γιοι που γεννιούνται από τέτοιες δούλες παίρνουν ένα μικρό μέρος από την πατρική κληρονομιά και θεωρούνται εντελώς ελεύθεροι. Ο Τεύκρος είναι τέτοιος εξώ-γαμος γιος του Τελαμώνα και έχει το δικαίωμα να φέρει το ό-νομα του πατέρα του. Από τη σύζυγο αποατούν να τα δέχετοα όλα αυτά, η ίδια όμως να μένει αυστηρά αγνή και πιστή στο σύζυγο. Είναι αλήθεια ότι την ελληνίδα γυναίκα της ηρωικής εποχής την εκτιμούν περισσότερο από τη γυναίκα της πολιτι-σμένης περιόδου, ωστόσο για τον άντρα είναι τελικά μονάχα η μητέρα των νόμιμων ποαδιών του, που θα τον κληρονομή-σουν, η ανώτερή του οικονόμος και η προϊσταμένη για τις δούλες, που μπορεί κατά το κέφι, του να τις κάνει, και τις κά-νει, παλλακίδες του. To γεγονός ότι υπήρχε η δουλεία πλάι στη μονογαμία, ότι υπήρχαν οι νεαρές όμορφες σκλάβες που ανήκαν σώμα και ψυχή στον άντρα, δίνει από την πρώτη σηγμή στη μονογαμία τον ειδικό χαρακτήρα της, ότι δηλαδή είναι μονογαμία μόνο για τη γνναίκα, όχι όμως και για τον ά-ντρα. Και αυτόν το χαρακτήρα τον έχει ακόμα και σήμερα.
Στους κατοπινοΰς Έλληνες πρέπει να κάνουμε διάκριση ανάμεσα στους Δωριείς και τους Ίωνες. Οι πρώτοι, που κλα-
— 76 —
σικό τους παράδειγμα είναι η Σπάρτη, έχουν γαμήλιες σχέσεις που από πολλές απόψεις είνοα πιο ας>χαϊχές ακόμα κι απ' αυ-τές που αναφέρει και ο ίδιος ο Όμηρος. Στη Σπάρτη επικρατεί ένας ζευγαρωτός γάμος που τροποποιήθηκε από το κράτος σύμφωνα με τις εκεί αντιλήψεις και που θυμίζουν αρκετά α-κόμα τον ομαδικό γάμο. Τους άτεκνους γάμους τους διαλύ-ουν. Ο βασιλιάς Αναξανδρίδης (γύρω στο 560 πριν από τη χρονολογία μας), πλάι στην άτεκνη γυναίκα του, πήρε μια δεύ-τερη γυναίκα και διατηροΰσε δυο νοικοκυριά. Την ίδια εποχή, ο βασιλιάς Αρίστων πρόσθεσε σε δυο στείρες γυναίκες του μια τρίτη, παράτησε όμως μια από τις πρώτες. Από την άλλη πλευ-ρά, πολλοί αδερφοί μπορούσαν να έχουν μια γυναίκα από κοινού και μπορούσε ο φίλος που του άρεσε καλύτερα η γυ-ναίκα του φίλου του, να τη μοιράζεται μαζί, του. Και το θεω-ρούσαν αξιοπρεπές να βάζει κανείς τη γυναίκα του στη διάθε-ση ενός ρωμαλέου «επιβήτορα», όπως θα έλεγε ο Μπίσμαρκ, κοα αν ακόμα το άτομο αυτό δεν ήταν πολίτης. Από ένα χωρίο του Πλούταρχου, όπου μια Σπαρτιάτισσα παραπέμπει στο σύζυγό της τον εραστή που την κυνηγούσε με ερωτικές προ-τάσεις, βγαίνει —κατά τον Σέμαν— ότι επικρατούσε ακόμα πολύ μεγάλη ελευθερία ηθών.1 Γι' αυτό ήταν κάτι το άγνωστο η πραγματική μοιχεία, η απιστία της γυναίκας πίσω από την πλάτη του άντρα. Από την άλλη μεριά, στη Σπάρτη, τουλάχι-στον στην καλύτερη εποχή της, ήταν άγνωστη η οικιακή δου-λεία, οι δουλοπάροικοι είλωτες ζούσαν χώρια στα κτήματα. Γι' αυτό ήταν μικρότερος ο πειρασμός για τους Σπαρτιάτες2 να ορέγονται τις γυναίκες των ειλώτων. Κάτω απ' όλες αυτές τις συνθηκες, ήταν πολύ φυσικό οι γυναίκες της Σπάρτης να έ-χουν μια πολύ πιο σεβαστή θέση από τη θέση που είχαν οι γυ-ναίκες στους υπόλοιπους Έλληνες. OL Σπαρτιάτισσες και ο ανθός των εταίρων της Αθήνας είναι οι μόνες ελληνίδες γυ-ναίκες για τις οποίες μιλούν με σεβασμό οι αρχαίοι και που θε-ωρούν ότι αξίζει τον κόπο να σημειώνουν τις γνώμες τους.
1. Schoemann, Griechische Alterthiimer, τόμ. 1, Βερολίνο 1855, σελ. 268 (σημ. γερμ. σύντ.).
2. Τάξη πολιτών με πλήρη δικαιώματα στην αρχαία Σπάρτη σε διάκρι-ση από τους είλωτες που δεν είχαν δικαιώματα (σημ. ελλ. σύντ.).
— 77 —
Ολότελα διαφορετικά ήταν τα πράγματα στους Ίωνες που τους εκπροσωπεί χαρακτηριστικά η Αθήνα. Τα κορίτσια μάθαιναν μονάχα να γνέθουν, να υφαίνουν, να ράβουν και το πολύ-πολύ λίγη ανάγνωση και γραφή. Ήταν σχεδόν φυλακι-σμένες, συναναστρέφονταν μονάχα άλλες γυναίκες. Ο γυνα-κωνίτης ήταν ξεχωριστό διαμέρισμα στο πάνω πάτωμα ή στο πίσω μέρος του σπιτιού, όπου δεν έμποαναν εύκολα άντρες, ιδίως ξένοι, κι όπου αποτραβιόνταν οι γυναίκες όταν έρχο-νταν άντρες επισκέπτες. Οι γυναίκες δεν έβγαιναν έξω χωρίς να τις συνοδεύει μια δούλη. Στο σπίτι τις επιτηρούσαν κυ-ριολεκτικά. Ο Αριστοφάνης μιλάει για μολοσσούς που τους είχαν για να τρομάζουν οι μοιχοί, και στις ασιατικές τουλά-χιστον πόλεις είχαν για την επιτήρηση των γυναικών ευνού-χους, που τον καιρό του Ηρόδοτου κιόλας τους έφτιαχναν στη Χίο για το εμπόριο, κοα σύμφωνα με τον Βάξμουτ', τους έφτιαχναν όχι μονάχα για τους βαρβάρους. Ο Ευριπίδης χα-ρακτηρίζει τη γυναίκα σαν οικούρημα, σαν κάτι που φροντί-ζει το σπίτι (η λέξη είναι ουδέτερη), και για τον Αθηναίο η γυ-ναίκα εκτός από μέσο για την παραγωγή παιδιών δεν ήταν τί-ποτε άλλο από μια επιστάτρια των δούλων. Ο άντρας είχε τις γυμναστικές του ασκήσεις, τις δημόσιες συζητήσεις του, απ' όπου αποκλειόταν η γυναίκα. Εκτός απ' αυτά είχε συχνά και δούλες στη διάθεσή του, κοα στην εποχή της άνθησης της Αθή-νας μια πλατιά διαδεδομένη πορνεία που το κράτος, τουλά-χιστον, την ευνοούσε. Και ακριβώς πάνω στο έδαφος αυτής της πορνείας αναπτύχθηκαν OL μοναδικές ελληνικές γυναι-κείες φυσιογνωμίες που, με το πνεύμα τους και την ανάπτυ-ξη του καλλιτεχνικού τους γούστου, ξεχωρίζουν πάνω από το γενικό επίπεδο των γυναικών της αρχαιότητας, όπως ξε-χωρίζουν κοα οι Σπαρτιάτισσες με το χαρακτήρα τους. To γε-γονός όμως ότι έπρεπε πρώτα να γίνει ετοάρα για να γίνει γυ-ναίκα με οντότητα, αποτελεί την πιο αυστηρή καταδίκη της αθηναϊκής οικογένειας.
Αυτή η αθηναϊκή οικογένεια, με το πέρασμα του χρόνου, έγινε το πρότυπο για τη βαθμιούα διαμόρφωση των οικιακών
1. Wachsmuth, Hellenische Alterthumskunde aus dem Gesichtspunkte des Staates, μέρος δεύτεςο, τμήμα δεύτερο, Χάλε 1830, σελ. 77 (σημ. γερμ. σύντ.).
— 78 —
σχέσεων όχι μονάχα των υπόλοιπων Ιώνων, αλλά και όλων των Ελλήνων της μητρόπολης και των αποικιών. Παρ' όλους όμως τους περιορισμούς και την επαγρύπνηση, OL Ελληνίδες έβρισκαν αρκετά συχνά ευκαιρία ν' απατούν τους άντρες τους. Όσοι ντρέπονταν να εκδηλώσουν οποιαδήποτε αγάπη προς τις γυναίκες τους, διασκέδαζαν σε κάθε λογής ερωτικές περιπέτειες με εταίρες. Ο εξευτελισμός όμως των γυναικών εκδικήθηκε τους άντρες και τους εξευτέλισε κι αυτούς, ώσπου κύλησαν στο αίσχος της παιδεραστίας και εξευτέλισαν και τους θεούς τους και τον εαυτό τους με το μΰθο του Γανυμήδη.
Αυτή ήταν η καταγωγή της μονογαμίας, όσο μπορούμε να την παρακολουθήσουμε στον mo πολιτισμένο και τον περισ-σότερο αναπτυγμένο λαό της αρχαιότητας. Δεν ήταν σε κα-μιά περίπτωση καρπός του ατομικού σεξουαλικού έρωτα, που δεν έχει καμιά σχέση μ' αυτόν, αφού οι γάμοι, όπως και πρώτα, έμειναν συμβατικοί γάμοι. Ήταν η πρώτη μορφή οι-κογένειας που δεν στηριζόταν σε φυσικοΰς, αλλά σε οικονο-μικούς όρους, δηλαδή στη νίκη της ατομικής ιδιοκτησίας πά-νω στην αρχική φυσική κοινή ιδιοκτησία. Η κυριαρχία του ά-ντρα στην οικογένεια και η παραγωγή ποαδιών, που να μπο-ρούν να είναι μονάχα δικά του, και που προορίζονταν να κληρονομούν τα πλούτη του — αυτοί μονάχα ήταν οι απο-κλειστικοί σκοποί της μονογαμίας, που οι Έλληνες έκφρα-ζαν απερίφραστα. Κατά τα άλλα τους ήταν βάρος, καθήκον απέναντι στους θεούς, το κράτος και τους προγόνους τους, που έπρεπε ακριβώς να το εκτελούν. Στην Αθήνα ο νόμος δεν επέβαλλε μονάχα το γάμο, αλλά και την εκπλήρωση από τον άντρα ενός ελάχιστου ορίου από τα λεγόμενα συζυγικά κα-θήκοντα.
Έτσι η μονογαμία σε καμιά περίπτωση δεν εμφανίζεται στην ιστορία σαν συμφιλίωση του άντρα και της γυναίκας, και πολΰ λιγότερο σαν η ανώτατη μορφή της. Αντίθετα. Εμφανίζεται σαν υποδοΰλωση του ενός φύλου από το άλλο, σαν κήρυξη πολέμου ανάμεσα στα δυο φύλα, ενός πολέμου ά-γνωστου σ' όλη την προϊστορία. Σε ένα παλιό ανέκδοτο χει-ρόγραφο που γράψαμε ο Μαρξ κι εγώ το 1846, βρίσκω τα πα-ρακάτω: «Ο πρώτος καταμερισμός της εργασίας είναι ο κα-ταμερισμός ανάμεσα στον άντρα κοα τη γυνοάκα για την πα-
— 79 —
ραγωγή παιδιών.»1 Και σήμερα μπορώ να προσθέσω: Η πρώ-τη ταξική αντίθεση που εμφανίζεται στην ιστορία συμπίπτει με την ανάπτυξη του ανταγωνισμού του άντρα και της γυναί-κας στη μονογαμία, και η πρώτη ταξική καταπίεση με την κα-ταπίεση του γυναικείου φύλου από το αντρικό. Η μονογαμία ήταν μια μεγάλη ιστορική πρόοδος, ταυτόχρονα όμως, πλάι στη δουλεία και τον ατομικό πλούτο, εγκαινίασε την εποχή πον διαρκεί μέχρι σήμερα και όπου κάθε πρόοδος είναι μαζί και μια σχετική οπισθοχώρηση, όπου η προκοπή και η ανά-πτυξη του ενός κατορθώνεται με τον πόνο και την καταπίεση του αλλουνού. Η μονογαμία είναι η κυτταρική μορφή της πο-λιτισμένης κοινωνίας, όπου μπορούμε κιόλας να μελετήσου-με τη φύση των αντιθέσεων και αντιφάσεων που αναπτύσσο-νται πέρα για πέρα μέσα της.
Η παλιά σχετική ελευθερία των σεξουαλικών σχέσεων καθόλου δεν εξαφανίστηκε με τη νίκη του ζευγαρωτού γάμου ή και της μονογαμίας ακόμα.
«To παλιό σύστημα γάμου, περιορισμένο σε στενότερα ό-ρια με το βαθμιαίο σβήσιμο των πουναλουανών ομάδων, ε-ξακολουθούσε ακόμα να περιβάλλει την οικογένεια που ανα-πτυσσόταν και παρεμπόδιζε την ανάπτυξή της ως την αυγή του πολιτισμοΰ... εξαφανίστηκε τέλος μέσα στη νέα μορφή του εταιρισμού, που σαν σκοτεινός βαρύς ίσκιος πάνω στην οικογένεια καταδιώκει τους ανθρώπους ως μέσα στον πολι-τισμό.»2
Εταιρισμό ονομάζει ο Μόργκαν τις εξώγαμες σεξουαλι-κές σχέσεις των αντρών με ανύπαντρες γυναίκες, σχέσεις που υπήρχαν πλάι στη μονογαμία και που, όπως είνοα γνωστό, ανθούν με τις πιο διαφορετικές μορφές σ' όλη την περίοδο του πολιτισμού και που όλο και περισσότερο μετατρέπονται σε ανοιχτή πορνεία. Ο εταιρισμός αυτός κατάγεται άμεσα α-πό τον ομαδικό γάμο, από τη θυσία που έκαναν οι γυναίκες ό-ταν εκδίδονταν για να εξαγοράσουν το δικαίωμα της αγνότη-τας. Η έκδοση της γυναίκας για χρήματα ήταν στην αρχή θρη-σκευτική πράξη, γινόταν στο ναό της θεάς του έρωτα και τα
1. Καρλ Μαρξ-Φθίντριχ Ένγκελς, H γερμανική ιδεολογία.
2. L. Η. Morgan, Ancient society, σελ. 504 (σημ. γερμ. σύντ.).
— 80—
λεφτά πήγαιναν αρχικά στο θησαυροφυλάκιο του ναού. Οι ιερόδουλες1 της Αναΐτιδας στην Αρμενία, της Αφροδίτης στην Κόρινθο, καθώς κοα οι προσκολλημένες στους ναούς της Ινδίας, οι λεγόμενες μπαγιαντέρες (η λέξη είναι παρα-φθορά του πορτογαλικοΰ bailadeira, χορεύτρια), ήταν οι πρώτες πόρνες. Την έκδοση στους άντρες, που αρχικά ήταν υποχρέωση κάθε γυναίκας, την ασκούσαν αργότερα μονάχα αυτές οι ιέρειες εκπροσωπώντας όλες τις άλλες γυναίκες. Σε άλλους λαούς ο εταιρισμός κατάγεται από τη σεξουαλική ε-λευθερία που παραχωρείται στα κορί,τσια πριν από το γάμο —πρόκειται δηλαδή επίσης για υπόλειμμα του ομαδικού γά-μου, μονάχα που έφτασε σ' εμάς από άλλο δρόμο. Με την εμ-φάνιση των περιουσιακών διαφορών, επομένως στην ανώτε-ρη κιόλας βαθμίδα της βαρβαρότητας, εμφανίζετοα σποραδι-κά η μισθωτή εργασία πλάι στην εργασία των δούλων κοα ταυτόχρονα, σαν το αναγκαίο συνακόλουθό της, η επαγγελ-ματική πορνεία ελεύθερων γυναικών πλάι στην αναγκαστική έκδοση της δούλης. Έτσι, η κληρονομιά που άφησε στον πο-λιτισμό ο ομαδικός γάμος έχει δυο όψεις, όπως και το καθετί πον παράγει ο πολιτισμός έχει δυο πλευρές, εί,ναι διφορού-μενο, διασπασμένο, αντιφατικό: εδώ η μονογαμία, εκεί ο ε-ταιρισμός μαζί με την ακρότατη μορφή του, την πορνεία. Ο ε-ταιρισμός είναι ακριβώς ένας κοινωνικός θεσμός όπως ο-ποιοσδήποτε άλλος. Συνεχίζει την παλιά σεξουαλική ελευθε-ρία — υπέρ των αντρών. Στην πραγματικότητα, οι κυρί-αρχες τάξει,ς δεν τον ανέχονται μονάχα, αλλά και συμμετέ-χουν ανοιχτά σ' αυτόν, ενώ τον καταδικάζουν στα λόγια. Όμως, στην πραγματικότητα, η καταδίκϊ\ αυτή δεν αφορά κα-θόλου τους άντρες που συμμετέχουν σ' αυτόν, αλλά μονάχα τις γυναίκες: Αυτές προγράφονται και εξοστρακίζοντοα από την κοινωνία, για να διακηρυχτεί έτσι άλλη μια φορά σαν θε-μελιακός νόμος της κοινωνίας η απόλυτη κυριαρχία των α-ντρών πάνω στο γυναικείο φύλο.
1. Δούλοι και δοΰλες οτην αρχαία Ελλάδα και στις αποικίες της που α-νήκαν στους ναούς. Οι γυναίκες ιερόδουλες σε πολλά μέρη, ιδιαίτερα στις πόλεις της Εγγύς Ανατολής και στην Κόρινθο, επιδίδονταν στην πορνεία μέ-σα στους ναούς (σημ. γερμ. σύντ.).
— 8J —
Έτσι όμως αναπτύσσεται μια δεύτερη αντίθεση μέσα στην ίδια τη μονογαμία. Πλάι στο σύζυγο, που ομορφαίνει τη ζωή του με τον ετοαρισμό, βρίσκεται η παραμελημένη σύζυγος. Και δεν μπορεί κανείς να έχει τη μια πλευρά της αντίθεσης χωρίς την άλλη, ακριβώς όπως δεν έχει κανείς πια στο χέρι του ολόκληρο το μήλο άμα φάει το μισό. Φαίνεται όμως ότι δεν ήταν αυτή η γνώμη των αντρών, ώσπου τους έβαλαν μυα-λό οι γυναίκες τους. Με τη μονογαμία εμφανίζονται δυο μό-νιμες κοινωνικές χαρακτηριστικές φυσιογνωμίες που ήταν άγνωστες πριν: ο μόνιμος εραστής της γυναίκας και ο κερα-τάς. Οι άντρες είχαν νικήσει τις γυναίκες, αλλά οι νικημένες ανάλαβαν μεγαλόψυχα να στεφανώσουν τους νικητές. Πλάι στη μονογαμία και στον εταιρισμό, η μοιχεία έγινε αναπό-φευκτος κοινωνικός θεσμός — που απαγορευόταν, που τι-μωριόταν σκληρά, αλλά που δεν μπορούσε να ξεριζωθεί. Η βεβαιότητα για την πατρότητα των παιδιών στηριζόταν όπως και πριν το πολύ-πολύ σε ηθική πεποίθηση, και για να λύσει την άλυτη αντίφαση, ο ναπολεόντειος κώδικας όριζε με το άρθρο 312: «L'enfant concu pendant le manage a pour pere le man», δηλαδή «το ποαδί που η σύλληψή του έγινε κατά τη διάρκεια του γάμου έχει πατέρα το σύζυγο.» Αυτό είναι το τε-λικό αποτέλεσμα τριών χιλιάδων χρόνων μονογαμίας.
Έτσι, στις περιπτώσεις που η μονογαμική οικογένεια μέ-νει πιστή στην ιστορική της προέλευση κοα όπου εκφράζεται καθαρά ο πόλεμος ανάμεσα στον άντρα και τη γυναίκα εξαι-τίας της αποκλειστικής κυριαρχίας του άντρα, έχουμε σε μι-κρογραφία την εικόνα των ίδιων αντιθέσεων και αντιφάσεων μέσα στις οποίες κινείται από την εμφάνιση του πολιτισμοΰ η διασπασμένη σε τάξεις κοινωνία, χωρίς να μπορεί να τις λύσει και να τις ξεπεράσει. Μιλώ φυσικά εδώ μονάχα για ε-κείνες τις περιπτώσεις της μονογαμίας όπου η συζυγική ζωή κυλά πραγματικά συμφωνα με τη συνταγή του αρχικού χαρα-κτήρα όλου του θεσμού, όπου όμως η γυναίκα επαναστατεί ε-νάντια στην κυριαρχία του άντρα. Ότι δεν είνοα τέτοιοι όλοι οι γάμοι, το ξέρει καλύτερα απ' όλους ο γερμανός φιλιστού-ος, που δεν μπορεί να είνοα καλύτερο αφενηκό στο σπίτι απ' ό,τι είνοα στο κράτος, και που γι' αυτό η γυναίκα του δικοαω-ματικά φορά τα παντελόνια που δεν του αξίζουν εκείνου.
— 82 —
Και όμως θαρρεί τον εαυτό του πολύ ανώτερο από το γάλλο ομοιοπαθή του που συχνότερα παθαίνει πολύ χειρότερα.
Άλλωστε, η μονογαμική οικογένεια καθόλου δεν εμφανί-ζεται παντού και πάντα με την κλασικά ωμή μορφή που είχε στους Έλληνες. Στους Ρωμαίους, που σαν μελλοντικοί κο-σμοκατακτητές έβλεπαν πιο μακριά, αν και λιγότερο λεπτά από τους Έλληνες, οι γυναίκες ήταν πιο ελεύθερες και τις σέ-βονταν περισσότερο. Ο Ρωμαίος θεωρούσε τη συζυγική πί-στη αρκετά εγγυημένη με το δικούωμα ζωής και θανάτου που είχε πάνω στη γυναίκα του. Επίσης, αν ήθελε, μπορούσε εδώ η γυναίκα, ακριβώς όπως και ο άντρας, να λύσει το γάμο. Ωστόσο, η μεγαλύτερη πρόοδος στην εξέλιξη της μονογαμίας έγινε αναμφισβήτητα με την είσοδο των Γερμανών στην ιστο-ρία και μάλιστα γιατί τότε σ' αυτούς, ίσως εξαιτίας της φτώ-χειας τους, η μονογαμία δεν φαίνετοα ακόμα να είχε ολοκλη-ρωτικά εξελιχθεί από το ζευγαρωτό γάμο. To συμπεραίνουμε αυτό από τρία περιστατικά που αναφέρει ο Τάκιτος: Πρώτα, παρ' όλη την ιερότητα του γάμου — «αρκοΰνται σε μια γυ-ναίκα, οι γυνοάκες ζουν περιφραγμένες με την αγνότητα»'— ίσχυε ωστόσο η πολυγαμία για τους προύχοντες και τους φύ-λαρχους, δηλαδή μια κατάσταση παρόμοια με την κατάσταση των Αμερικανών, όπου ίσχυε ο ζευγαρωτός γάμος. Δεύτερο, το πέρασμα από το μητρικό στο πατρικό δίκοαο μπορούσε να έχει γίνει μόλις λίγο καιρό πριν, γιατί ο αδερφός της μητέρας —ο πλησιέστερος άντρας συγγενής του γένους κατά το μη-τρικό δίκαιο— θεωρείτο ακόμα σχεδόν κοντινότερος συγγε-νής κι από τον ίδιο τον πατέρα, πράγμα που αντιστοιχεί επί-σης στην άποψη των Ινδιάνων της Αμερικής, όπου ο Μαρξ, όπως έλεγε συχνά, βρήκε το κλειδί για την κατανόηση της δικής μας αρχέγονης εποχής. Και τρίτο, οι Γερμανοί εκτι-μούσαν πολύ τις γυναίκες, που είχαν μεγάλη επιρροή και στις δημόσιες υποθέσεις, πράγμα που βρίσκεται σε άμεση α-ντίθεση με τη μονογαμική κυριαρχία του άντρα. Όλα αυτά σχεδόν είναι πράγματα όπου οι Γερμανοί συμφωνούν με τους Σπαρτιάτες, οι οποίοι, όπως είδαμε, δεν είχαν επίσης ξεπεράσει ακόμα ολοκληρωτικά το ζευγαρωτό γάμο. Κι απ'
1. Tacitus, Germania, κεφ. 18 και 19 (σημ. γερμ. σύντ.)• — 83 —
αυτή την άποψη επίσης με τους Γερμανούς κυριάρχησε στον κόσμο ένα ολότελα καινούργιο στοιχείο. Η νέα μονογαμία που αναπτύχθηκε τώρα απο την ανάμειξη των λαών πάνω στα ερείπια του ρωμαϊκοΰ κόσμου, έντυσε την κυριαρχία του άντρα με mo απαλές μορφές και έδωσε στη γυναίκα, εξωτε-ρικά τουλάχιστον, πολύ πιο τιμημένη και ελεύθερη θέση, τέ-τοια που δεν γνώρισε ποτέ η κλασική αρχαιότητα. Έτσι, δό-θηκε για πρώτη φορά η δυνατότητα να μπορέσει ν' αναπτν-χθεί από τη μονογαμία —μέσα της, πλάι της και ενάντιά της, ανάλογα κάθε φορά— η πιο μεγάλη ηθική πρόοδος που της χρωστάμε: ο σύγχρονος ατομικός σεξουαλικός έρωτας, που ήταν άγνωστος σ' όλο τον προηγούμενο κόσμο.
Η πρόοδος όμως αυτή ξεπήδησε σίγουρα από το γεγονός ότι οι Γερμανοί ζούσαν ακόμα στην περίοδο της ζευγαρωτής οικογένειας και μετέφεραν στη μονογαμία, όσο ήταν αυτό δυ-νατό, τη θέση που είχε η γυναίκα στο ζευγαρωτό γάμο. Δεν ξε-πήδησε καθόλου από τη μυθική, θαυμαστή, φυσική καθαρό-τητα των ηθών των Γερμανών, που περιορίζεται στο ότι ο ζευγαρωτός γάμος στην πραγματικότητα δεν κινείται μέσα στις ίδιες έντονες ηθικές αντιθέσεις όπως η μονογαμία. Αντί-θετα, οι Γερμανοί στις μεταναστεύσεις τους, ιδίως προς τα νοτιοανατολικά, στους νομάδες που ζούσαν στις στέπες της Μαύρης Θάλασσας, ξέπεσαν πολΰ ηθικά και εκτός από τις ιππευτικές τέχνες που μάθαν απ' αυτούς, απέκτησαν και ά-σχημα παρά φύση ελαττώματα, πράγμα που το μαρτυρεί ρη-τά ο Αμμιανός για τους Ταϊφάλους και ο Προκόπιος για τους Ερούλους.
Αν όμως, από όλες τις γνωστές μορφές οικογένειας, η μο-νογαμία είναι η μορφή που μ' αυτή μονάχα μπορούσε ν' ανα-πτυχθεί ο σύγχρονος σεξουαλικός έρωτας, αυτό δεν σημαίνει ότι αποκλειστικά ή έστω και κυρίως σ' αυτήν αναπτύχθηκε σαν έρωτας ανάμεσα στους συζύγους. Ολόκληρη η φύση της σταθερής μονογαμίας κάτω από την κυριαρχία του άντρα το αποκλείει αυτό. Σ' όλες τις τάξεις που έδρασαν ιστορικά, δη-λαδή σ' όλες τις κυρίαρχες τάξεις, το συνοικέσιο έμεινε ό,τι ήταν από τον καιρό του ζευγαρωτού γάμου, υπόθεση συναλ-λαγής που την τακτοποιούσαν οι γονείς. Και η πρώτη μορφή του σεξουαλικού έρωτα που ιστορικά εμφανίζεται σαν πά-
— 84 —
θος, και μάλιστα σαν πάθος που ταιριάζει σε κάθε άνθρωπο (τουλάχιστον των κυρίαρχων τάξεων), σαν ανώτατη μορφή του γενετήσιου ενστίκτου —πράγμα που αποτελεί ακριβώς τον ιδιαίτερό του χαρακτήρα— αυτή η πρώτη του μορφή, ο ιπποτικός έρωτας του μεσαίωνα, δεν ήταν σε καμιά περίπτω-ση συζυγική αγάπη. Αντίθετα. Στην κλασική του μορφή, στους Προβηγκιανούς, τραβά με ολάνοιχτα πανιά προς τη μοιχεία και οι ποιητές τους την εξυμνούν. Ο ανθός της προ-βηγκιανής ερωτικής ποίησης είναι τα άλμπας, τα γερμανικά τραγούδια της αυγής (Tagelieder). Περιγράφουν με φλογερά χρώματα πώς ο ιππότης βρίσκεται στο κρεβάτι ιης ωραίας του —της γυναίκας ενός άλλου— ενώ απέξω στέκει ο φύλα-κας που θα τον φωνάξει μόλις χαράξει η πρώτη αυγή (alba), ώστε να μπορέσει να ξεφύγει απαρατήρητος. Η σκηνή του α-ποχωρισμού αποτελεί τότε το αποκορύφωμα. Οι βόρειοι Γάλλοι όπως κι OL ενάρετοι Γερμανοί δέχτηκαν επίσης αυτό το είδος της ποίησης μαζί με τον αντίστοιχο τρόπο του ιππο-τικού έρωτα, και ο παλιός μας Βόλφραμ φον 'Εσενμπαχ άφη-σε γι' αυτό ακριβώς το ελκυστικό θέμα τρία θαυμάσια τρα-γούδια της αυγής, που τα προτιμώ από τα τρία του μεγάλα η-ρωικά ποιήματα.
To αστικό συνοικέσιο της εποχής μας είναι δυο λογιών. Στις καθολικές χώρες εξακολουθούν οι γονείς να προμηθεύ-ουν μια ταιριαστή νύφη στο νεαρό γιο του αστού, και η συνέ-πεια, φυσικά, είναι η πληρέστερη ανάπτυξη της αντίφασης που περικλείνει η μονογαμία: άφθονος εταιρισμός από την πλευρά του άντρα, πλούσια μοιχεία από την πλευρά της γυ-ναίκας. Και όπως φαίνεται, η καθολική εκκλησία κατάργησε το διαζύγιο μόνο γιατί είχε πειστεί ότι για τη μοιχεία, όπως και για το θάνατο, δεν φυτρώνει κανένα βότανο που να χρη-σιμεύει σαν αντίδοτο. Στις προτεσταντικές χώρες, αντίθετα, ο κανόνας είναι να επχτρέπεται στο γιο του αστού να διαλέ-γει, με κάποια ελευθερία, μια γυναίκα από την τάξη του, κι έ-τσι μπορεί να υπάρχει στη βάση του γάμου ένας ορισμένος βαθμός αγάπης, που για λόγους αξιοπρέπειας προϋποτίθε-ται πάντα, πράγμα που αντιστοιχεί στην προτεσταντική υπο-κρισία. Εδώ ο εταιρισμός από την πλευρά του άντρα γίνεται πιο κοιμισμένα και η μοιχεία της γυναίκας αποτελεί λιγότε-
— 85 —
ρο τον κανόνα. Επειδή όμως σε κάθε είδους γάμο οι άνθρω-ποι μένουν ό,τι ήταν πριν από το γάμο, και επειδή οι πολίτες των προτεσταντικών χωρών συνήθως είναι φιλισταίοι, αυτή η προτεσταντική μονογαμία, ακόμα κι αν την πάρουμε στο μέσο όρο των καλύτερων περιπτώσεων, καταφέρνει μονάχα να φτάσει σε μια συζυγική κοινότητα, όπου βαραίνει πάνω της σαν μολύβι η ανία που την ονομάζουν οικογενειακή ευτυ-χία. Ο καλΰτερος καθρέφτης γι' αυτές τις δυο μεθόδους γά-μου είναι το μυθιστόρημα, για τον καθολικό τρόπο το γαλλι-κό, για τον προτεσταντικό το γερμανικό. Και στα δυο «παίρ-νει»: στο γερμανικό ο νέος το κορίτσι, στο γαλλικό ο σύζυγος τα κέρατα. Δεν είναι πάντα ξεκάθαρο ποιος από τους δυο την έχει χειρότερα. Γι' αυτό, στο γάλλο αστό η ανία του γερμανι-κού μυθιστορήματος προκαλεί ακριβώς την ίδια ανατριχίλα όπως η «ανηθικότητα» του γαλλικού μυθιστορήματος στο γερμανό φιλισταίο. Αν και τελευτούα, από τότε που «το Βε-ρολίνο γίνεται μεγαλούπολη», το γερμανικό μυθιστόρημα αρχίζει να κάνει κάπως λιγότερο το ντροπαλό για τον ετοα-ρισμό και τη μοιχεία, που από κοαρό είνοα γνωστά εκεί.
Και στις δυο περιπτώσεις, όμως, ο γάμος καθορίζεται α-πό την ταξική θέση των συμβαλλομένων, και έτσι είναι πάντα γάμος συναλλαγής. Αυτός ο γάμος συναλλαγής και στις δυο περιπτώσεις μετατρέπεται αρκετά συχνά στην πιο ωμή πορ-νεία —πολλές φορές κοα από τις δυο μεριές, πολύ συνηθέ-στερα από την πλευρά της γυναίκας, που ξεχωρίζει από τη συνηθισμένη παλλακίδα μόνο στο ότι δεν νοικιάζει το κορμί της σαν μεροκαματιάρισσα με το κομμάτι, αλλά το πουλάει μια και καλή στη σκλαβιά. Και για όλους τους γάμους συ-ναλλαγής ισχύουν τα λόγια του Φουριέ: «Όπως στη γραμμα-τική δυο αρνήσεις κάνουν μια κατάφαση, έτσι και στη γαμή-λια ηθική δυο πορνείες περνάνε για μια αρετή.»1
Ο σεξουαλικός έρωτας για τη γυναίκα γίνεται και μπορεί να γίνει πραγματικός κανόνας μονάχα στις καταπιεζόμενες
1. Πρόκειται για το νόημα που υπάρχει στο απόσπασμα του έργου του Fourier, «Theorie de 1'unite universelle», Oevres Completes, τόμ. 3, Παρίσι 1841, σελ. 120. Η πρώτη έκδοση αυτού του έργου δημοσιεύτηκε με τίτλο «Traite de l'association domestique-agricole», τόμ. 1-2, Παρίσι-Λονδίνο 1822 (σημ. γερμ. σύντ.)•
— 86 —
τάξεις, δηλαδή σήμερα στο προλεταριάτο — αδιάφορο αν η σχέση αυτή είναι επισημοποιημένη ή όχι. Εδώ όμως έχουν παραμεριστεί όλες OL βάσεις της κλασικής μονογαμίας. Εδώ λείπει κάθε ιδιοκτησία, που για τη διατήρηση κοα την κληρο-δότησή της δημιουργήθηκε ακριβώς η μονογαμία και η κυ-ριαρχία του άντρα, εδώ συνεπώς λείπει επίσης κάθε παρό-τρυνση, γι,α να επιβληθεί η κυριαρχία του άντρα. Κάτι παρα-πάνω, λείπουν κοα τα μέσα. To αστικό δίκοαο, που προστα-τεύει αυτή την κυριαρχία, υπάρχει μόνο για τους πλούσιους κοα για τις σχέσεις τους με τους προλετάριους. Κοστίζει χρή-ματα και γι' αυτό, εξαιτίας της φτώχειας, δεν πούζει κανένα ρόλο στις σχέσεις του εργάτη με τη γυναίκα του. Εδώ αποφα-σίζουν εντελώς άλλες προσωπικές και κοινωνικές συνθήκες. Και χώρια απ' αυτό, από τότε που η μεγάλη βιομηχανία μετέ-θεσε τη γυναίκα από το σπίτι στην αγορά της εργασίας και στο εργοστάσιο, και που αρκετά συχνά την κάνει να είνοα αυ-τή που συντηρεί την οικογένεια, αφοαρέθηκε κάθε έδαφος για το τελευταίο υπόλειμμα της κυριαρχίας του άντρα στο σπίτι των προλετάριων, εκτός ίσως από ένα μέρος της βαναυσότη-τας απέναντι στις γυναίκες που έχει ριζώσει από τον καιρό της εισαγωγής της μονογαμίας. Έτσι, η οικογένεια του προ-λετάριου δεν είναι πια μονογαμική με την αυστηρή έννοια, α-κόμα και στην περίπτωση της πιο θερμής αγάπης και της στα-θερότερης πίστης και τωνδύο, και παρ' όλη την ενδεχόμενη εκκλησιαστική και κοσμική ευλογία. Γι' αυτό και οι αιώνιοι συνοδοί της μονογαμίας, ο εταιρισμός και η μοιχεία, παίζουν εδώ μηδαμινό σχεδόν ρόλο. Η γυναίκα έχει ουσιαστικά ξα-ναποκτήσει το δικαίωμα του διαζυγίου, και όταν δεν μπο-ρούν να συνεννοηθούν ο άντρας και η γυναίκα, προτιμούν να τραβήξει ο καθένας το δρόμο του. Κοντολογίς, ο γάμος των προλετάριων είναι μονογαμικός στην ετυμολογική έννοια της λέξης, καθόλου όμως στην ιστορική της έννοια.
Οι νομικοί μας βρίσκουν, βέβαια, ότι η πρόοδος της νο-μοθεσίας αφαιρεί όλο και περισσότερο από τις γυναίκες κά-θε λόγο για παράπονα. Τα σΰγχρονα πολιτισμένα νομοθετι-κά συστήματα αναγνωρίζουν όλο και περισσότερο πρώτα ό-τι ο γάμος, για να είναι έγκυρος, πρέπει ν' αποτελεί μια συμ-φωνία που την έκλεισαν εθελοντικά και τα δυο μέρη, και
— 87 —
δεύτερο, ότι και κατά τη διάρκεια του γάμου και οι δυο συμ-βαλλόμενοι πρέπει να έχουν τα ίδια δικαιώματα και τα ίδια καθήκοντα ο ένας απέναντι στον άλλον. Αν λοιπόν εφαρμό-ζονταν με συνέπεια οι δυο αυτές (χπαιτήσεις, τότε οι γυναίκες θα είχαν όλα όσα μπορούν να ζητήσουν.
Αυτή η γνήσια νομική επιχειρηματολογία είναι ακριβώς η ίδια που χρησιμοποιεί ο ριζοσπάστης δημοκράτης αστός για να συστήσει στον προλετάριο να κάτσει φρόνιμα. Η σϋμβαση εργασίας πρέπει να είναι μια συμφωνία που κλείνεται εθελο-ντικά κοα από τα δυο μέρη. Θεωρείτοα, όμως, εθελοντική μό-λις ο νόμος διακηρύξει οτα χαρηά ότι τα δύο μέρη είναι ίσα. Η εξουσία, που η διαφορετική ταξική θέση δίνει στο ένα μέ-ρος, η πίεση που ασκεί πάνω στο άλλο μέρος —η πραγματική οικονομική θέση και των δυο— αυτά δεν ενδιαφέρουν το νό-μο. Και κατά τη διάρκεια της σύμβασης εργασίας θεωρούνται πάλι τα δυο μέρη ισότιμα, όσο το ένα ή το άλλο δεν έχει ρητά παροατηθεί. Για το γεγονός ότι η οικονομική κατάσταση ανα-γκάζει τον εργάτη να παραιτηθεί ακόμα και από το τελευταίο ίχνος ισοτιμίας, γι' αυτό πάλι δεν φταίει καθόλου ο νόμος.
Σχετικά με το γάμο, ο νόμος, ακόμα και ο πιο προοδευτι-κός, ικανοποιείται ολόπλευρα μόλις οι συμβαλλόμενοι εκ-φράσουν τυπικά στο πρωτόκολλο την ελεύθερη σ-υγκατάθεσή τους. Για το τι συμβαίνει πίσω από τα νομικά παρασκήνια, ε-κεί όπου διαδραματίζεται η πραγματική ζωή, για το πώς προ-κύπτει αυτή η ελεύθερη συγκατάθεση, γι' αυτό δεν μπορούν να νοιάζονται ο νόμος και ο νομικός. Και όμως, η πιο απλή σύγκριση δικαίου θα έπρεπε να δείξει εδώ στο νομικό, τι γί-νεται σχετικά μ' αυτή την ελεΰθερη συγκατάθεση. Στις χώρες όπου εξασφαλίζεται νομικά στα παιδιά ένα υποχρεωτικό με-ρίδιο από την περιουσία του γονιού, όπου δηλαδή δεν μπο-ρούν να τα αποκληρώσουν —στη Γερμανία, στις χώρες του γαλλικού δικαίου κλπ.— τα παιδιά δεσμεύονται από τη συ-γκατάθεση των γονι,ών για το γάμο τους. Στις χώρες του αγ-γλικού δικαίου, όπου δεν απαιτείται από το νόμο η συγκατά-θεση των γονιών για το γάμο, έχουν και οι γονείς πλήρη ελευ-θερία διάθεσης της περιουσίας τους, μπορούν όσο θέλουν ν' αποκληρώνουν τα παιδιά τους. Είναι λοιπόν φανερό πως παρ' όλα αυτά, και ακριβώς γι' αυτά, η ελευθερία του γάμου
— 88 —
στις τάξεις όπου υπάρχει κάτι να κληρονομηθεί, πραγματικά δεν είναι ούτε κατά διάνοια μεγαλύτερη σττιν Αγγλία και την Αμερική, απ' ό,τι είναι στη Γαλλία και τη Γερμανία.
Τα πράγματα δεν είναι καλύτερα σχετικά με τη νομική ι-σοτιμία του άντρα και της γυναίκας στο γάμο. Η νομική ανι-σότητα των δυο, που την κληρονομήσαμε από προηγούμενες κοινωνικές καταστάσεις, δεν είναι η αιτία, αλλά το αποτέλε-σμα της οικονομικής καταπίεσης της γυναίκας. Στο παλιό κομμουνισακό νοικοκυριό, που περιλάμβανε πολλά αντρό-γυνα και τα ποαδιά τους, η διεύθυνση του νοικοκυριού, που είχε ανατεθεί στις γυναίκες, ήταν εξίσου δημόσιο, κοινωνικά αναγκαίο λειτούργημα όπως και η εξεύρεση μέσων διατρο-φής από τους άντρες. Με την πατριαρχική οικογένεια, και α-κόμα περισσότερο με τη μονογαμική ξεχωριστή οικογένεια, άλλαξαν τα πράγματα. Η διεύθυνση του νοικοκυριού έχασε to δημόσιο χαρακτήρα της. Έπαψε να ενδιαφέρει την κοινω-νία. Έγινε ιδιωηκή νπηρεοία. Η γυναίκα, παραμερισμένη α-πό τη συμμετοχή στην κοινωνική παραγωγή, έγινε η πρώτη υ-πηρέτρια. Μονάχα η μεγάλη βιομηχανία της εποχής μας της άνοιξε ξανά το δρόμο προς την κοινωνική παραγωγή — και πάλι μόνο στην προλετάρισσα. Ωστόσο, όσο είναι υποχρεω-μένη να εκπληρώνει τα καθήκοντά της στην ιδιωτική υπηρε-σία της οικογένειας, παραμένει αποκλεισμένη από την κοι-νωνική παραγωγή και δεν μπορεί να κερδίζει τίποτα. Αν θέ-λει να πάρει μέρος στην κοινωνική egyaaia και να βγάλει το ψωμί της ανεξάρτητα, δεν είναι σε θέση να εκπληρώνει τα οι-κογενειακά της καθήκοντα. Κι όπως στο εργοστάσιο, το ίδιο συμβαίνει στη γυναίκα σε όλους τους κλάδους εργασίας ως την ιατρική και τη δικηγορική. Η σύγχρονη ξεχωριστή οικο-γένεια είναι θεμελιωμένη πάνω στην ανοιχτή ή καλυμμένη σπιτική σκλαβιά της γυναίκας, και η σύγχρονη κοινωνία εί-ναι μια μάζα που τα μόριά της αποτελούνται μονάχα από με-μονωμένες οικογένειες. Ο άντρας, στη μεγάλη πλειοψηφία των περιπτώσεων, πρέπει σήμερα να είναι ο βιοπαλαιστής, ο τροφοδότης της οικογένειας, τουλάχιστον στις ιδιοκτήτριες τάξεις, και αυτό του δίνει μια κυριαρχική θέση, που δεν έχει ανάγκη από κανένα έκτακτο νομικό προνόμιο. Μέσα στην οικογένεια, ο άντρας είναι ο αστός, η γυνούκα εκπροσωπεί το
— 89 —
προλεταριάτο. Στο βιομηχανικό κόσμο, ωστόσο, ο ειδικός χαρακτήρας της οικονομικής καταπίεσης που βαραίνει πάνω στο προλεταριάτο φαίνεται σ' όλη του την οξύτητα, μόνο α-φού παραμεριστούν όλα τα νομικά ειδικά προνόμια της τά-ξης των καπι,ταλιστών και αποκατασταθεί η πλήρης νομική ι-σοτιμία των δυο τάξεων. Η δημοκρατία δεν αναιρεί την αντί-θεση των δυο τάξεων, αντίθετα, προσφέρει ίσα-ίσα το έδαφος όπου με την πάλη λύνεται η αντίθεση αυτή. To ίδιο επίσης θα φωτιστούν πέρα για πέρα ο ιδιόμορφος χαρακτήρας της κυ-ριαρχίας του άντρα πάνω στη γυναίκα στη σύγχρονη οικογέ-νεια και η ανάγκη, καθώς κοα ο τρόπος, της δημιουργίας μιας πραγματικής κοινωνικής ισοτιμίας και των δυο, μόλις θα εί-ναι και οι δυο νομικά εντελώς ισότιμοι. θα φανεί τότε ότι η απελευθέρωση της γυναίκας έχει για πρώτη προϋπόθεση την επανεισαγωγή ολόκληρου του γυναικείου φύλου στην κοινω-νική εργασία και ότι αυτό πάλι απαιτεί να πάψει η ξεχωριστή οικογένεια να είναι οικονομική μονάδα της κοινωνί,ας.
Έχουμε επομένως τρεις κύριες μορφές του γάμου, που σε γενικές γραμμές ανηστοιχούν στα τρία κύρια στάδια της αν-θρώπινης εξέλιξης. Για την άγρια κατάσταση τον ομαδικό γάμο, για τη βαρβαρότητα το ζευγαρωτό γάμο, για τον πολι-τισμό τη μονογαμία, συμπληρωμένη με τη μοιχεία και την πορνεία. Ανάμεσα στο ζευγαρωτό γάμο και τη μονογαμία μπαίνει, στην ανώτερη βαθμίδα της βαρβαρότητας, η κυριαρ-χία των αντρών πάνω στις δούλες και η πολυγαμία.
Όπως απέδειξε όλη η περιγραφή μας, η πρόοδος που φα-νερώνετοα σ' αυτή τη σειρά, συνδέεται με την ιδιομορφία ότι από τις γυναίκες όλο και περισσότερο αφαιρείτοα η σεξουα-λική ελευθερία του ομαδικού γάμου, όχι όμως και από τους άντρες. Και πραγματικά, εξακολουθεί και σήμερα ακόμα να υπάρχει ουσιαστικά ομαδικός γάμος για τους άντρες. Εκείνο που στη γυναίκα είναι έγκλημα και συνεπάγεται βαριές νομι-κές και κοινωνικές συνέπειες, θεωρείται για τον άντρα τιμη-τικό ή, στη χειρότερη περίπτωση, ελαφρό ηθικό ψεγάδι, πον το έχει κανείς μ' ευχαρίστηση. Όσο περισσότερο όμως στην ε-
— 90—
ποχή μας ο πατροπαράδοτος εταιρισμός μεταμορφώνεται α-πό την κεφαλαιοκρατική εμπορευματική παραγωγή και προ-σαρμόζετοα σ' αυτήν, όσο περισσότερο μετατρέπεται σε α-προκάλυπτη πορνεία, τόσο περισσότερο με την επίδρασή του διαφθείρει. Κοα μάλιστα διαφθείρει τους άντρες πολύ περισ-σότερο από τις γυναίκες. Η πορνεία εξευτελίζει μονάχα τις δυστυχισμένες εκείνες γυναίκες που ξέπεσαν σ' αυτήν, κι αυ-τές ακόμα όχι στο βαθμό που συνήθως νομίζουμε. Αντίθετα, εξευτελίζει το χαρακτήρα ολόκληρου του αντρικού κόσμου. Ιδιαίτερα, ένας αρραβώνας που παρατείνεται πολΰ, στις εν-νιά από τις δέκα περιπτώσεις, αποτελεί πραγμαπκή προπαί-δεια για τη συζυγική απιστία.
Τώρα τραβάμε προς μια κοινωνική ανατροπή, όπου οι ως τώρα οικονομικές βάσεις της μονογαμίας θα εξαφανιστούν με την ίδια βεβαιότητα που θα εξαφανιστούν κοα οι βάσεις του συμπληρώματός της, της πορνείας. Η μονογαμία δημι-ουργήθηκε από τη συγκέντρωση μεγάλου πλοΰτου στα χέρια ενός—κοα μάλιστα στα χέρια ενός άντρα— και από την ανά-γκη να κληρονομηθούν αυτά τα πλοΰτη από τα παιδιά αυτού του άντρα και κανενός άλλου. Γι' αυτό ήταν αναγκαία η μο-νογαμία της γυνοάκας και όχι του άντρα, έτσι που αυτή η μο-νογαμία της γυναίκας δεν εμπόδιζε καθόλου την ανοιχτή ή καλυμμένη πολυγαμία του άντρα. Η επικείμενη όμως κοινω-νική ανατροπή, με τη μετατροπή τουλάχιστον του άπειρα με-γαλύτερου μέρους από το μόνιμο κληρονομήσιμο πλούτο — των μέσων παραγωγής— σε κοινωνική ιδιοκτησία, θα περιο-ρίσει στο ελάχιστο όλη αυτή την έγνοια για την κληρονομιά. Αφού λουτόν η μονογαμία γεννήθηκε από οικονομικές οα-τίες, θα εξαφανιστεί όταν εξαφανιστούν αυτές οι αιτίες;
Θα μπορούσε κανείς με το δίκιο του ν' απαντήσει ότι όχι μόνο δεν θα εξαφανιστεί, αλλά αντίθετα μόνο τότε θα πραγ-ματοποιηθεί πέρα για πέρα. Γιατί με τη μετατροπή των μέ-σων παραγωγής σε κοινωνική ιδιοκτησία εξαφανίζετοα και η μισθωτή εργασία, το προλεταριάτο, επομένως και η ανάγκη για έναν ορισμένο —που θα μπορούσε κανείς να τον υπολο-γίσει στατιστικά— αριθμό γυναικών να εκδίδονται για χρή-ματα. Η πορνεία εξαφανίζεται, η μονογαμία, αντί να χαθεί, γίνεται επιτέλους πραγματικότητα — και για τους άντρες.
— 91 —
Οπωσδήποτε λοιπόν θ' αλλάξει πολΰ η κατάσταση των α-ντρών. Αλλάζει όμως σημαντικά κοα η κατάσταση των γυναι-κών, όλωντων γυνοακών. Με το πέρασμα των μέσων παρα-γωγής σε κοινή ιδιοκτησία, παύει η ατομική οικογένεια να εί-νοα η οικονομική μονάδα της κοινωνίας. To ατομικό νοικο-κυριό μετατρέπεται σε κοινωνικό λειτούργημα. Η περι-ποίηση και ανατροφή των παιδιών γίνεται δημόσια υπόθεση. Η κοινωνία φροντίζει ισότιμα για όλα τα ποαδιά, είτε είναι παιδιά νόμιμου γάμου είτε νόθα. Έτσι παύει η έγνοια για τις «συνέπειες», που σήμερα αποτελεί το κυριότερο κοινωνικό —ηθικό και οικονομικό— στοιχείο, που εμποδίζει ένα κορί-τσι να δοθεί ανεπιφύλακτα στον αγαπημένο της άντρα. Μή-πως αυτό δεν θα αποτελεί αρκετή αιτία για να αναπτυχθούν σιγά-σι,γά πιο ανυπόκριτες σεξουαλικές σχέσεις και μαζί μια πιο χαλαρή κοινή γνώμη για την παρθενική τιμή κοα τη γυ-ναικεία ντροπή; Και τέλος, μήπως δεν είδαμε ότι στο σύγ-χρονο κόσμο η μονογαμία και η πορνεία είναι βέβαια αντιθέ-σεις, αλλά αχώριστες αντιθέσεις, πόλοι της ίδιας κοινωνικής κατάστασης; Μπορεί η πορνεία να εξαφανιστεί χωρίς να πα-ρασύρει μαζί της στην άβυσσο και τη μονογαμία;
Εδώ μπαίνει σε ενέργεια ένα κοανούργιο στοιχείο, ένα στοιχείο που τον κοαρό που διαμορφωνόταν η μονογαμία βρισκόταν το πολύ-πολύ σε εμβρυακή κατάσταση: ο ατομι-κός έρωτας.
Πριν από το μεσαίωνα δεν μπορεί να γίνετοα λόγος για α-τομικό έρωτα. On η προσωπική ομορφιά, η στενή συνανα-στροφή, οι κοινές κλίσεις κλπ., ξυπνούσαν σε ανθρώπους διαφορετικού φύλου την επιθυμία για σεξουαλικές σχέσεις, ότι τόσο στους άντρες, όσο και στις γυναίκες, δεν ήταν τελεί-ως αδιάφορο με ποιον θα είχαν αυτές τις στενότατες σχέσεις, αυτό είναι αυτονόητο. Απ' αυτό όμως ως το δικό μας έρωτα υπάρχει ακόμα ατέλειωτη απόσταση. Σ' όλη την αρχαιότητα κλείνονται οι γάμοι από τους γονείς για τους ενδιαφερόμε-νους και αυτοί το δέχοντοα ήσυχα. Η ελάχιστη συζυγική αγά-πη που γνωρίζει η αρχαιότητα δεν είναι καθόλου υποκειμενι-κή κλίση, μα αντικειμενικό χρέος, όχι βάση, μα συνάρτηση του γάμου. Ερωτικοί δεσμοί, με τη σύγχρονη έννοια, στην αρχαιότητα παρουσιάζονται μονάχα έξω από την επίσημη
— 92 —
κοινωνία. Οι βοσκοί, που τις χαρές και τους καημούς τον έ-ρωτά τους μας τραγουδούν ο Θεόκριτος κοα ο Μόσχος, ο Δάφνις και η Χλόη του Λόγγου είνοα όλοι δούλοι που δεν συμμετέχουν καθόλου στο κράτος, στη σφαίρα ζωής του ε-λεύθερου πολίτη. Εκτός όμως από τους δούλους βρίσκουμε ερωτικές περιπέτειες μονάχα σαν προϊόντα αποσΰνθεσης του παλιού κόσμου πον έδυε και με γυναίκες που επίσης βρί-σκονται έξω από την επίσημη κοινωνία, με εταίρες, δηλαδή με ξένες ή απελεύθερες: στην Αθηνα αρχίζοντας από την πα-ραμονή της δύσης της, στη Ρώμη την εποχή της αυτοκρατο-ρίας. Αν παρουσιαζόταν πραγματικά έρωτας ανάμεσα σε ε-λεύθερους πολίτες και πολίτισσες, αυτό γινόταν μόνο με τη μοιχεία. Και στον κλασικό ερωτικό ποιητή της αρχαιότητας, στο γέρο Ανακρέοντα, ήταν τόσο αδιάφορος ο έρωτας με τη δική μας έννοια, που αδιαφορούσε ακόμα και για το φύλο του αγαπώμενου προσώπου.
Η δική μας σεξουαλική αγάπη διακρίνεται ουσιαστικά α-πό την απλή σεξουαλική επιθυμία, τον έρωτα, των αρχαίων. Πρώτα, προϋποθέτει το αγαπημένο πρόσοΰπο να ανταποκρί-νεται στην αγάπη. Και σ' αυτό το σημείο, η γυναίκα είναι ίση με τον άντρα, ενώ στον αρχαίο έρωτα σε καμιά περίπτωση δεν τη ρωτούσαν πάντα. Δεύτερο, η σεξσυαλική αγάπη έχει έ-να βαθμό έντασης και διάρκειας, που κάνει να φαίνεται και στα δυο μέρη η στέρηση και ο χωρισμός μεγάλη, αν όχι η με-γαλύτερη συμφορά. Για να έχει ο ένας τον άλλον, διακινδυ-νεύουν, παίζουν ακόμα και τη ζωή τους, πράγμα που στην αρχαιότητα παρουσιαζόταν το πολύ-πολύ στη μοιχεία. Και τέλος, αναπτύσσετοα ένα καινούργιο ηθικό μέτρο για να κρί-νουν τις σεξουαλικές σχέσεις, δεν ρωτάνε μονάχα: ήταν γα-μήλιες ή όχι, αλλά και: ήταν προϊόν αμοιβαίας αγάπης ή όχι; Είναι αυτονόητο ότι η τύχη αυτού του νέου μέτρου στη φεου-δαρχική και αστική πράξη δεν είναι καλύτερη από την τύχη ό-λων των άλλων μέτρων της ηθικής — το αγνοούν. Όμως κοα δεν του φέρονται και χειρότερα από τα άλλα. To αναγνωρί-ζουν ακριβώς όπως και τ' άλλα — στη θεωρία, στα χαρτιά. Και για την ώρα δεν μπορεί να ζητάει περισσότερα.
Ο μεσαίωνας ξαναρχί,ζει από εκεί όπου σταμάτησε η αρ-χαιότητα τα πρώτα βήματα της σεξουαλικής αγάπης, δηλαδή
— 93 —
απ' τη μοιχεία. Περιγράψαμε ήδη τον ιπποτικό έρωτα που δημιούργησε τα τραγούδια της αυγής. Από την αγάπη αυτή, που πάει να χαλάσει το γάμο, ως τον έρωτα που θα τον θεμε-λιώσει, υπάρχει ακόμα πολύ δρόμος που δεν τον πέρασαν ποτέ ολοκληρωτικά οι ιππότες. Κι αν ακόμα περάσουμε από τους ελαψρόμυαλους ρωμανικούς λαούς στους ενάρετους Γερμανούς, βρίσκουμε στο έπος των Νιμπελούνγκεν ότι η Κρημχίλδη, αν κοα στα κρυφά δεν αγαπάει λιγότερο τον Ζίγκφριντ απ' ό,τι την αγαπάει εκείνος, ωστόσο όμως στην ειδοποίηση του Γκούντερ ότι την έχει υποσχεθεί με όρκο σ' έ-ναν ιππότη, που δεν τον ονομάζει, απαντάει απλά: «Δεν είναι ανάγκη να με παρακαλάτε. Όπως με διατάξετε, έτσι θα είμαι πάντα. Αφέντη, αυτόν που μου δίνετε άντρα, θα τον αρραβω-νιαστώ ευχαρίστως.» Δεν της περνάει ποτέ από το μυαλό ότι μπορεί εδώ να παρθεί καθόλου υπόψη η αγάπη της. Ο Γκού-ντερ ζητάει την Μπρουνχίλδη, ο Έτσελ την Κρημχίλδη, χω-ρίς να τις έχουν δει ποτέ. To ίδιο στην «Γκούτρουν»1, ο Ζί-γκεμπαντ της Ιρλανδίας ζητάει τη Νορβηγέζα Ούτε, ο Χέτελ φον Χέγκελινγκεν τη Χίλντε της Ιρλανδίας, τέλος ο Ζίγκφριντ του Μόρλαντ, ο Χάρτμουτ της Ορμανίας και ο Χέρβιγκ της Ζηλανδίας την Γκοΰτρουν. Και μονάχα εδώ παρουσιάζεται το γεγονός ότι αποφασίζει θεληματικά η Γκοΰτρουν να πάρει τον Χέρβιγκ. Κατά κανόνα, τη νύφη του νεαρού πρίγκιπα διαλέγουν οι γονείς του, αν ζουν ακόμα, αλλιώς τη διαλέγει ο ίδιος με τη συμβουλή των μεγάλων τιμαριούχων, που σε όλες αυτές τις περιπτώσεις ο λόγος τους έχει μεγάλη βαρύτητα. Κοα δεν μπορεί να γίνει καθόλου διαφορετικά. Για τον ιππό-τη ή το βαρόνο, όπως και για τον ίδιο τον άρχοντα της χώρας, ο γάμος είναι πολιτική πράξη, μια ευκαιρία να μεγαλώσει την εξουσία του με νέες συμμαχίες. Αυτό που αποφασίζει είναι το συμφέρον του οίκου και όχι η επιθυμία του ατόμου. Πώς μπορούσε λοιπόν κάτω απ' αυτούς τους όρους να λέει ο έρω-τας την τελευταία λέξη στο ζήτημα του γάμου;
Δεν γινόταν διαφορετικά και με το συντεχνιακό αστό των μεσαιωνικών πόλεων. Ακριβώς τα προνόμια που τον προ-στάτευαν, οι κωδικοποιημένες συντεχνιακές διατάξεις, τα
1. Γερμανικό έπος του 13ου αιώνα (σημ. γερμ. σύντ.). — 94 —
τεχνητά σύνορα που τον χώριζαν νομικά εδώ από τις άλλες συντεχνίες, εκεί από τους ίδιους τους συντρόφους της συντε-χνίας του, κοα από την άλλη, από τους καλφάδες και τους μα-θητευόμενους, στένευαν κιόλας αρκετά τον κύκλο απ' όπου μπορούσε να διαλέξει μια ταιριαστή σύξυγο. Κοα το ζήτημα, ποια ανάμεσά τους ήταν η πιο ταιριαστή, αυτό, μέσα σε τού-το TO περίπλοκο σύστημα, το αποφάσιζε χωρίς άλλο όχι η α-τομική του επιθυμία, αλλά το οικογενειακό συμφέρον.
Έτσι λοιπόν, στην ατέλειωτη πλειοψηφία των περιπτώ-σεων, ο γάμος έμεινε ως το τέλος του μεσαίωνα ό,τι ήταν από την αρχή, υπόθεση που δεν αποφασιζόταν από τους ενδιαφε-ρόμενους. Στην αρχή, όταν γεννιόταν κανείς, ήταν κιόλας παντρεμένος με μια ολόκληρη ομάδα του άλλου φύλου. Στις κατοπινές μορφές του ομαδικού γάμου επικρατούσε πιθα-νώς μια παρόμοια σχέση, μόνο που η ομάδα στένευε όλο και περισσότερο. Στο ζευγαρωτό γάμο είναι κανόνας οι μητέρες να συμφωνούν τους γάμους των παιδιών τους. Κι εδώ επίσης αποφασίζουν οι υπολογι,σμοί για νέους συγγενικοΰς δε-σμούς, που πρέπει να εξασφαλίσουν μια πιο στέρεη θέση για το νεαρό ζευγάρι στο γένος και στη φυλή. Κι όταν με την επι-κράτηση της ατομικής ιδιοκτησίας απέναντι στην κοινή ιδιο-κτησία και με το ενδιαφέρον για την κληρονομιά κυριάρχησε το πατρικό δίκαιο και η μονογαμία, τότε πια ο γάμος εξαρτή-θηκε για τα καλά από οικονομικούς υπολογισμούς. Η μορφή τον γάμου εξαγοράς εξαφανίζεται, στην ουσία όμως εξακο-λουθεί να εφαρμόζεται σ' όλο και μεγαλύτερο βαθμό, έτσι ώ-στε όχι μόνο η γυναίκα, αλλά και ο άντρας αποκτάει μια τιμή — όχι ανάλογα με τις προσωπικές του ιδιότητες, αλλά ανά-λογα με την περιουσία του. Ότι η αμοιβαία έλξη των ενδια-φερομένων θα έπρεπε να είνοα ο επικρατέστερος λόγος του γάμου, αυτό από την αρχή κιόλας ήταν στην πράξη κάτι το πρωτάκουστο για τις κυρίαρχες τάξεις. Κάτι τέτοιο γίνόταν το πολύ-πολύ στα μυθιστορήματα ή στις καταπιεζόμενες τά-ξεις πον δεν λογαριάζονταν.
Αυτή ήταν η κατάσταση που βρήκε η κεφαλαιοκρατική παραγωγή, όταν από την εποχή των γεωγραφικών ανακαλύ-ψεων, με το παγκόσμιο εμπόριο και τη μανιφακτούρα, ετοι-μαζόταν για την κοσμοκρατορία. Θα νόμιζε κανείς ότι ο τρό-
— 95 —
πος αυτός του γάμου θα της ταίριαζε εξαιρετικά, και πραγ-ματικά έτσι ήταν. Κι ωστόσο —η ειρωνεία της παγκόσμιας ι-στορίας είνοα ανεξάντλητη— η κεφαλοαοκρατική παραγωγή έμελλε να προκαλέσει το αποφασιστικό ρήγμα σ' αυτόν. Με-τατρέποντας όλα τα πράγματα σε εμπορεύματα, διέλυσε όλες τις κληρονομημένες πατροπαράδοτες σχέσεις, και στη θέση του κληρονομημένου εθίμου του ιστορικού δικαιώματος, έ-βαλε την αγορά και την πώληση, το «ελεύθερο» συμβόλοαο. Ο άγγλος νομικός X. Σ. Μέιν1 πίστεψε ότι έκανε μια τεράστια ανακάλυψη λέγοντας όη ολόκληρη η πρόοδός μας απέναντι στις περασμένες εποχές συνίσταται στο ότι έχουμε φτάσει from status to contract, από κληρονομικά παραδομένες σε ε-λεύθερα συμφωνημένες σχέσεις, πράγμα που στο βαθμό που είναι σωστό, αναφερόταν κιόλας στο Κομμοννιστικό Μανι-φέοτο.2
Για τη σύναψη όμως συμβολαίων χρειάζοντοα άνθρωποι που να μπορούν να διαθέτουν ελεύθερα τα άτομά τους, τις πράξεις τους και την ιδιοκτησία τους, που είναι ισότιμοι ο έ-νας απέναντι στον άλλον. Κοα μια από τις κύριες δουλειές της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής ήταν ακριβώς να δημι-ουργήσει αυτούς τους «ελεύθερους» και «ίσους» ανθρώπους. Κι αν στην αρχή αυτό γινόταν ακόμα μόνο με μισοσυνειδητό τρόπο κι επιπλέον με θρησκευτική κάλυψη, ήταν όμως αυ-στηρά καθορισμένο από τη λουθηρανική και καλβινιστική μεταρρύθμιση ότι ο άνθρωπος τότε μόνο είναι πέρα για πέρα υπεύθυνος για τις πράξεις του, όταν τις έχει κάνει με απόλυ-τη ελευθερία βούλησης κοα ότι είνοα ηθικό χρέος η αντίσταση σε κάθε βία που θέλει να επιβάλει ανήθικες πράξεις. Πώς ό-μως ταίριαζαν αυτά με τον τρόπο που γίνονταν ως τώρα οι γάμοι; Ο γάμος κατά την αστική αντίληψη ήταν συμβόλαιο, νομική υπόθεση, και μάλιστα η σπουδαιότερη απ' όλες τις ν-ποθέσεις, γιατί αφρρούσε το σώμα και το πνεΰμα δυο ανθρώ-
1. Η. S. Maine, Ancient Law, its connection with the early history of society, and its relation to modern ideas, Λονδίνο 1866, σελ. 170. H πρώτη έκ-δοση αυτού του έργου έγινε στο Λονδίνο TO 1861 (σημ. γερμ. σύνχ.).
2. Βλέπε Καρλ Μαρξ-Φρίντριχ Ένγκελς, Μανιφέστο τον Κομμοννι-στΐΗονΚόμματος, εχδ. «Σΰγχρονη Εποχή», Αθήνα 1994 (σημ. ελλ. σύντ.).
— 96 —
πων για όλη τους τη ζωή. Βέβαια, τυπικά το συμβόλαιο κλει,-νόταν τότε εθελοντικά, χωρίς τη συγκατάθεση των ενδιαφε-ρομένων δεν γινόταν. Ήξεραν όμως παρά πολύ καλά πώς γι-νόταν η συγκατάθεση αυτή και ποιοι πραγματικά συμφωνού-σαν το γάμο. Αν όμως για όλα τα άλλα συμβόλαια χρειαζόταν πραγματικά ελεΰθερη απόφαση, γιατί όχι και για τούτο; Δεν είχαν τάχα και οι δυο νέοι που θα ζευγαρώνονταν το δικαίω-μα να διαθέτουν ελεύθερα τον εαυτό τους, το κορμί τους κοα τα όργανά τους; Δεν είχε γίνει μήπως του συρμού ο έρωτας με τον ιπποτισμό, κοα μήπως μπρος στον ιπποτικό έρωτα της μοιχείας, δεν ήταν η αγάπη των συζύγων η σωστή αστική μορ-φή; Μα αν ήταν καθήκον των συξύγων ν' αγαπάει ο ένας τον άλλον, δεν ήταν το ίδιο επίσης χρέος των αγαπημένων να πα-ντρεύονται μεταξύ τους και όχι με κανέναν άλλον; Δεν έστε-κε τάχα mo ψηλά αυτό το δικαίωμα των αγαπημένων από το δικαίωμα των γονιών, των συγγενών και των άλλων πατρο-παράδοτων μεσιτών και προξενητάδων; Και μια που το δι-καίωμα της ελεύθερης ατομικής εκλογής έμπαινε ανενόχλητα στην εκκλησία και στη θρησκεία, πώς ήταν δυνατό να σταμα-τήσει μπρος στην αβάσταχτη απαίτηση της παλιότερης γε-νιάς να διαθέτει το κορμί, την ψυχή, την περιουσία, την ευτυ-χία και τη δυστυχία της νεότερης;
Τα προβλήματα αυτά ήταν φυσικό να τεθούν σε μια εποχή που χαλάρωναν όλοι οι παλιοί δεσμοί της κοινωνίας και κλονίζονταν όλες οι κληρονομημένες παραστάσεις. Ο κό-σμος έγινε μεμιάς σχεδόν δέκα φορές πιο μεγάλος. Αντί για έ-να τεταρτημόριο ενός ημισφαιρίου, όλη η γήινη σφαίρα βρι-σκόταν τώρα μπροστά στα μάτια των Δυτικοευρωπαίων πον έσπευσαν να πάρουν στην κατοχή τους και τα άλλα εφτά τε-ταρτημόρια. KL όπως έπεσαν τα παλιά στενά όρια της πατρί-δας, έτσι έπεσαν και οι χιλιόχρονοι φραγμοί του πατροπα-ράδοτου μεσοαωνικού τρόπου σκέψης. Στον άνθρωπο ανοι-γόταν τόσο προς τον εσωτερικό του όσο και τον εξωτερικό του κόσμο ένας άπειρα ευρύτερος ορίζοντας. TL αξία είχε η φήμη της τιμιότητας, τι αξία εί,χε το τιμημένο συντεχνιακό προνόμιο, που κληροδοτιόταν από γενιά σε γενιά, για το νέο που τον καλούσαν τα πλούτη της Ινδίας, τα χρυσωρυχεία και τα αργυρωρυχεία του Μεξικού και του Ποτοσί; Ήταν η επο-
— 97 —
χή του περιπλανώμενου ιπποτισμού της αστικής τάξης. Είχε κι αυτή το ρομαντισμό της και τα ερωτικά της ονειροπολή-ματα, αλλά πάνω σε αστική βάση κοα σε τελική ανάλυση με α-στικούς σκοπούς.
Έτσι συνέβηκε, λοιπόν, και η αστική τάξη που ανέβαινε, κυρίως στις προτεστανηκές χώρες, όπου συγκλονίστηκε πε-ρισσότερο το καθεστώς που υπήρχε, ν' αναγνωρίζει όλο και περισσότερο την ελευθερία του συμβολαίου και για το γάμο και να την εφαρμόζει με τον τρόπο που περιγράψαμε παρα-πάνω. Ο γάμος έμεινε ταξικός γάμος, αλλά μέσα στα πλούσια της τάξης παραχωρήθηκε στους συμβαλλόμενους ένας ορι-σμένος βαθμός ελευθερίας στην εκλογή. Και στα χαρτιά, στη θεωρία της ηθικής, καθώς και στην ποιητική περιγραφή, τί-ποτα δεν ήταν πιο ατράνταχτα θεμελιωμένο, όσο η ανηθικό-τητα κάθε γάμου που δεν βασίζεται σε αμοιβαίο έρωτα και σε πραγματικά ελεύθερη συμφωνία των συζύγων. Κοντολογίς, ο γάμος από έρωτα διακηρύχτηκε ανθρώπινο δικαίωμα κοα μάλιστα όχι μόνο droit de l'homme' αλλά και κατ' εξαίρεση droit de la femme2.
Όμως αυτό το δικαίωμα του ανθρώπου διαφέρει σ' ένα σημείο από όλα τα άλλα λεγόμενα δικαιώματα του ανθρώ-που. Ενώ τα άλλα στην πράξη περιορίζονταν στην κυρίαρχη τάξη, στην αστική τάξη, και για την καταπιεζόμενη τάξη, για το προλεταριάτο, εκμηδενίξονταν άμεσα ή έμμεσα, εδώ για άλλη μια φορά εκδηλώνεται η ειρωνεία της ιστορίας. Η κυ-ριάρχη τάξη εξακολουθεί να κυριαρχείτοα από τις γνωστές οικονομικές επιδράσεις κι έτσι μόνο σε εξαιρετικές περιπτώ-σεις έχει να παρουσιάσει γάμους που έγιναν πραγματικά ε-λεύθερα, ενώ όπως είδαμε, οι τέτοιου είδους γάμοι είνοα κα-νόνας στην τάξη που κυριαρχείται.
Η πλήρης ελευθερία στη σύναψη του γάμου μπορεί λοι-πόν τότε μονάχα να πραγματοποιηθεί γενικά, όταν η κατάρ-γηση της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής και των σχέσεων ι-διοκτησίας που δημιούργησε βγάλει από τη μέση όλους τους
1. Δικαίωμα του άντρα, στα γαλλικά σημαίνει και δικαίωμα του αν-θρώπου (σημ. ελλ. σύντ.).
2. Δικαίωμα της γυναίκας (σημ. ελλ. σύντ.)
— 98 —
δευτερεύοντες οικονομικούς λόγους που και τώρα ακόμα ε-πιδρούν τόσο πολύ στην εκλογή συζύγου. Τότε πια δεν μένει κανένα άλλο κίνητρο από την αμοιβαία έλξη.
Km επειδή ο σεξουαλικός έρωτας από τη φύση του είναι αποκλειστικός —αν και αυτή η αποκλειστικότητα πραγμα-τοποιείται σήμερα πέρα για πέρα μονάχα στη γυνοάκα— ο γάμος που βασίζεται στον έρωτα είναι από τη φύση του μο-νογαμικός. Εί,δαμε πόσο δίκιο είχε ο Μπάχοφεν που θεωρού-σε την πρόοδο από τον ομαδικό στον ατομικό γάμο κυρίως σαν έργο των γυναικών. Στο ενεργητικό των αντρών μπαίνει μόνο η πρόοδος από το ζευγαρωτό γάμο στη μονογαμία. Και η πρόοδος αυτή σήμαινε ιστορικά την ουσιαστική επιδείνω-ση της θέσης των γυναικών και τη διευκόλυνση της απιστίας των αντρών. Όταν λοιπόν λείψουν και οι οικονομικοί λόγοι, που έκαναν τις γυναίκες να δέχονται αυτή τη συνηθισμένη α-πιστία των αντρών —η έγνοια για την ύπαρξή τους, κι ακόμα περισσότερο η έγνοια για το μέλλον των παιδιών— τότε η ι-σοτιμία της γυναίκας που θα επιτευχθεί μ' αυτό τον τρόπο, κρίνοντας απ' όλη την πείρα που έχουμε ως τώρα, μάλλον θα συντελέσει σε άπειρα πιο μεγάλο βαθμό, να γίνουν οι άντρες πραγμαηκά μονογαμικοί, παρά να γίνουν οι γυναίκες πο-λυαντρικές.
Αυτά όμως που θα χάσει οπωσδήποτε η μονογαμία είναι όλα τα χαρακτηριστικά που απέκτησε με την προέλευσή της από τις σχέσεις ιδιοκτησίας, και τα χαρακτηριστικά αυτά εί-ναι πρώτα η κυριαρχία του άντρα και δεύτερο το άλυτο του γάμου. Η κυριαρχία του άντρα στο γάμο είναι απλή συνέπεια της οικονομικής του κυριαρχίας και πέφτει αυτόματα μαζί της. To άλυτο του γάμου είνοα εν μέρει συνέπεια της οικονο-μικής κατάστασης, μέσα στην οποία αναπτύχθηκε η μονογα-μί,α, εν μέρει παράδοση από την εποχή που δεν καταλάβοαναν καλά ακόμα τη σχέση αυτής της οικονομικής κατάστασης με τη μονογαμία και την υπερέβαλλαν θρησκευτικά. Σήμερα έ-χει κιόλας σπάσει από χίλιες μεριές. Αν είναι ηθικός μονάχα ο γάμος που βασίζεται στην αγάπη, το ίδιο παραμένει ηθικός μονάχα ο γάμος όπου εξακολουθεί να υπάρχει η αγάπη. Η διάρκεια όμως του ατομικού έρωτα διαφέρει πολΰ από άτο-μο σε άτομο, ιδίως στους άντρες, κι ένα ουσιαστικό σταμάτη-
— 99 —
μα της έλξης ή το παραμέρισμά της από μια κοανούργια φλο-γερή αγάπη, κάνει ευεργετικό το χωρισμό, τόσο για τα δύο μέρη, όσο κοα για την κοινωνία. Πρέπει μόνο ν' απαλλαγούν οι άνθρωποι από την ανάγκη να τσαλαβουτάνε μέσα από την άχρηστη λάσπη μιας δίκης διαζυγίου.
Αυτό λοιπόν που μπορούμε σήμερα να υποθέσουμε για τη ρύθμιση των σεξουαλικών σχέσεων ύστερα από το επικείμε-νο σάρωμα της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής, έχει κυρίως αρνητικό χαρακτήρα, περιορίζεται συνήθως σε ό,τι πρόκει-ται να λείψει. Τι θα προστεθεί όμως; Αυτό θα κριθεί, όταν α-ντρωθεί μια νέα γενιά, μια γενιά από άντρες, που ποτέ στη ζωή τους δεν θα έχουν βρεθεί στην ανάγκη ν' αγοράσουν με λεφτά ή με άλλα κοινωνικά μέσα το δόσιμο μιας γυναίκας, και μια γενιά από γυναίκες, που ποτέ δεν θα έχουν βρεθεί στην ανάγκη να δοθούν σ' έναν άντρα για κανένα άλλο λόγο εκτός από την αληθινή αγάπη, ούτε ν' αρνηθούν το δόσιμο στον αγαπημένο τους από το φόβο μπρος στις οικονομικές συνέπειες. Όταν θα υπάρχουν αυτοί οι άνθρωποι, θα γρά-φουν στα παλιά τους τα παπούτσια αυτά που πιστεύουμε σή-μερα ότι θα πρέπει να κάνουν. Θα φτιάξουν τη δική τους ζωή και τη δική τους αντίστοιχη κοινή γνώμη για τις πράξεις του καθενός και — τελεία και παΰλα.
Ας γυρίσουμε ωστόσο στον Μόργκαν, από τον οποίο α-πομακρυνθήκαμε αρκετά. Η ιστορική έρευνα των κοινωνι-κών θεσμών που αναπτύχθηκαν στη διάρκεια της εποχής του πολιτισμού, ξεπερνάει τα πλαίσια του βιβλίου του. Γι' αυτό η μοίρα της μονογαμίας σ' αυτό το χρονικό διάστημα τον απα-σχολεί πολύ λίγο. Κι αυτός βλέπει στην παραπέρα διαμόρ-φωση της μονογαμικής οικογένειας μια πρόοδο, μια προσέγ-γιση στην πλήρη ισοτιμία των φύλων, χωρίς όμως να θεωρεί φτασμένο το σκοπό αυτό. Όμως, λέει, «όταν παραδεχτούμε το γεγονός ότι η οικογένεια πέρασε τέσσερις διαδοχικές μορ-φές και βρίσκεται τώρα σε μια πέμπτη, τότε γεννιέται το ερώ-τημα, αν αυτή η μορφή μπορεί να είναι μόνιμη για το μέλλον. Η μόνη δυνατή απάντηση είναι ότι θα πρέπει να προχωράει όπως προχωράει η κοινωνία, ν' αλλάζει στο βαθμό που αλ-λάζει η κοινωνία, ακριβώς όπως γινόταν ως τώρα. Είναι το δημιούργημα του κοινωνικού συστήματος και θα αντικαθρε-
— 100—
φτίζει την κατάσταση της διαμόρφωσής του. Και επειδή η μο-νογαμική οικογένεια βελτιώθηκε από την αρχή του πολιτι-σμού, και πολύ οασθητά στη σύγχρονη εποχή, μπορεί κανεί,ς τουλάχιστον να υποθέσει ότι είναι ικανή για παραπέρα τε-λειοποίηση ώσπου να φτάσουμε στην ισότητα των δυο φύ-λων. Αν στο μακρινό μέλλον η μονογαμική οικογένεια δεν θα είναι σε θέση να εκπληρώσει τις αποατήσεις της κοινωνίας, είναι αδύνατο να πει κανείς από πριν τι είδους θα είναι η διά-δοχός της.»1
1. L. Η. Morgan, Ancient society, σελ. 491-492 (σημ. γερμ. σύντ.).
— 101 —

Ill TO ΓΕΝΟΣ ΤΩΝΙΡΟΚΕΖΩΝ
Ερχόμαστε τώρα σε μια άλλη ανακάλυψη του Μόργκαν, που έχει τουλάχιστον την ίδια σπουδαιότητα με την αποκα-τάσταση της πρωτόγονης οικογενειακής μορφής από τα συ-στήματα συγγένειας. Η απόδειξη ότι οι συγγενικές ενώσεις, που έφεραν ονόματα ζώων, μέσα σε μια φυλή Ινδιάνων της Αμερικής, είναι ουσιαστικά ταυτόσημες με τα γένη (genea) των Ελλήνων και τα gentes (γένη) των Ρωμούων, ότι η αμερι-κανική μορφή είναι η αρχική μορφή και η ελληνορωμαϊκή η κατοπινή, η παράγωγη, ότι ολόκληρη η κοινωνική οργάνωση των Ελλήνων και των Ρωμαίων της πρωτόγονης εποχής σε γένη, φρατρίες κοα φυλές βρίσκει τον πιστό της παραλληλι-σμό στην αμερικανοϊνδιάνικη κοινωνική οργάνωση, ότι (όσο φτάνουν οι πηγές μας ως τώρα) το γένος είναι θεσμός κοινός σε όλους τους βαρβάρους ως την είσοδό τους στον πολιτισμό κι ακόμα και κατοπινά, η απόδειξη αυτή ξεκαθάρισε μεμιάς τα δυσκολότερα μέρη της αρχέγονης ελληνικής και ρωμαϊκής ιστορίας και ταυτόχρονα μας εξήγησε, με έναν τρόπο που ού-τε τον υποπτευόμασταν, τα βασικά χαρακτηριστικά του κοι-νωνικού καθεστώτος της πρωτόγονης εποχής — πριν από την καθιέρωση του κράτονς. Όσο απλό κι αν φαίνετοα το πράγμα, όταν το έχουμε πια γνωρίσει, ωστόσο μόνο τον τε-λευταίο καιρό το ανακάλυψε ο Μόργκαν. Στο προηγούμενό του έργο, που εκδόθηκε το 1871', δεν είχε ακόμα ανακαλύψει αυτό το μυστικό, που η αποκάλυψή του έκανε τους άγγλους ερευνητές της προϊστορίας, που άλλοτε είχαν τόση αυτοπε-ποίθηση, να βουβαθούν για ένα διάστημα.
Η λατινική λέξη gens, που χρησιμοποιεί γενικά ο Μόρ-γκαν γι' αυτή τη συγγενική ένωση, προέρχεται όπως και η ελ-ληνική λέξη γένος (genos), που έχει την ίδια σημασία, από την κοινή-άρια ρίζα gan (στα γερμανικά kan, γιατί σύμφωνα με το γνωστό κανόνα στη θέση του άριου g πρέπει να μπει k),
1. L. Η. Morgan, Systems of consanguinity and affinity of the human family, Ουάσιγκτον 1871 (σημ. γερμ. σύντ.).
— 103 —
που σημαίνει γεννώ. Η λατινική λέξη gens, η ελληνική γένος, η σανσκριτική τζάνας, η γοτθική (σΰμφωνα με τον πιο πάνω κανόνα) kuni, η αρχαιονορδική και αγγλοσαξονική kyn, η αγ-γλική kin και η μεσογερμανική kiinne σημαίνουν όλες γένος, καταγωγή. Η λέξη όμως gens στα λατινικά και γένος στα ελ-ληνι,κά, χρησιμοποιείτοα ειδικά για τη συγγενική εκείνη ένω-ση που περηφανεύεται ότι έχει κοινή καταγωγή (εδώ από κοι-νό προπάτορα) και συνδέεται σε μια ξεχωριστή κοινότητα με ορισμένους κοινωνικούς και θρησκευτικούς θεσμούς, σε μια κοινότητα, που παρ' όλα αυτά η καταγωγή και η φύση της έ-μεναν ως τώρα σκοτεινές για όλους τους ιστορικούς μας.
Είδαμε κιόλας πιο πάνω, στην πουναλουανή οικογένεια ποια είναι η σύνθεση ενός γένους στην αρχική του μορφή. Αποτελείτοα από όλα τα πρόσωπα, που με τον πουναλουανό γάμο και σύμφωνα με τις παραστάσεις που επικρατοΰν σ' αυτόν αναγκαστικά, αποτελούν τους αναγνωρισμένους από-γονους μιας συγκεκριμένης μοναδικής προμήτορας, της ι-δρύτριας του γένους. Επειδή σ' αυτή τη μορφή οικογένειας η πατρότητα είναι αβέβαιη, ισχύει μόνο η γυναικεία γενεαλογι-κή γραμμή. Επειδή οι αδερφοί δεν επιτρέπετοα να παντρεύο-νται τις αδερφές τους, αλλά μονάχα γυναίκες άλλης καταγω-γής, τα παιδιά που προέρχονται από αυτές τις ξένες γυναίκες βρίσκονται, σύμφωνα με το μητρικό δίκαιο, έξω από το γέ-νος. Μένουν λοιπόν μονάχα οι απόγονοι των θνγατέρωνχά-θε γενιάς μέσα στα πλαίσια της συγγενικής ένωσης. Οι από-γονοι των γιων περνούν στα γένη των μητέρων τους. Τι γίνε-ται τώρα αυτή η με βάση τη συγγένεια εξ οάματος ομάδα μό-λις συγκροτηθεί σαν ξεχωριστή ομάδα απέναντι σε άλλες παρόμοιες ομάδες μέσα στη φυλή;
Σαν κλασική μορφή του αρχικού γένους ο Μόργκαν παίρνει το γένος των Ιροκέζων, ειδικά της φυλής των Σενέκα. Η φυλή αυτή έχει οκτώ γένη, με ονόματα ζώων: 1) λύκος, 2) αρκούδα, 3) χελώνα, 4) κάστορας, 5) ελάφι, 6) μπεκάτσα, 7) ψαροφάγος, 8) γεράκι. Σε κάθε γένος επικρατεί η παρακάτω συνήθεια:
1) Εκλέγει τον σαχέμ του (προ ϊστάμενο σε καιρό ειρήνης) και τον αρχηγό (πολέμαρχό) της. Ο σαχέμ πρέπει να εκλέγε-ται από το ίδιο το γένος και το αξίωμά του είναι κληρονομι-
— 104 —
κό μέσα στο γένος, με την έννοια ότι έπρεπε αμέσως να ανα-πληρωθεί όταν έμενε κενό. Ο πολέμαρχος μπορούσε να εκλέ-γεται και έξω από το γένος κοα κάποτε να λείπει κι ολότελα. Σαχέμ δεν εκλεγόταν ποτέ ο γιος του προηγούμενου σαχέμ, γιατί στους Ιροκέζους επικρατούσε το μητρικό δίκαιο, ο γιος συνεπώς ανήκε σε άλλο γένος, εκλεγόταν όμως συχνά ο αδερ-φός του ή ο γιος της αδερφής του. Στις εκλογές ψήφιζαν όλοι, άντρες και γυναίκες. Την εκλογή έπρεπε όμως να την επικυ-ρώσουν τα υπόλοιπα εφτά γένη, κοα τότε μονάχα εγκαθι-στούσαν πανηγυρικά τον εκλεγμένο και μάλιστα τον εγκαθι-στούσε στο αξίωμά του to κοινό συμβούλιο ολόκληρης της ο-μοσπονδίας των Ιροκέζων. Η σημασία αυτού του γεγονότος θα φανεί αργότερα. Η εξουσία του σαχέμ μέσα στο γένος ήταν πατρική, καθαρά ηθικής φύσης. Μέσα καταναγκασμού δεν είχε. Παράλληλα, χάρη στο αξίωμά του, ήταν μέλος του συμ-βουλίου της φυλής των Σενέκα, καθώς και του ομοσπονδια-κού συμβουλίου όλων των Ιροκέζων. Ο πολέμαρχος μονάχα σε πολεμικές εκστρατείες μπορούσε να διατάζει κάπως.
2) To γένος όταν θέλει καθαιρεί το σαχέμ και τον πολέ-μαρχο. Κι αυτό πάλι γίνεται από τους άντρες και τις γυναί-κες μαζί. Οι καθαιρεμένοι είναι ύστερα απ' αυτό απλοί πολε-μιστές, όπως και οι άλλοι, ιδιώτες. Επίσης και το συμβούλι,ο της φυλής μπορεί να παύει τους σαχέμ ακόμα και παρά τη θέ-ληση του γένους.
3) Κανένα μέλος του γένους δεν επιτρέπεται να παντρεύ-εται μέσα στο γένος. Αυτός είναι ο βασικός κανόνας του γέ-νους, ο δεσμός που το συγκρατεί. Είναι η αρνητική έκφραση της πολύ θετικής συγγένειας αίματος, που μόνο αυτή κάνει τα άτομα που περιλαμβάνονται σ' αυτό να γίνονται γένος. Με την ανακάλυψη αυτού του απλού γεγονότος, ο Μόργκαν αποκάλυψε για πρώτη φορά τη φύση του γένους. Πόσο λίγο κατανοούσαν πριν το γένος, το αποδείχνουν οι προηγούμε-νες εκθέσεις για τους άγριους και τους βαρβάρους, όπου χω-ρίς να έχουν κατανοήσει και χωρίς να ξεχωρίζουν τη μια από την άλλη τις διάφορες ενώσεις που αποτελούν το σύστημα του γένους, ανακάτωναν τη φυλή, το κλαν, το τουμ (thum) κλπ. και κάποτε έλεγαν γι' αυτά ότι ο γάμος απαγορεύεται μέσα σε μια τέτοια ένωση. Έτσι λοιπόν δημιουργήθηκε το α-
— 105 —
πελπιστικό εκείνο μπέρδεμα, όπου μπόρεσε να εμφανιστεί ο κΰριος Μακ Λέναν σαν Ναπολέοντας και να βάλει τάξη με το απόφθεγμα: Όλες οι φυλές μοιράζονται σε φυλές που μέσα τους απαγορεύεται ο γάμος (εξωγαμικές) και σε φυλές που μέσα τους επιτρέπεται ο γάμος (ενδογαμικές). Κι αφού πια μπέρδεψε ολότελα την υπόθεση, μπόρεσε να επιδοθεί στις βα-θυστόχαστες έρευνες, ποια από τις δυο άνοστες αυτές κατη-γορίες του είναι η πιο παλιά: η εξωγαμία ή η ενδογαμία. Με την ανακάλυψη του γένους που στηρίζεται στη συγγένεια εξ αίματος κοα με την απαγόρευση του γάμου ανάμεσα στα μέλη του εξαιτίας αυτής της συγγένειας, σταμάτησε από μόνη της αυτή η ανοησία. Είναι αυτονόητο ότι στη βαθμίδα όπου βρί-σκουμε τους Ιροκέξους, τηρείτοα απαράβατα η απαγόρευση του γάμου μέσα στο γένος.
4) Η περιουσία όσων πέθαιναν μεταβιβαζόταν στα υπό-λοιπα μέλη του γένους, έπρεπε να μείνει στο γένος. Παίρνο-ντας υπόψη ότι τα αντικείμενα που μπορούσε να αφήσει ένας Ιροκέζος ήταν ασήμαντα, την κληρονομιά του μοιράζονταν οι στενότεροι συγγενείς του μέσα στο γένος. Αν πέθαινε ά-ντρας, την κληρονομιά του τη μοιράζονταν οι ομομήτριοι α-δερφοί του και οι ομομήτριες αδερφές του και ο αδερφός της μητέρας. Αν πέθαινε γυναίκα, τα παιδιά της και οι ομομή-τριες αδερφές της, όχι όμως οι αδερφοί της. Ακριβώς γι' αυ-τό δεν μπορούσε ο άντρας και η γυναίκα να κληρονομούν ο έ-νας τον άλλο, ούτε τα παιδιά τον πατέρα.
5) OL σύντροφοι του γένους ήταν υποχρεωμένοι να βοη-θάνε και να προστατεύουν ο ένας τον άλλο, και κυρίως να βοηθάνε στην εκδίκηση για προσβολή από ξένους. To μεμο-νωμένο άτομο στηριζόταν για την ασφάλειά του στην προ-στασία του γένους, και μπορούσε να στηρίζεται σ' αυτήν. Όποιος το πρόσβαλλε, πρόσβαλλε όλο το γένος. Από εδώ, α-πό τους δεσμούς αίματος του γένους, ξεπήδησε η υποχρέωση της αιματηρής εκδίκησης, που την αναγνώριζαν απόλυτα οι Ιροκέζοι. Όταν ένας ξένος σκότωνε ένα σύντροφο του γέ-νους, όλο το γένος του σκοτωμένου ήταν υποχρεωμένο να εκ-δικηθεί με αίμα. Πρώτα δοκίμαζαν τη μεσολάβηση. To γένος του φονιά συνερχόταν σε συμβούλιο και έκανε προτάσεις ει-ρηνικοΰ συμβιβασμού στο συμβούλιο του γένους του σκοτω-
— 106 —
μένου. Τις περισσότερες φορές εκφράζανε τη λΰπη τους και προσφέρανε αξιόλογα δώρα. Αν γίνονταν δεκτά, η υπόθεση είχε λήξει. Σε διαφορετική περί,πτωση, το γένος, που είχε δε-χτεί την προσβολή, όριζε έναν ή περισσότερους εκδικητές, που ήταν υποχρεωμένοι να κυνηγήσουν και να σκοτώσουν το φονιά. Όταν γινόταν αυτό, το γένος του σκοτωμένου δεν είχε δικαίωμα να παραπονεθεί, η υπόθεση είχε τακτοποιηθεί.
6) To γένος έχει ορισμένα ονόματα ή σειρές ονομάτων που μέσα σ' όλη τη φυλή μονάχα αυτό έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί, έτσι που το όνομα του καθενός δείχνει ταυτό-χρονα σε ποιο γένος ανήκει. Με το όνομα του γένους συνδέο-νται αδιάσπαστα και δικαιώματα του γένους.
7) To γένος μπορεί να υιοθετεί ξένους και έτσι να τους δεχτεί σ' όλη τη φυλή. Τους αιχμαλώτους πολέμου, που δεν τους σκότωναν, τους υιοθετούσαν σ' ένα γένος και έτσι γίνο-νταν μέλη της φυλής των Σενέκα και αποκτούσαν πλήρη δι-κοαώματα γένους και φυλής. Η υιοθέτηση γινόταν με αίτηση διαφόρων μελών του γένους, με αί,τηση αντρών που έποαρ-ναν τον ξένο σαν αδερφό ή αδερφή, ή με αίτηση γυναικών που τον έπαιρναν για παιδί τους. Για να επικυρωθεί μια τέτοια υιοθεσία χρειαζόταν η πανηγυρική εισδοχή στο γένος. Συ-χνά, ξαναδυνάμωναν έτσι μερικά γένη, που είχαν αδυνατίσει εξοαρετικά, με μαζική υιοθεσία από άλλο γένος και με τη συ-γκατάθεση του γένους αυτοΰ. Στους Ιροκέζους η πανηγυρική εισδοχή στο γένος γινόταν σε δημόσια συνεδρίαση του συμ-βουλίου της φυλής, που έπαιρνε έτσι χαρακτήρα πραγματι-κής θρησκευτικής τελετής.
8) Είναι δύσκολο ν' αποδείξουμε ότι στα ινδιάνικα γένη γίνονταν ειδικές θρησκευτικές γιορτές. Όμως, οι θρησκευτι-κές τελετές των Ινδιάνων συνδέονταν λίγο ή πολύ με τα γένη. Στις έξι θρησκευτικές γιορτές που είχαν οι Ιροκέζοι το χρό-νο, οι σαχέμ και οι πολέμαρχοι του κάθε γένους, από το ίδιο τους το αξίωμα, συνυπολογίζονταν στους «φύλακες της πί-στης» και εκτελούσαν ιερατικές λειτουργίες.
9) To γένος είχε κοινό τόπο ταφής. Οι Ιροκέζοι της Πολι-τείας της Νέας Υόρκης είχαν τέτοιο κοινό τόπο ταφής, τώρα όμως που στριμώχνονται απ' όλες τις μεριές από τους λευ-κούς, δεν έχουν πια. Σε άλλους Ινδιάνους υπάρχει ακόμα.
— 107 —
Έτσι, οι Τουσκαρόρα, που συγγενεύουν πολύ με τους Ιροκέ-ζους, αν και είναι χριστιανοί, έχουν μια ορισμένη σειρά για κάθε γένος στο νεκροταφείο, έτσι που ενώ η μητέρα θάβεται στην ίδια σειρά με τα παιδιά, δεν γίνετοα to ίδιο με τον πατέ-ρα. Επίσης στους Ιροκέζους όλο το γένος του πεθαμένου πη-γαίνει στην κηδεία, φροντίζει για τον τάφο, τους επικήδειους λόγους κλπ.
10) To γένος έχει ένα συμβούλιο, τη δημοκρατική συνέ-λευση όλων των ενήλικων αντρών και γυναικών του γένους, όπου όλοι έχουν το ίδιο δικαίωμα ψήφου. To συμβούλιο auto εξέλεγε και καθαιρούσε τους σαχέμ και τους πολέμαρ-χους, καθώς και τους υπόλοιπους «φύλακες της πίστης». Αποφάσιζε για την αποζημίωση ή για την οαματηρή εκδίκηση για τα μέλη του γένους που σκοτώθηκαν. Υιοθετούσε ξένους στο γένος. Κοντολογίς, ήταν η κυρίαρχη εξουσία στο γένος.
Αυτές ήταν οι αρμοδιότητες ενός τυπικού ινδιάνικου γέ-νους.
«Όλα τα μέλη του είναι ελεύθεροι άνθρωποι, υποχρεω- -μένοι να προστατεύουν ο έναςτην ελευθερία τονάλλου. loot στα ατομικά τους δικαιώματα—ούτε οι σαχέμ ούτε οι πολέ-μαρχοι διεκδικούν πρωτεία. Αποτελούν μια αδερφότητα, συνδεδεμένη με δεσμούς αίματος. Ελευθερία, ισότητα, αδερ-φότητα, αν και δεν είχαν ποτέ διατυπωθεί, ήταν οι βασικές αρχές του γένους, και αυτό πάλι ήταν η μονάδα ενός ολόκλη-ρου κοινωνικού συστήματος, η βάση της οργανωμένης ινδιά-νικης κοινωνίας. Αυτό εξηγεί το αδάμαστο αίσθημα ανεξαρ-τησίας και την προσωπική αξιοπρέπεια στους τρόπους, που ο καθένας αναγνωρίζει στους Ινδιάνους.»1
Τον καιρό πον ανακαλύφτηκε η Αμερική, οι Ινδιάνοι ό-λης της Βόρειας Αμερικής ήταν οργανωμένοι σε γένη, σύμ-φωνα με το μητριαρχικό σύστημα. Μονάχα σε μερικές φυλές, οπως στη φυλή των Ντακότα, είχαν ξεπέσει τα γένη, και σε με-ρικές άλλες, όπως στις φυλές Οτζίμπβα και Ομάχα, ήταν ορ-γανωμένα αΰμφωνα με το πατρικό δίκαιο.
Σε πάρα πολλές ινδιάνι,κες φυλές, που είχαν περισσότε-ρα από πέντε ή έξι γένη, βρίσκουμε από τρία ή τέσσερα γένη ε-
1. L. Η. Morgan, Ancient society, σελ. 85-86 (σημ. γες>μ. σύντ.).
— 108 —
νωμένα σε ειδική ομάδα, πον ο Μόργκαν ονομάζει φρατρία (αδερφότητα), μεταφράζοντας πιστά το ινδιάνικο όνομα με το αντίστοιχο ελληνικό. Έτσι, οι Σενέκα έχουν δυο φρατρίες, η πρώτη περιλαμβάνει τα γένη 1- 4, η δεύτερη τα γένη 5-8. Η ακριβέστερη έρευνα δείχνει ότι αυτές οι φρατρίες αποτελούν κυρίως τα αρχικά γένη, όπου χωριζόταν στην αρχή η φυλή. Γιατί με την απαγόρευση του γάμου μέσα στο γένος έπρεπε α-ναγκαστικά κάθε φυλή να περιλαμβάνει τουλάχιστον δυο γέ-νη για να μπορεί να έχει αυτοτέλεια. Στο βαθμό που πλήθαι-νε η φυλή, κάθε γένος χωριζόταν ξανά σε δυο ή περισσότερα γένη που στο εξής το καθένα εμφανίζεται σαν ξεχωριστό γέ-νος, ενώ το αρχικό γένος, που περιλαμβάνει όλα τα γένη-παι-διά, εξακολουθεί να υπάρχει σαν φρατρία. Στους Σενέκα και στους περισσότερους άλλους Γνδιάνους, τα γένη της μιας φρατρίας είναι γένη-αδέρφια, ενώ τα γένη των άλλων φρα-τριών είναι γένη-ξαδέρφια, ονομασίες που στο αμερικάνικο σύστημα συγγένειας, όπως είδαμε, έχουν μια πολύ πραγματι-κή και εκφραστική έννοια. Αρχικά, ο Σενέκα δεν μπορούσε να παντρευτεί ούτε μέσα στη φρατρία του, όμως αυτή η συνή-θεια έχει πάψει από καιρό και περιορίστηκε στο γένος. Σύμ-φωνα με την παράδοση των Σενέκα, η αρκούδα και to ελάφι είναι τα δυο αρχικά γένη απ' όπου διακλαδίζονταν τα άλλα. Όταν αυτός ο νέος θεσμός είχε πια ριζώσει, τροποποιόταν α-νάλογα με τις ανάγκες. Όταν έσβηναν γένη μιας φρατρίας, μεταθέτανε κάποτε για να τα συμπληρώσουν ολόκληρα γένη από άλλες φρατρίες στη φρατρία αυτή. Γι' αυτό βρίσκουμε σε διάφορες φυλές ομώνυμα γένη διαφορετικά καταταγμένα στις φρατρίες.
Οι λειτουργίες της φρατρίας στους Ιροκέζους είναι εν μέρει κοινωνικές, εν μέρει θρησκευτικές. 1) Την μπάλα την παίζουν οι φρατρίες μεταξύ τους, η καθεμιά στέλνει τους κα-λύτερούς της παίκτες, οι υπόλοιποι παρακολουθούν σαν θε-ατές, η κάθε φρατρία κάθεται χώρια και στοιχηματίζουν με-ταξύ τους για τη νίκη των δικών τους. 2) Στο συμβούλιο της φυλής οι σαχέμ και οι πολέμαρχοι κάθε φρατρίας κάθονται μαζί, η μια ομάδα αντίκρυ στην άλλη, ο κάθε ομιλητής μιλάει στους αντιπροσώπους της κάθε φρατρίας σαν σε ξεχωριστό σώμα. 3) Αν γινόταν κανένας φόνος στη φυλή και ο φονιάς κι
— 109 —
ο σκοτωμένος δεν ανήκαν στην ίδια φρατρία, το γένος που εί-χε δεχτεί την προσβολή έκανε συχνά έκκληση στα γένη-αδέρ-φια. Αυτά καλούσαν το συμβούλιο της φρατρίας και απευθύ-νονταν στην άλλη φρατρία σαν σύνολο, για να συγκαλέσει και αυτή το συμβούλιό της για να διευθετηθεί το ζήτημα. Εδώ λοιπόν εμφανίζεται πάλι η φρατρία σαν αρχικό γένος και με μεγαλύτερη πιθανότητα επιτυχίας από το πιο αδΰνατο ξεχω-ριστό γένος, που είνοα ποαδί της. 4) Όταν πέθοαναν εξέχοντες άνθρωποι, αναλάβαινε η αντίθετη φρατρία τη φροντίδα της ταφής και των νεκρώσιμων τελετών, ενώ η φρατρία του πε-θαμένου ακολουθούσε πενθώντας. Όταν πέθαινε ένας σαχέμ, η αντίθετη φρατρία ανάγγελνε στο ομοσπονδιακό συμβούλιο των Ιροκέζων ότι μένει κενή η θέση. 5) Στην εκλογή του σαχέμ έμπαινε πάλι στη μέση το συμβούλιο της φρατρίας. Θεωρείτο αρκετά αυτονόητο ότι τα γένη-αδέρφια θα επικύρωναν την ε-κλογή, τα γένη όμως των άλλων φρατριών μπορούσαν να κά-νουν ένσταση. Στην περίπτωση αυτή συνερχόταν το συμβού-λιο αυτής της φρατρίας, κι αν έβρισκε την ένσταση βάσιμη, η εκλογή ακυρωνόταν. 6) Παλιότερα, οι Ιροκέζοι είχαν ειδικά θρησκευτικά μυστήρια, που οι λευκοί τα έλεγαν medicine lodges. Τα μυστήρια αυτά τελούνταν στους Σενέκα από δυο θρησκευτικές εταιρίες, με κανονική μύηση για τα νέα μέλη. Σε καθεμιά από τις δύο φρατρίες αναλογούσε μια απ' αυτές τις εταιρίες. 7) Αν, όπως είναι σχεδόν βέβαιο, τα τέσσερα linages (γένη), που τον καιρό της κατάκτησης κατοικούσαν τα τέσσε-ρα τέταρτα της Τλασκαλά' ήταν τέσσερις φρατρίες, αυτό α-ποδείχνει ότι οι φρατρίες, όπως στους Έλληνες και σε παρό-μοιες συγγενικές ενώσεις στους Γερμανούς, θεωρούνταν και στρατιωτικές μονάδες. Αυτά τα τέσσερα linages πήγαιναν στη μάχη το καθένα σαν ξεχωριστή ομάδα, με δική του στολή και λάβαρο και με δικό του αρχηγό.
Όπως πολλά γένη αποτελούν μια φρατρία, έτσι, στην κλασική μορφή της οργάνωσης των γενών, πολλές φρατρίες αποτελούν μια φυλή. Σε κάμποσες περιπτώσεις, στις πολύ α-δυνατισμένες φυλές λείπει το ενδιάμεσο μέλος, η φρατρία. Τι
1. Αναφέρεται στην κατάκτηση του Μεξικού από τους Ισπανούς το 1519-1521 (σημ. γερμ. σύντ.)•
— 110 —
χαρακτηρίζει λοιπόν μια φυλή Ινδιάνων στην Αμερική;
1) Ότι έχει δική της περιοχή και δικό της όνομα. Κάθε φυ-λή, εκτός από τον τόπο της πραγματικής της εγκατάστασης, είχε ακόμα στην κατοχή της και μια σημαντική περιοχή για κυνήγι και ψάρεμα. Πέρα απ' αυτά βρισκόταν μια πλαηά ου-δέτερη λουρίδα γης, που έφτανε ως την περιοχή της άλλης φυλής και που σε γλωσσικά συγγενικές φυλές ήταν μικρή, ε-νώ ήταν μεγάλη σε γλωσσικά μη συγγενικές φυλές. Η ζώνη αυτή αντιστοιχεί με το συνοριακό δάσος των Γερμανών, με την έρημο που οι Σουηβοί του Καίσαρα δημιουργούν γύρω α-πό την περιοχή τους, με το isarnholt (δανικά jarnved, limes Danicus) ανάμεσα στους Δανούς κοα τους Γερμανούς, με το σαξονικό δάσος (Sachsenwald) και το branibor (σλαβικά = προστατευτικό δάσος) —απ' όπου πήρε τ' όνομά του το Μπράντενμπουργκ— ανάμεσα στους Γερμανούς και τους Σλάβους. Η περιοχή που χωριζόταν έτσι με αβέβαια σύνορα, ήταν η κοινή χώρα της φυλής, που την αναγνώριζαν για τέ-τοια OL γειτονικές φυλές και που η φυλή την υπεράσπιζε από επιθέσεις. Η αβεβοαότητα των συνόρων έγινε μειονεκτική κυ-ρίως μόνο όταν ο πληθυσμός είχε αυξηθεί πολύ. Τα ονόματα των φυλών τις περισσότερες φορές φαίνεται να έχουν προέλ-θει στην τύχη κοα δεν διαλέχτηκαν σκόπιμα. Με τον καιρό συ-νέβαινε συχνά οι γειτονικές φυλές να χαρακτηρίζουν μια φυ-λή με άλλο όνομα από το όνομα που χρησιμοποιούσε η ίδια. Έτσι, στους Γερμανούς το πρώτο τους ιστορικό γενικό όνο-μα Γερμανοί (Germanen) τους το έδωσαν οι Κέλτες.
2) Ότι έχει ειδική διάλεκτο, που αποτελεί χαρακτηριστι-κό μόνο αυτής της φυλής. Στην πραγματικότητα, φυλή και διάλεκτος συνυπάρχουν ουσιαστικά. Ακόμα ως τελευτούα στην Αμερική σχηματίζονταν φυλές και διάλεκτοι με τη διά-σπαση, και είναι αμφίβολο αν ακόμα και τώρα έχει σταματή-οει αυτό ολότελα. Όπου δύο αδυνατισμένες φυλές έχουν συγ-χωνευτεί σε μία, μπορεί σαν εξαίρεση, στην ί,δια φυλή να μι-λούνται δυο στενά συγγενικές διάλεκτοι. Ο μέσος όρος της δύναμης των αμερικανικών φυλών είναι λιγότερο από 2.000 άτομα. Οι Τσεροκέζοι ωστόσο είναι κάπου 26.000 — είναι ο μεγαλύτερος αριθμός Ινδιάνων στις Ηνωμένες Πολιτείες πυυ μιλούν την ίδια διάλεκτο.
— 111 —
3) Ότι έχει το δικαίωμα να εγκαθιστά πανηγυρικά στο α-ξίωμά τους τους σαχέμ και τους πολέμαρχους που έχουν ε-κλέξει τα γένη.
4) Ότι έχει το δικοάωμα να τους καθαιρεί ξανά, ακόμα και παρά τη θέληση του γένους τους. Επειδή οι σαχέμ και οι πολέμαρχοι είναι μέλη του συμβουλίου χης φυλής, αυτά τα δικαιώματα της φυλής απέναντί τους εξηγούνταν από μόνα τους. Εκεί όπου είχε σχηματιστεί μια ομοσπονδία φυλών και το σύνολο των φυλών αντιπροσωπευόταν σ' ένα ομοσπον-διακό συμβούλιο, τα παραπάνω δικαιώματα περνούσαν στο συμβούλιο αυτό.
5) Ότι έχει κοινές θρησκευτικές παραστάσεις (μυθολο-γία) κοα θρησκευτικές τελετές. «Οι Ινδιάνοι ήταν θρησκευτι-κός λαός με το δικό τους βάρβαρο τρόπο.»' Η μυθολογία τους δεν έχει ακόμα καθόλου μελετηθεί κριτικά. Φαντάζο-νται κιόλας τις θρησκευτικές τους παραστάσεις —κάθε λο-γής πνεύματα— να παίρνουν ανθρώπινη μορφή, η κατώτερη όμως βαθμίδα της βαρβαρότητας όπου βρίσκονταν, δεν γνω-ρίζει ακόμα εικονικές παραστάσεις, τα λεγόμενα είδωλα. Πρόκειται για μια λατρεία της φΰσης και των στοιχείων που εξελίσσετοα προς την πολυθεΐα. Οι διάφορες φυλές είχαν τις τακτικές τους γιορτές με ορισμένες μορφές λατρείας, κυρίως χορό και παιχνίδια. Ο χορός προπάντων ήταν ουσιαστικό στοιχείο όλων των θρησκευτικών τελετών. Κάθε φυλή έκανε χωριστά τις τελετές της.
6) Ότι έχει ένα συμβούλιο της φυλής για τις κοινές υπο-θέσεις. To αποτελοΰσαν όλοι οι σαχέμ και οι πολέμαρχοι των ξεχωριστών γενών που ήταν οι πραγματικοί εκπροσωποι των γενών, γιατί ήταν σε κάθε στιγμή ανακλητοί. To συμβού-λιο συζητούσε δημόσια, περιτριγυρισμένο από τα υπόλοιπα μέλη της φυλής, που είχαν κι αυτά το δικαίωμα να μιλάνε και ν' ακοΰγεται η άποψή τους. To συμβούλιο αποφάσιζε. Κατά κανόνα άκουγαν τον κάθε παρόντα όταν ζητούσε το λόγο, και οι γυναίκες μποροΰσαν να διατυπώσουν την άποψή τους μέσω ενός ομιλητή της εκλογής τους. Στους Ιροκέζους η τελι-κή απόφαση έπρεπε να παρθεί ομόφωνα, όπως συνέβαινε και
1. L. Η. Morgan, Ancient society, σελ. 115 (σημ. γεομ. σύντ.)•
— 112 —
για πολλές αποφάσεις γερμανικών αγροτικών κοινοτήτων (Markgemeinden). To συμβούλιο της φυλής ασχολιόταν κυ-ρίως με τη ρύθμιση των σχέσεων με ξένες φυλές. Δεχόταν πρεσβευτές και έστελνε πρεσβευτές, κήρυχνε τον πόλεμο και έκλεινε ειρήνη. Όταν γινόταν πόλεμος, πολεμούσαν κυρίως εθελοντές. Κατ' αρχήν θεωρούσαν ότι κάθε φυλή βρισκόταν σε κατάσταση πολέμου με κάθε άλλη, που δεν είχε κλείσει μα-ζί της ρητό σύμφωνο ειρήνης. Πολεμικές εκστρατείες ενάντια σε τέτοιους εχθρούς οργανώνονταν κυρίως από μεμονωμέ-νους διακεκριμένους πολεμιστές. Οργάνωναν έναν πολεμικό χορό και όποιος χόρευε μαζί τους δήλωνε μ' αυτό τον τρόπο τη συμμετοχή του στην εκστρατεία. Η φάλαγγα σχημαηζόταν αμέσως και ξεκινούσε. To ίδιο και η άμυνα της περιοχής της φυλής που δεχόταν την επίθεση γινόταν κυρίως από εθελο-ντές. To ξεκίνημα και η επιστροφή τέτοιων φαλάγγων έδιναν πάντα αφορμή για δημόσιες τελετές. Δεν χρειαζόταν έγκριση του συμβουλίου της φυλής για τέτοιες εκστρατείες, οΰτε τη ζητούσαν ούτε το συμβούλιο την έδινε. Είναι ακριβώς ανά-λογες με τις ιδιωτικές πολεμικές εκστρατείες των γερμανι-κών ακολουθιών (Gefolgschaften), όπως μας τις περιγράφει ο Τάκιτος, μονάχα που στους Γερμανοΰς οι ακολουθίες έχουν κιόλας πάρει μονιμότερο χαρακτήρα, αποτελούν σταθερό πυρήνα που οργανώνεται κιόλας σε καιρό ειρήνης και που σε περίπωση πολέμου συγκεντρώνονται γύρω του οι υπόλοιποι εθελοντές. Αντές οι πολεμικές φάλαγγες σπάνια είχαν μεγά-λη αριθμητική δύναμη. Οι πιο σημαντικές εκστρατείες των Ινδιάνων και σε μεγάλες αποστάσεις ακόμα, γίνονταν από α-σήμαντες πολεμικές δυνάμεις. Όταν συγκεντρώνονταν για μια μεγάλη επιχείρηση πολλές τέτοιες ακολουθίες, η καθεμιά υπάκουε μονάχα στο δικό της αρχηγό. Η ενότητα του σχεδίου εκστρατείας εξασφαλιζόταν κουτσά-στραβά από ένα συμ-βοΰλιο αυτών των αρχηγών. Είναι ο τρόπος πολέμου των Αλαμάνων στον Άνω Ρήνο, τον τέταρτο αιώνα, όπως μας τον περιγράφει ο Αμμιανός Μαρκελλίνος.
7) Σε μερικές φυλές βρίσκουμε έναν ανώτατο αρχηγό, που οι αρμοδιότητές του, όμως, είνοα πολύ περιορισμένες. Είναι ένας από τους σαχέμ που, στις περιπτώσεις που απαι-τούν γρήγορη ενέργεια, οφείλει να παίρνει προσωρινά μέτρα
— 113 —
ως την ώρα που θα μπορέσει να συνέλθει το συμβούλιο και ν' αποφασίσει οριστικά. Πρόκειται εδώ για μια αδύναμη απαρ-χή ενός οργάνου με εκτελεστική εξουσία που τις περισσότε-ρες φορές έμεινε άκαρπο στηνπιο πέρα εξέλιξη. Η εκτελεστι-κή εξουσία, στις πιο πολλές περιπτώσεις, αν όχι παντού, εξε-λίχθηκε όπως θα δούμε μάλλον από τον ανώτατο στρατιωτι-κό αρχηγό.
Η μεγάλη πλειοψηφία των Ινδιάνων της Αμερικής δέν ξεπέρασε τη φάση της ένωσής τους σε φυλές. Συγκροτημένοι σε μικρές αριθμητικά φυλές, που χωρίζονταν μεταξύ τους με πλατιές συνοριακές ζώνες και που αδυνάτιζαν από αιώνιους πολέμους, κατείχαν με λίγους ανθρώπους τεράστια περιοχή. Συμμαχίες ανάμεσα σε συγγενικές φυλές σχηματίξονταν εδώ κι εκεί από στιγμιαίες ανάγκες και διαλΰονταν μαζί με την outlet τους. Όμως σε ορισμένες περιοχές αρχικά συγγενικές φυ-λές που είχαν διασπαστεί, ενώθηκαν ξανά σε μόνιμες ομο-σπονδίες και έτσι έκαναν το πρώτο βήμα προς το σχηματισμό εθνών. Στις Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκουμε την πιο εξελιγμέ-νη μορφή μιας τέτοιας ομοσπονδίας στους Ιροκέζους. Ξεκι-νώντας από τους αρχικούς τόπους διαμονής τους δυτικά α-πό το Μισισιπή, όπου πιθανόν να αποτελούσαν έναν κλάδο της μεγάλης οικογένειας των Ντακότα, εγκαταστάθηκαν ϋ-στερα από μακρινή πορεία στη σημερινή Πολιτεία της Νέας Υόρκης, χωρισμένοι σε πέντε φυλές: Σενέκα, Καγιούγκα, Ονοντάγκα, Ονέιντα και Μοχόκ. Ζούσαν από το ψάρεμα, το κυνήγι κοα από μια πρωτόγονη κηπουρική, κατοικούσαν σε χωριά που τα προστάτευε συνήθως ένας φράχτης από πασ-σάλους. Ποτέ δεν ξεπέρασε η δύναμή τους τα 20.000 άτομα, είχαν κοα στις πέντε φυλές μια σειρά κοινά γένη, μιλούσαν στενά συγγενικές διαλέκτους της ίδιας γλώσσας και κατείχαν μια συνεχή περιοχή που ήταν μοιρασμένη στις πέντε φυλές. Και επειδή η περιοχή αυτή είχε νεοκατακτηθεί, ήταν φυσικό να συνηθίζουν να συσπειρώνοντοα αυτές οι φυλές ενάντια στις φυλές που εξετόπιζαν. To αργότερο σης αρχές του 15ου αιώνα, η συνένωση αυτή εξελίχθηκε σε αληθινή «αιώνια συμ-μαχία», σε μια ομοσπονδία που, με το αίσθημα της νέας της δύναμης, απέκτησε αμέσως επιθετικό χαρακτήρα και στον κολοφώνα της δΰναμής της, κατά το 1675, είχε κατακτήσει
— 114 —
μεγάλες λουρίδες γης γύρω της και είτε είχε διώξει τους κα-τοίκους τους, είτε τους είχε κάνει φόρου υποτελείς. Η ομο-σπονδία των Ιροκέζων μας δείχνει την mo προοδευμένη κοι-νωνική οργάνωση που κατάφεραν να φτάσουν οι Ινδιάνοι, που δεν ξεπέρασαν την κατώτερη βαθμίδα της βαρβαρότητας (δηλαδή εκτός από τους Μεξικανούς, τους Νεομεξικανούς' και τους Περουβιανούς). Οι βασικοί κανονισμοί της ομο-σπονδίας ήταν οι παρακάτω:
1) Αιώνια συμμαχία των πέντε φυλών που συγγένευαν εξ αίματος πάνω στη βάση της πλήρους ισότητας και αυτοτέλει-ας σε όλες τις εσωτερικές υποθέσεις της φυλής. Αυτή η συγ-γένεια εξ αίματος αποτελούσε την αληθι,νή βάση της ομο-σπονδίας. Από τις πέντε φυλές, τρεις λέγονταν πατρικές φυ-λές και ήταν αδερφές μεταξύ τους. Οι άλλες δυο λέγονταν φυ-λές-κόρες και ήταν μεταξύ τους επίσης αδερφικές φυλές. Τρία γένη —τα αρχαιότερα— αντιπροσωπεύονταν ακόμα ζωντανά και στις πέντε φυλές, άλλα τρία σε τρεις φυλές. Τα μέλη του καθενός απ' αυτά τα γένη ήταν αδέρφια μεταξύ τους μέσα και στις πέντε φυλές. Η κοινή γλώσσα, με διαφορές μό-νο στη διάλεκτο, ήταν έκφραση και απόδειξη της κοινής κα-ταγωγής.
2) To όργανο της ομοσπονδίας ήταν ένα ομοσπονδιακό συμβούλιο από 50 σαχέμ, που όλοι τους ήταν ίσοι σε βαθμό και υπόληψη. To συμβούλιο αυτό αποφάσιζε οριστικά για ό-λα τα ζητήματα της ομοσπονδίας.
3) Οι 50 αυτοί σαχέμ, όταν ιδρΰθηκε η ομοσπονδία, είχαν μοιραστεί στις φυλές και στα γένη σαν φορείς νέων αξιωμά-των που δημιουργήθηκαν επίτηδες για τους σκοπούς της ο-μοσπονδίας. Κάθε φορά που έμενε κενή μια θέση, τα ενδια-φερόμενα γένη εκλέγανε άλλους και μπορούσαν κάθε στιγμή να τους καθαιρέσουν. To δικαίωμα όμως της εγκατάστασης στο αξίωμά τους ανήκε στο ομοσπονδιακό συμβούλιο.
4) Αυτοί οι ομοσπονδιακοί σαχέμ ήταν επίσης σαχέμ στις δικές τους φυλές και είχαν έδρα κοα ψήφο στο συμβούλιο της φυλής.
5) Όλες οι αποφάσεις του ομοσπονδιακού συμβουλίου έ-
1. Βλέπε σημείωση στη σελ. 30 (σημ. ελλ. σύντ.)• — 115-^-
πρεπε να παίρνοντοα ομόφωνα.
6) Η ψηφοφορία γινόταν κατά φυλές, έτσι ώστε κάθε φυ-λή, και σε κάθε φυλή όλα τα μέλη του συμβουλίου, έπρεπε να συμφωνούν για να παρθεί μια έγκυρη απόφαση.
7) To καθένα από τα πέντε συμβοΰλια των φυλών μπο-ροΰσε να συγκαλεί το ομοσπονδιακό συμβούλιο, το οποίο, ό-μως, δεν μπορούσε να συγκληθεί με δική του πρωτοβουλία.
8) Οι σπνεδριάσεις γίνονταν μπροστά στο συγκεντρωμέ-νο λαό. Κάθε Ιροκέζος μπόρούσε να πάρει το λόγο. Αποφά-σιζε όμως μόνο το συμβούλιο.
9) Η ομοσπονδία δεν είχε προσωπική κορυφή, δεν είχε αρχηγό της εκτελεστικής εξουσίας.
10) Αντίθετα, είχε δυο ανώτατους πολεμικούς αρχηγούς, με ίσες αρμοδιότητες και ίση εξουσία (οι δυο «βασιλείς» των Σπαρτιατών, οι δυο ύπατοι στη Ρώμη).
Αυτή ήταν ολόκληρη η δημόσια συγκρότηση όπου έζησαν οι Ιροκέζοι πάνω από τετρακόσια χρόνια και εξακολουθούν να ζουν ακόμα. Την περιέγραψα λεπτομερειακά σύμφωνα με τον Μόργκαν, γιατί εδώ έχουμε την ευκαιρία να μελετήσουμε την οργάνωση μιας κοινωνίας που δεν γνωρίζει ακόμα το κράτός. To κράτος προϊ3ποθέτει μια ιδιαίτερη δημόσια εξου-σία, χωρισμένη από το σύνολο αυτών που το'αποτελούν κά-θε φορά, και ο Μάουρερ, που με σωστό ένστικτο αναγνωρίζει τη γερμανική κοινοτική συγκρότηση (Markverfassung) σαν έ-να καθαρά κοινωνικό θεσμό που διαφέρει ουσιαστικά από το κράτος, έστω κι αν ο θεσμός αυτός στο μεγαλύτερό του μέρος αποτελεί αργότερα τη βάση του κράτους — ο Μάουρερ λοι-πόν εξετάζει σ' όλα του τα έργα πώς αναπτύχθηκε σιγά-σιγά η δημόσια εξουσία μέσα και δίπλα από την αρχική οργάνωση των μαρκ (αγροτικών κοινοτήτων), των χωριών, των μεγά-λων αγροτικών κτημάτων και των πόλεων. Βλέπουμε στους βορειοαμερικανούς Ινδιάνους πώς μια αρχικά ενιαία φυλή απλώνεται σιγά-σιγά σε μια τεράστια ήπειρο, πώς οι φυλές με τη διάσπασή τους γίνονται λαοί, γίνονται δηλαδή ολόκλη-ρες ομάδες από φυλές, πώς αλλάζουν οι γλώσσες, ώσπου όχι μόνο γίνονται ακατανόητες η μια στην άλλη, αλλά ακόμα χά-νουν σχεδόν κάθε ίχνος από την αρχική ενότητα. Πώς, πα-ράλληλα, μέσα στις φυλές τα ξεχωριστά γένη διασπώνται σε
— 116 —
περισσότερα, πώς τα παλιά γένη-μητέρες διατηρούντοα σαν φρατρίες, ενώ μένουν ίδια τα ονόματα αυτοί)ν των παλιών γε-νών σε απομακρυσμένες και από πολύ καιρό χωρισμένες φυ-λές—ο λύκος και η αρκούδα είνοα ακόμα ονόματα γενών για την πλειοψηφία των ινδιάνικων φυλών. Και για όλες αυτές ταιριάζει σε γενικές γραμμές η συγκρότηση που περιγράψαμε πιο πάνω — μονάχα που πολλές φυλές δεν κατάφεραν να φτάσουν ως την ομοσπονδία συγγενικών φυλών.
Βλέπουμε όμως επίσης ότι, αν πάρουμε το γένος σαν δο-σμένη βασική κοινωνική μονάδα, όλη η συγκρότηση των γε-νών, των φρατριών και των φυλών αναπτυσσεται απ' αυτή τη μονάδα με επιτακτική σχεδόν αναγκαιότητα και φυσικό-τητα. Kcu οι τρεις αυτές ομάδες αποτελούν διαφορετικές βαθμίδες της συγγένειας εξ αίματος, η καθεμιά είναι κλεισμέ-νη στον εαυτό της και ρυθμίζει τα δικά της ζητήματα, όμως η καθεμιά συμπληρώνει επίσης την άλλη. Και ο κύκλος των υ-ποθέσεων που ανήκουν στη δικοαοδοσία τους περιλαμβάνει το σύνολο των δημόσιων υποθέσεων του ανθρώπου που βρί-σκεται στην κατώτερη βαθμίδα της βαρβαρότητας. Εκεί λοι-πόν που σ' ένα λαό βρίσκουμε το γένος σαν κοινωνική μονά-δα, πρέπει να ψάχνουμε επίσης για μια οργάνωση της φυλής παρόμοια μ' αυτήν που περιγράψαμε εδώ. Κι όπου υπάρ-χουν αρκετές πηγές, όπως στους Έλληνες και τους Ρωμαί-ους, όχι μονάχα θα τη βρούμε, αλλά και θα πειστούμε ότι και στις περιπτώσεις που μας εγκαταλείπουν οι πηγές, η σΰγκρι-ση με το αμερικάνικο κοινωνικό σύστημα μας βοηθάει να βγούμε από τις δυσκολότερες αμφιβολίες και να λύσουμε τα δυσκολότερα αινίγματα.
Κι είναι μια θαυμάσια συγκρότηση παρ' όλη την παιδική της απλότητα, αυτό το καθεστώς των γενών! Χωρίς στρατιώ-τες, χωροφύλακες και αστυνομικούς, χωρίς άρχοντες, βασι-λιάδες, διοικητές, νομάρχες ή δικαστές, χωρίς φυλακές, χω-ρίς δίκες, όλα τραβάνε τον κανονικό τους δρόμο. Για κάθε φιλονικία και διαφωνία αποφασίζει το σΰνολο των ενδιαφε-ρομένων, από το γένος ή τη φυλή, ή τα ξεχωριστά γένη μετα-ξύ τους, και μονάχα σαν έσχατο μέσο, που εφαρμόζεται σπά-νια, καταφεύγουν στην αιματηρή εκδίκηση, που η δική μας θανατική ποινή αποτελεί μονάχα την πολιτισμένη της μορφή
— 117 —
μαζί με όλα τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα του πο-λιτισμού. Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν πολύ περισσότερες κοινές υποθέσεις απ' ό,τι τώρα —το νοικοκυριό εί νοα για μια σειρά οικογένειες, κοινό και κομμουνιστικό, η γη είναι ιδιο-κτησία της φυλής, μονάχα τα περιβολάκια ανήκουν προσω-ρινά στα νοικοκυριά— δεν χρειάζετοα ωστόσο ούτε ίχνος α-πό το δικό μας το φουσκωμένο και πολΰπλοκο διοικητικό μηχανισμό. Όλα τα ζητήματα τα αποφασίζουν οι ίδιοι οι εν-διαφερόμενοι, και στις περισσότερες περιπτώσεις η συνή-θεια αιώνων τα έχει κιόλας ρυθμίσει όλα. Φτωχοί και άποροι δεν μπορεί να υπάρχουν—το κομμουνιστικό νοικοκυριό και το γένος ξέρουν τις υποχρεώσεις τους απέναντι στους γέ-ρους, τους αρρώστους και τους ανάπηρους πολέμου. Όλοι είνοα ίσοι και ελεύθεροι — μαζί και οι γυναίκες. Δεν υπάρχει ακόμα τόπος για δούλους, οϋτε κατά κανόνα για την υπο-δούλωση ξένων φυλών. Όταν γύρω στο 1651 οι Ιροκέζοι εί-χαν νικήσει τους Έρι και το «ουδέτερο έθνος»1, τους πρότει-ναν να μπουν σαν ισότιμα μέλη στην ομοσπονδία. Μόνο ό-ταν οι ηττημένοι αρνήθηκαν να το δεχτούν αυτό, τους έδιω-ξαν από την περιοχή τους. Και τι άντρες και γυναίκες γεννάει μια τέτοια κοι/νωνία, το μαρτυράει ο θαυμασμός όλων των λευκών που συναναστράφηκαν με Ινδιάνους που δεν είχαν α-κόμα διαφθαρεί, για την ατομική αξιοπρέπεια, την ευθύτητα, τη δύναμη του χαρακτήρα και την παλικαριά αυτών των βαρ-βάρων.
Παραδείγματα παλικαριάς είδαμε τώρα τελευταία στην Αφρική. Οι Κάφροι της χώρας των Ζουλού πριν από λίγα χρόνια, καθώς και οι Νουβίοι πριν από λίγους μήνες2 —και στις δυο φυλές δεν έχουν ακόμα εξαφανιστεί οι θεσμοί των
1. «Ουδέτερο έθνος» ονόμαζαν το 17ο αιώνα την πολεμική ομοσπονδία μερικών ινδιάνικων φυλών, συγγενικών πςιος τους Ιροκέζους, που ζοΰσαν στη βόρεια όχθη της λίμνης Έρι. Η πολεμική ομοσπονδία πήρε αυτή την ο-νομασία από τους γάλλους αποικιοκράτες, επειδή τηρούσε ουδετερότητα στους πολέμους ανάμεσα στις φυλές των Ιροκέζων και των Ουρόνων (σημ. γερμ. σύντ.).
2.0 Ένγκελς αναφέρεται εδώ στον εθνικοαπελευθερωτικό πόλεμο των Ζουλού και των Νουβίων ενάντια στους άγγλους αποικιοκράτες (...) (σημ. γερμ. σύντ.).
— 118 —
γενών— έκαναν ό,τι δεν μπορεί να κάνει κανένας ευρωπαϊ-κός στρατός. Οπλισμένοι μονάχα με λόγχες και ακόντια, χω-ρίς πυροβόλα όπλα, προχωρούσαν μέσα σε βροχή από σφαί-ρες των οπισθογεμών όπλων του αγγλικού πεζικού —που θε-ωρείται το πρώτο στον κόσμο σε πυκνή παράταξη μάχης— προχώρησαν ως τις λόγχες, το έφεραν σε αταξία και το ανέ-τρεψσν κάμποσες φορές, παρά την κολοσσιαία ανισότητα στα όπλα, και παρά το ότι δεν έχουν καθόλου στρατιωτική θητεία και δεν ξέρουν τι θα πει γυμνάσια. Πόσο αντέχουν και τι μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι αυτοί το αποδείχνει το παράπονο των Άγγλων, ότι ένας Κάφρος μέσα σε 24 ώρες μπορεί να διατρέξει μεγαλύτερη απόσταση και γρηγορότερα από ένα άλογο —«κι ο μικρότερος μυς τους ξεχωρίζει, σκλη-ρός και ατσαλένιος, σαν νεύρο καμτσικιού», λέει ένας άγ-γλος ζωγράφος.
Τέτοιοι ήταν οι άνθρωποι και η ανθρώπινη κοινωνία πριν γίνει ο χωρισμός σε διάφορες τάξεις. Κι όταν συγκρί-νουμε τη θέση τους με τη θέση της τεράστιας πλειοψηφίας των σημερινών πολιτισμένων ανθρώπων, θα δούμε ότι εί/ναι τεράστια η απόσταση ανάμεσα στο σημερινό προλετάριο και μικροαγρότη κοα στο παλιό ελεύθερο μέλος του γένους.
Αυτή είνοα η μια πλευρά. Ας μην ξεχνάμε, όμως, ότι αυτή η οργάνωση ήταν προορισμένη να σβήσει. Δεν ξεπερνούσε τη φυλή. Η ομοσπονδία των φυλών σημαδεύει κιόλας την αρχή της υπόσκαψής της, όπως θα δούμε και όπως εκφράστηκε κιόλας στις προσπάθειες των Ιροκέζων να υποδουλώσαυν άλλες φυλές. Ό,τι ήταν έξω οαιό τη φυλή, ήταν έξω από το δί-καιο. Όπου δεν υπήρχε ρητό σύμφωνο ειρήνης, επικρατούσε ο πόλεμος ανάμεσα στις φυλές, κοα ο πόλεμος γινόταν με την ωμότητα που ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα άλλα ζώα και που μόνο αργότερα μαλάκωσε με την επίδραση του υλικού συμφέροντος. To σύστημα των γενών στην άνθησή του, όπως το είδαμε στην Αμερική, προϋποθέτει μια εξαιρετικά ανεξέ-λικτη παραγωγή, και επομένως έναν εξαιρετικά αραιό πλη-θυσμό πάνω σε μεγάλη έκταση. Επομένως, προϋποθέτει και τη σχεδόν ολοκληρωτική υποταγή του ανθρώπου στην εξωτε-ρική φύση που ορθωνόταν ξένη και ακατανόητη απέναντί του, πράγμα που αντικαθρεφτίζετοα στις παιδιάστικες θρη-
— 119 —
σκευτικές παραστάσεις. Η φυλή έμενε το σύνορο για τον άν-θρωπο, τόσο για τον ξένο, από άλλη φυλή, όσο και για τον ί-διο τον εαυτό του: η φυλή, το γένος κοα οι θεσμοί τους ήταν ιε-ρά και απαραβίαστα, ήταν μια ανώτερη δύναμη δοσμένη από τη φΰση που TO άτομο της έμενε απόλυτα υποταγμένο στα οα-σθήματα, τη σκέψη και τη δράση του. Όσο επιβλητικοί κι αν μας φαίνονται οι άνθρωποι αυτής της εποχής, τόσο είναι α-παράλλαχτοι ο ένας με τον άλλο, κρέμονται ακόμα, όπως λέ-ει ο Μαρξ, από τον ομφάλιο λώρο της πρωτόγονης κοινότη-τας. Η εξουσία αυτής της πρωτόγονης κοινότητας έπρεπε να σπάσει — κι έσπασε. Όμως έσπασε από επιδράσεις που από την αρχή μας φαίνονταν σαν ξεπεσμός, σαν αμαρτωλή πτώ-ση από το απλό ηθικό ύψος της παλιάς κοινωνίας των γενών. Την καινούργια, πολιτισμένη ταξική κοινωνία εγκαινιάζουν τα πιο ποταπά συμφέροντα, η χυδαία απληστία, η ωμή φιλη-δονία, η βρομερή τσιγκουνιά, η εγωιστική καταλήστευση της κοινής ιδιοκτησίας. Τα πιο άθλια μέσα —η κλεψιά, η βία, η δολιότητα, η προδοσία— υποσκάφτουν την παλιά αταξική κοινωνία των γενών και οδηγούν στην πτώση της. Και η ίόια η νέα κοινωνία στα 2.500 χρόνια της ύπαρξής της δεν ήταν ποτέ τίποτε άλλο παρά η ανάπτυξη της μικρής μειοψηφίας σε βάρος της μεγάλης πλειοψηφίας που υφίσταται εκμετάλλευ-ση και καταπίεση. Και είναι τέτοια και σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά.
— 120—
IV TO ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΓΕΝΟΣ
Οι Έλληνες, όπως και οι Πελασγοί και άλλοι φυλετικά συγγενικοί τους λαοί, από τους προϊστορικούς κιόλας χρό-νους ήταν οργανωμένοι με την ίδια οργανική σειρά όπως και οι Αμερικανοί: γένος, φρατρία, φυλή, ομοσπονδία φυλών. Η φρατρία μποροΰσε και να λείπει, όπως στους Δωριείς, η ο-μοσπονδία των φυλών μπορούσε να μην έχει ακόμα διαμορ-φωθεί παντού, πάντως σε όλες τις περιπτώσεις το γένος ήταν η μονάδα. Τον κοαρό που οι Έλληνες μπαίνουν σττιν ιστορία, βρίσχονται στο κατώφλι του πολιτισμού. Ανάμεσα σ' αυτούς και τις αμερικανικές φυλές, που αναφέραμε mo πάνω, βρί-σκονται σχεδόν δυο ολόκληρες μεγάλες περίοδοι εξέλιξης, κατάτις οποίες οι Έλληνες της ηρωικής εποχής προηγού-νταν από τους Ιροκέζους. Γι' αυτό, το γένος των Ελλήνων δεν είναι καθολου πια το αρχαϊκό γένος των Ιροκέζων, η σφραγίδα του ομαδικοϋ γάμου αρχίζει αισθητά να σβήνει. To μητρικό δίκαιο έκανε τόπο στο πατρικό δίκαιο. Έτσι ο ατο-μικόζ πλοΰτος, που γεννιόταν, άνοιγε το πρώτο ρήγμα στο καθεστώς των γενών. Ένα δεΰτερο ρήγμα ήταν η φυσική συ-νέπεια του πρώτου: Επειδή ύστερα από την εισαγωγή του πα-τρικοΰ δικαίου η περιουσία μιας πλούσιας κληρονόμου θα περνούσε με το γάμο στον άντρα της, δηλαδή σε άλλο γένος, έσπασαν το θεμέλιο κάθε δικαίου των γενών, κι όχι μονάχα ε-πέτρεψαν, αλλά επέβαλανατψ/ περίπτωση αυτή να παντρεύ-εται to κορίτσι μέσα στο γένος, για να μείνει η περιουσία σ' αυτό.
Κατά την ελληνική ιστορία του Γκροτ', το αθηναϊκό γέ-νος ουγκρατιόταν:
1) Με τις κοινές θρησκευηκές τελετές και με το αποκλει-στικό δικαίωμα των ιερέων να εκτελούν τις τελετές της λα-τρείας προς τιμήν ενός ορισμένου θεού, του υποτιθέμενου ι-
1. G. Grote, A history of Greece, τόμ. 3, Λονδίνο 1869, σελ. 54-55. Η πρώττι έκδοση του έργου (τόμοι 1-12) κυκλοφόρησε από το 1846 ως το 1856 στο Λονδίνο (σημ. γερμ. σύντ.)•
— 121 —
δρυτή του γένους. Για την ιδιότητά του αυτή έδιναν στο θεό έ-να ειδικό όνομα.
2) Με τον κοινό τόπο ταφής (σύγκρινε Ευβονλίδη του Δημοσθένη).
3) Με το αμοιβοάο δικαίωμα κληρονομιάς.
4) Με την αμοιβαία υποχρέωση βοήθειας, προστασίας και υποστήριξης σε περίπτωση βίας.
5) Σε ορισμένες περιπτώσεις, με το αμοιβαίο δικαίωμα και την αμοιβαία υποχρέωση γάμου μέσα στα πλαίσια του γέ-νους, ιδίως όταν πρόκειται για ορφανές κόρες ή για κόρες κληρονόμους.
6) Με την κατοχή, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώ-σεις, κοινής ιδιοκτησίας με ιδιοάτερο άρχοντα (προεστό) και θησαυροφύλακα.
Ύστερα, κάμποσα γένη ενώθηκαν στη φρατρία, όμως με λιγότερο στενούς δεσμούς. Ωστόσο κι εδώ βρίσκουμε, όπως στο γένος, αμοιβαία δικαιώματα και καθήκοντα, ιδίως την κοινή εκτέλεση ορισμένων θρησκευτικών τελετών και το δι-καίωμα της καταδίωξης, όταν σκότωναν κανένα μέλος της φρατρίας (φράτορα). To σύνολο των φρατριών μιας φυλής είχε πάλι κοινές ιεροτελεστίες που επαναλαμβάνονταν κανο-νικά κι όπου το προβάδισμα το είχε ένας φυλοβασιλεύς (προϊστάμενος της φυλής) που εκλεγόταν από τους ευγενείς (ευπατρίδες).
Αυτά λέει ο Γκροτ. Κι ο Μαρξ προσθέτει: «Όμως, και μέ-σα από το ελληνικό γένος προβάλλει ξεκάθαρα ο άγριος (για παράδειγμα ο Ιροκέζος).» Και μπορούμε να τον δούμε καθα-ρότερα, μόλις ερευνήσουμε λίγο πιο πέρα.
Στο ελληνικό γένος έχουμε δηλαδή ακόμα:
7) Την καταγωγή σύμφωνα με το πατρικό δίκαιο.
8) Την απαγόρευση του γάμου μέσα στο γένος, εκτός από τις περιπτώσεις γάμου με γυναίκες που έχουν κληρονομιά.
Αυτή η εξαίρεση και το γεγονός ότι τη διατυπώνουν σαν νόμο, αποδείχνει την ισχύ του παλιού κανόνα. Αυτό βγαίνει επίσης και από το γενικό κανόνα ότι με το γάμο η γυναίκα α-παρνιόταν τις θρησκευτικές τελετές του γένους της και περ-νούσε στις θρησκευτικές τελετές του άντρα της, αφού κατα-γραφόταν στη φρατρία του. Σύμφωνα με αυτά και με ένα πε-
— 122 —
ρίφημο χωρίο του Δικαίαρχου, ο γάμος έξω από το γένος ή-ταν κανόνας, και ο Μπέκερ στο Χαρικλή παραδέχεται απε-ρίφραστα ότι δεν επιτρεπόταν σε κανένα να παντρευτεί μέσα στο δικό του γένος'.
9) To δικοάωμα της υιοθεσίας μέσα στο γένος. Γινόταν με υιοθεσία από μια οικογένεια, αλλά με την εκπλήρωση δημό-σιων διατυπώσεων και μονάχα σ' εξοαρετικές περιπτώσεις. 10) To δικαίωμα να εκλέγονται και να καθαιρούνται οι αρχηγοί. Ότι κάθε γένος είχε τον άρχοντά του, αυτό το ξέ-ρουμε. Ότι όμως το αξίωμα ήταν κληρονομικό σε ορισμένες οικογένειες, αυτό δεν αναφέρεται πουθενά. Υποθέτουμε πά-ντα ότι ως το τέλος της βαρβαρότητας δεν υπήρχε αυστηρή κληρονομικότητα, που είναι ολότελα ασυμβίβαστη με τις συνθήκες που επικρατούσαν, όπου πλούοαοι και φτωχοί εί-χαν μέσα στο γένος απολύτως ίσα δικαιώματα.
Όχι μονάχα ο Γκροτ, αλλά και ο Νίμπουρ, ο Μόμσεν και όλοι οι άλλοι ιστοριογράφοι της κλασικής αρχαιότητας σκό-νταψαν στο γένος. Όσο σωστά κι αν σημείωναν πολλά από τα χαρακτηριστικά του, έβλεπαν πάντα σ' αυτό μια ομάδα από οικογένειες, κοα δεν μπόρεσαν έτσι να καταλάβουν τη φΰση και την καταγωγή του γένους. Στο καθεστώς του γένους, η οι-κογένεια δεν ήταν ποτέ κοα δεν μπορούσε να είναι οργανωτι-κή μονάδα, γιατί ο άντρας και η γυναίκα αναγκαστικά ανή-καν σε δυο διαφορετικά γένη. To γένος έμπαινε ολόκληρο στη φρατρία και η φρατρία στη φυλή. Η οικογένεια ανήκε η μισή στο γένος του άντρα και η μισή στο γένος της γυναίκας. Και το κράτος επίσης δεν αναγνωρίζει στο δημόσιο δίκαω την οι-κογένεια. Η οικογένεια υπάρχει μέχρι σήμερα μονάχα για το ιδιωτικό δίκαιο. Κι όμως, όλη η ως τώρα ιστοριογραφία μας ξεκινάει από την παράλογη προϋπόθεση που έγινε απαρα-βίαστη ιδιαίτερα το 18ο αιώνα, ότι η μονογαμική ατομική οι-κογένεια, που είναι αμφίβολο αν είνοα αρχαιότερη από τον πολιτισμό, ήταν ο κρυσταλλικός πυρήνας που γύρω του δη-μιουργήθηκαν σιγά-σιγά η κοινωνία και το κράτος.
1. W. A. Becker, Charikles, Bilder altgriechischer Sitte. Zur genaueren Kenntniss des griechischen Privatlebens, μέρος δεύτερο, Λειψία 1840, σελ. 447 (σημ. γες>μ, σύντ.).
— 123 —
«Έχουμε να παρατηρήσουμε ακόμα στον κύριο Γκροτ», προσθέτει ο Μαρξ, «ότι παρ' ότι οι Έλληνες ανάγουν τα γέ-νη τους στη μυθολογία, ωστόσο τα γένη αυτά είναι αρχαιότε-ρα από τη μυθολογία με τους θεούς και τους ημίθεούς της, που τη δημιούργησαν οι ίδιοι.»
Ο Μόργκαν αναφέρει κατά προτίμηση τον Γκροτ, γιατί είνοα ένας επιφανής κι όμως πάνω από κάθε υποψία μάρτυ-ρας. Αφηγείται ακομα ότι κάθε αθηναϊκό γένος είχε ένα όνο-μα που είχε τη ρίζα του στον υποτιθέμενο ιδρυτή του, ότι γε-νικά πριν από τον Σόλωνα, κι ακόμα κι ύστερα από τον Σό-λωνα, όταν δεν υπήρχε διαθήκη, την περιουσία του πεθαμέ-νου την κληρονομούσαν τα μέλη του γένους (γεννήτες), κοα ότι σε περίπτωση φόνου πρώτα οι συγγενείς, ύστερα τα μέλη χον γένους και τέλος τα μέλη της φρατρίας του σκοτωμένου είχαν το δικαίωμα και το καθήκον να διώκουν δικαστικά τον εγκληματία: «Όλα όσα ακούμε για τους αρχαιότατους αθη-ναϊκοΰς νόμους στηρίζονται στο χωρισμό σε γένη και φρα-τρίες.»'
Η καταγωγή των γενών από κοινούς προγόνους προκά-λεσε μεγάλη σπαζοκεφαλιά στους «σοφούς φιλισταίους» (Μαρξ). Φυσικά, αφού την παρουσιάζουν για καθαρά μυθι-κή, δεν μπορούν καθόλου να εξηγήσουν την ανάπτυξη του γέ-νους από μια σειρά οικογένειες που αρχικά δεν ήταν διόλου συγγενικές μεταξύ τους. Και όμως πρέπει να το καταφέρουν, έστω και μόνο για να εξηγήσουν την ύπαρξη των γενών. Έτσι λοιπόν καταφεύγουν σε μια λογοδιάρροια που στριφογυρί-ζει μέσα σε φαύλο κύκλο και που δεν ξεπερνάει τη θέση: To γενεαλογικό δέντρο είναι βέβαια μύθος, αλλά το γένος είναι πραγματικότητα, και τέλος ο Γκροτ —οι παρεμβολές είναι του Μαρξ— λέει τα παρακάτω:
«Σπάνια μονάχα ακούμε να γίνεται λόγος γι' αυτό το γε-νεαλογικό δέντρο, γιατί μονάχα σε ορισμένες πολΰ πανηγυ-ρικές περιπτο'ισεις το βγάζουν στη δημοσιότητα. Μα και τα πιο ασήμαντα γένη είχαν τις κοινές τους θρησκευτικές τελε-τές (περίεργο πράγμα, μίστερ Γκροτ!) και κοινό υπεράνθρω-πο ιδρυτή και γενεαλογικό δέντρο ακριβώς όπως και τα πιο
1. Grote, A history of Greece, τόμ. 3, σελ. 66 (σημ. γερμ. σύντ.).
— 124 —
φημισμένα (πόσο περίεργο είναι κι αυτό, κύριε Γκροτ, για τα mo ασήμαντα γένη!). To βασικό σχέδιο και η ιδεατή βάση (α-ξιότιμε κύριε, όχι ιδεατή μα σαρκική, στα απλά γερμανικά fleischlicM) ήταν ίδια σε όλα.»1
Την απάντηση του Μόργκαν στο ζήτημα αυτό ο Μαρξ τη συνοψίζει με τα παρακάτω λόγια: «To σύστημα της συγγένει-ας εξ αίματος που αντιστοιχούσε στην πρωτόγονη μορφή του γένους —και οι Έλληνες κάποτε είχαν αυτή τη μορφή, όπως και οι άλλοι θνητοί— εξασφάλιζε τη γνώση των συγγενειών όλων των μελών του γένους μεταξύ τους. Ό,τι είχε γι' αυτούς αποφασισηκή σημασία το μάθαιναν στην πράξη από νήπια. Με τη μονογαμική οικογένεια ξεχάστηκε αυτό. To όνομα του γένους δημιούργησε ένα γενεαλογικό δέντρο, δίπλα στο ο-ποίο το γενεαλογικό δέντρο της ατομικής οικογένειας έμοια-ζε ασήμαντο. Τώρα λοιπόν αυτό το όνομα του γένους όφειλε ν' αποδείχνει το γεγονός της κοινής καταγωγής των φορέων του. Όμως, το γενεαλογικό δέντρο του γένους τραβούσε τόσο μακριά πίσω, που τα μέλη δεν μπορούσαν πια να αποδείξουν την αμοιβαία πραγματική τους συγγένεια, εκτός από ένα πε-ριορισμένο αριθμό περιπτώσεων και όταν υπάρχουν νεότε-ροι κοινοί πρόγονοι. To ίδιο το όνομα ήταν απόδειξη κοινής καταγοογής, και μάλιστα τελεσίδικη απόδειξη, εκτός από τις περιπτώσεις των υιοθεσιών. Απεναντίας, η ουσιαστική άρ-νηση κάθε συγγένειας ανάμεσα στα μέλη του γένους σε στιλ Γκροτ και Νίμπουρ, που μετέτρεψαν το γένος σε καθαρή επι-νόηση και δημιούργημα της φαντασίας, είναι αντάξια "ιδανι-κών" σοφών, δηλαδή σοφών που ζουν κλεισμένοι στους τέσ-σερις τοίχους. Επειδή η σύνδεση ανάμεσα στις γενεές, ιδίως με την εμφάνιση της μονογαμίας, χάθηκε στα βάθη του πα-ρελθόντος κι η περασμένη πια πραγματικότητα αντικαθρε-φτίζεται στη μυθολογική εικόνα της φαντασίας, συμπέραναν και συμπεραίνουν οι φιλισταίοι, τα ανθρωπάκια, ότι το γενε-αλογικό δέντρο της φαντασίας δημιούργησε πραγματικά γέ-νη!»
Η φρατρία, όπως και στους Αμερικανούς, ήταν ένα αρχι-κό γένος-μητέρα χωρισμένο σε πολλά γένη-κόρες που τα συ-
1. Στο ίδιο, σελ. 60 (σημ. γερμ. σύντ,).
— 125 —
νένωνε και συχνά τα ανήγαγε όλα σ' έναν κοινό γενάρχη. Έτσι, κατά τον Γκροτ, «όλα τα συνομήλικα μέλη της φρα-τρίας του Εκαταίου είχαν για πρόγονο δέκατου έκτου βαθ-μού τον ίδιο θεό».' Όλα τα γένη αυτής της φρατρίας ήταν λοι-πόν κυριολεκτικά αδελφά γένη. Ακόμα και στον Όμηρο η φρατρία εμφανίζεται σαν στρατιωτική μονάδα στο περίφημο σημείο όπου ο Νέστορας συμβουλεύει τον Αγαμέμνονα: «Κα-τάταξε τους άντρες κατά φυλές κοα φρατρίες, έτσι που η φρα-τρί,α να παραστέκει τη φρατρία και η φυλή τη φυλή.»2 Η φρα-τρία έχει ακόμα το δικαίωμα κοα την υποχρέωση σε περίπτω-ση φόνου ενός μέλους της φρατρίας να καταδιώκει το φονιά, δηλαδή παλιότερα είχε και την υποχρέωση της αιματηρής εκ-δίκησης. Έχει επίσης κοινά ιερά κοα κοινές γιορτές, και γενι-κά η διαμόρφωση όλης της ελληνικής μυθολογίας από την κληρονομημένη λατρεία της φύσης των Αρίων, καθοριζόταν κυρίως από τα γένη και τις φρατρίες όπου και την ασκούσαν. Η φρατρία είχε ακόμα έναν αρχηγό (φρατρίαρχο) και κατά τον ντε Κουλάνζ, έκανε συνελεύσεις, έπαιρνε δεσμευτικές α-' ποφάσεις και είχε δικαστική και διοικητική εξουσία. Ακόμα και το κατοπινό κράτος, που αγνοούσε τα γένη, άφησε στη φρατρία ορισμένα δημόσια λειτουργήματα.
Η φυλή αποτελείται από κάμποσες συγγενικές φρατρίες. Στην Αττική υπήρχαν τέσσερις φυλές, με τρεις φρατρίες η κα-θεμιά, κι η κάθε φρατρία είχε τριάντα γένη. Αυτός ο ακριβο-λογημένος καθορισμός των ομάδων προϋποθέτει συνειδητή, σχεδιασμένη επέμβαση στην αυθόρμητα δημιουργημένη συ-γκρότηση. Για το πώς, πότε και γιατί. έγινε αυτή η επέμβαση, σωπαίνει η ελληνική ιστορία, γι' αυτό το πράγμα οι ίδιοι οι Έλληνες διατήρησαν αναμνήσεις μονάχα μέχρι την ηρωική ε-ποχή.
Στους Έλληνες, που ήταν στριμωγμένοι σε σχετικά μι-κρή περιοχή, οι παραλλαγές στις διαλέκτους ήταν λιγότερο αναπτυγμένες απ' ό,τι στα μεγάλα αμερικανικά δάση. Όμως
1. Στο ίδιο, τόμ. 2, σελ. 58-59 (σημ. γερμ. σύντ.).
2. «Κρΐν' ανδρας κατά φϋλα, κατά φρήτρας, Άγάμεμνον, ώς φρήτρη φρήτρησιν άρήγη, φϋλα δέ φύλοις.»
Ομήρου, Ιλιάδα, Β', στίχοι 362,363 (σημ. τ. μετ.).
— 126 —
κι εδώ βρίσκουμε ενωμένες σε μεγαλΰτερα σύνολα μόνο τις φυλές που έχουν το ίδιο κύριο ιδίωμα, κι ακόμα στη μικρή Αττική βρίσκουμε μια ξεχωριστή διάλεκτο, που αργότερα κυ-ριάρχησε σαν γενική γλώσσα του πεζού λόγου.
Στα ομηρικά έπη βρίσκουμε τις ελληνικές φυλές να είναι τις περισσότερες φορές ενωμένες σε μικρούς λαούς που μέσα τους όμως τα γένη, οι φρατρίες και οι φυλές διατηρούν ακό-μα πλήρως την αυτοτέλειά τους. Κατοικούσαν ήδη σε πόλεις οχυρωμένες με τείχη. Με την επέκταση των κοπαδιών, της γε-ωργίας και με την αρχή της χειροτεχνίας αυξήθηκε ο πληθυ-σμός. Έτσι μεγάλωναν οι διαφορές στα πλούτη κοα μαζί τους to αριστοκρατικό στοιχείο μέσα στην παλιά, πρωτόγονη δη-μοκρατία. Κάθε ξεχωριστός μικρός λαός έκανε διαρκώς πο-λέμους για ν' αποκτήσει τα καλύτερα κομμάτια γης κοα βέ-βαια και για τα λάφυρα. Η μετατροπή των αιχμαλώτων πο-λέμου σε δούλους ήταν κιόλας αναγνωρισμένος θεσμός.
Η συγκρότηση αυτών των φυλών και των μικρών λαών ήταν η παρακάτω:
1. Μόνιμο όργανο ήταν το σνμβούλιο, η βουλή, πον αρχι-κά βέβαια το συγκροτούσαν OL αρχηγοί των γενών, αργότερα, όταν ο αριθμός μεγάλωσε, η εκπροσώπηση γινόταν με επιλο-γή, πράγμα που έδινε την ευκαιρία για τη διαμόρφωση και το δυνάμωμα του αριστοκρατικού στοιχείου. Έτσι κι ο Διονύ-σιος λέει ακριβώς ότι το συμβούλιο της ηρωικής εποχής απο-τελείται από τους πρόκριτους (κρατίστους)1. To συμβούλιο αποφάσιζε οριστικά για τις σπουδαίες υποθέσεις. Έτσι, to συμβούλιο των Θφών στον Αισχύλο παίρνει την κρίσιμη για τη δοσμένη κατάσταση απόφαση να θάψει με τιμές τον Ετεο-κλή, το πτώμα όμως του Πολυνείκη να το πετάξει βορά στα σκυλιά. Με τη δημιουργία του κράτους το συμβούλιο αυτό διαμορφώθηκε στην κατοπινή γερουσία.
2. Η λαϊκή συνέλενση (αγορά). Στους Ιροκέζους είδαμε ότι ο λαός, άντρες και γυναίκες, περιστοιχίζουν τη συνε-δρίαση του συμβουλίου, επεμβαίνουν στη συζήτηοη με ορι-σμένη τάξη και επηρεάζουν έτσι τις αποφάσεις του. Στους ο-
1. Δι,ονύσιος ο Αλικαρνασσεύς, Ρωμαϊκή αρχαιολογία, βιβλίο δεύτερο, κεφ. 12 (σημ. γερμ. σύντ.)
— 127 —
μηρικούς Έλληνες αυτό το «περιτριγύρισμα» («Umstand»), για να μεταχειριστοΰμε μια αρχαία γερμανική νομική έκ-φραση, έχει κιόλας εξελιχθεί σε πλήρη λαϊκή συνέλευση, ό-πως γινόταν επίσης στους Γερμανούς της πρωτόγονης επο-χής. Τη συνέλευση καλούσε το συμβούλιο, για να αποφασί-σει για σπουδαίες υποθέσεις. Ο κάθε άντρας μποροΰσε να παίρνει το λόγο. Την απόφαση έπαιρναν σηκώνοντας το χέ-ρι (Αισχύλος στις Ικέηδες) ή δια βοής. Η συνέλευση ήταν κυ-ρίαρχη και η απόφασή της τελεσίδικη γιατί, όπως λέει ο Σέ-μαν (Ελληνικές αρχαιότητες), «όταν πρόκειται για μια υπό-θεση που για την εκτέλεσή της απαιτείται η συνεργασία του λαού, ο Όμηρος δεν μας αποκαλύπτει κανένα μέσο για το πώς μπορούσε να εξαναγκαστεί ο λαός παρά τη θέλησή του νατηνεκτελέσει».1
Την εποχή εκείνη, όπου κάθε ενήλικο αρσενικό μέλος της φυλής ήταν πολεμιστής, δεν υπήρχε ακριβώς ακόμα καμιά χωρισμένη από το λαό δημόσια εξουσία, που θα μπορούσε να του αντιταχθεί. Η πρωτόγονη δημοκρατία βρισκόταν ακόμα σε πλήρη άνθηση και αυτό πρέπει να το έχουμε σαν αφετηρία όταν κρίνουμε την εξουσία και τη θέση τόσο του συμβουλίου, όσο και του βασιλέα.
3. Ο αρχηγός του στρατον (βασιλιάς). Εδώ παρατηρεί ο Μαρξ: «OL ευρωπαίοι σοφοί, που συνήθως είναι γεννημένοι πριγκιπόδουλοι, μετατρέπουν το βασιλέα σε μονάρχη με τη σΰγχρονη έννοια. Ο γιάνκης-ρεπουμπλικάνος Μόργκαν δια-μαρτύρεται όμως γι' αυτό. Λέει πολΰ ειρωνικά, μα αληθινά, για το γλοιώδη Γκλάντστον και για το Muventus Mundi>2 του: Ό κύριος Γκλάντστον μας παρουσιάζει τους έλληνες αρχη-γούς της ηρωικής εποχής σαν βασιλιάδες κοα ηγεμόνες και προσθέτει ότι ήταν και τζέντλεμεν. Αναγκάζεται όμως να πα-ραδεχτεί: Τενικά φαίνεται ότι βρίσκουμε αρκετά, μα όχι και πάρα πολΰ καθαρά καθορισμένο το έθι,μο ή το νόμο της δια-
1. G. F. Schoemann, Griechische Alterthiimer, τόμ. 1, Βερολίνο 1855, σελ. 27 (σημ. γερμ. σπντ.)•
2. W. Ε. Gladstone, Juventus Mundi. The Gods and Men of the Heroic Age (Τα νιάτα του κόσμον. Θεοί και άνθρωποι της ηραακής εποχής), Λονδίνο 1869 (σημ.γερμ. σύντ.).
— 128 —
δοχής του πρωτότοκου'".»1 Είμαστε βέβαιοι ότι ένα με τόσες επιφυλάξεις δικαίωμα διαδοχής του πρωτότοκου θα φανεί και στον ίδιο τον κύριο Γκλάντστον αρκετά, αν όχι πολύ κα-θαρά, ότι δεν έχει καμιά αξία.
Είδαμε πώς είχαν τα πράγματα με την κληρονομικότητα του αξιώματος του αρχηγού στους Ιροκέζους και στους άλ-λους Ινδιάνους. Όλα τα αξιώματα ήταν αιρετά αξιώματα, τις περισσότερες φορές μέσα στο γένος, και επομένως κληρονο-μικά μέσα σ' αυτό. Όταν έμενε κενή μια θέση, άρχιζαν σιγά-σιγά να προτιμούν τον πλησιέστερο συγγενή μέσα στο γένος —αδερφό ή γιο της αδερφής— αν δεν υπήρχαν λόγοι που ε-πέβαλλαν να τον αποφύγουν. Αν λοιπόν στους Έλληνες, τον κοαρό που επικρατεί το πατρικό δίκοαο, το αξίωμα του βασι-λιά περνούσε κατά κανόνα στο γιο ή σ' έναν από τσυς γιους, ααπό αποδείχνει μονάχα ότι ot γιοι εδώ είχαν την πιθανότη-τα της διαδοχής με λαϊκή εκλογή, δεν αποδείχνει όμως καθό-λου ότι υπήρχε νόμιμη διαδοχή χωρίς λαϊ'κή εκλογή. Αυτό που έχουμε εδώ, στους Ιροκέζους και στους Έλληνες, είναι η πρώτη αρχή γι,α ξεχωριστές οικογένειες ευγενών μέσα στα γέ-νη, και επιπλέον στους Έλληνες η πρώτη αρχή μιας μελλο-ντικής κληρονομικής ηγεμονίας ή μοναρχίας. Πρέπει λοιπόν να υποθέσουμε ότι στους Έλληνες ο βασιλιάς ή έπρεπε να ε-κλέγεται από το λαό ή τουλάχιστον να επικυρώνετοα από τα αναγνωρισμένα του όργανα —συμβούλιο ή αγορά— όπως γινόταν με το ρωμαίο «βασιλιά» (rex).
Στην Ιλιάδα ο άναξ ανδρών Αγαμέμνων δεν εμφανίζεται σαν ανώτατος βασιλιάς των Ελλήνων, αλλά σαν ανώτατος δι-οικητής ενός ομοσπονδιακού στρατού μπροστά σε μια πο-λιορκημένη πόλη. Και όταν ξέσπασε η διχόνοια ανάμεσα στους Έλληνες, συτή του την ιδιότητα τονίζει ο Οδυσσέας στο περίφημο χωρίο: δεν είναι καλό πράγμα η πολυαρχία. Ένας πρέπει να είναι διοικητής2, κλπ. (όπου προστέθηκε αργότερα και ο δημοφιλής στίχος για το σκήπτρο). «Ο Οδυσσέας δεν κά-νει εδώ μάθημα για μια μορφή διακυβέρνησης, αλλά απαιτεί
1. L. Η. Morgan, Ancient society, σελ. 248 (οημ. γεομ. σύντ.). 2.«Ούκ άγαθόν πολυκοιρανίη εΐς κοίρανος εστω.» Ομήρου, Ιλιάδα, Β', στίχος 204 (σημ. τ. μετ.).
— 129 —
υπακοή στον ανώτατο στρατάρχη στον πόλεμο. Στους Έλλη-νες που μπροστά στην Τροία εμφανίζονται μονάχα σαν στρα-τός, τα πράγματα εξελίσσονται αρκετά δημοκρατικά στην α-γορά. Όταν ο Αχιλλέας μιλάει για τα δώρα, δηλαδή για το μοί-ρασμα των λαφΰρων, αναθέτει πάντα τη μοιρασιά όχι στον Αγαμέμνονα, ούτε και σε κανέναν άλλο βασιλιά, αλλά "στους γιους των Αχαιών", δηλαδή στο λαό. Οι προσαγορεύσεις: διο-γενής και διοτραφής δεν αποδείχνουν τίποτα, γιατί κάθε γέ-νος κατάγεται από κάποιο θεό, και το γένος του αρχηγού της φυλής κατάγεται από έναν mo "επιφανή" θεό — εδώ από τον Δία. Ακόμα κοα αυτοί πον προσωπικά δεν είναι ελεύθεροι, ό-πως ο χοιροβοσκός Εύμαιος κοα άλλοι, έχουν "θεϊκή" χατα-γωγή (δίοι και θείοι), και μάλιστα στην Οδνσοεια, δηλαδή σε πολύ μεταγενέστερη εποχή από την Ιλιάδα. Στην Οδνσσεια πάλι ονομάζεται ήρωας ακόμα και ο κήρυκας Μούλιος, κα-θώς και ο τυφλός αοιδός Δημόδοκος. Κοντολογίς, η λέξη "βα-σιλεία" ("basileia"), που οι έλληνες συγγραφείς μεταχειρίζο-ντοα για να χαρακτηρίσουν τη λεγόμενη ομηρική βασιλεία (Konigtum) (γιατί η στρατιωτική ηγεσία είναι το κύριό της γνώρισμα), μαζί με το συμβοΰλιο κοα τη λαϊκή συνέλευση ση-μαίνει μονάχα στρατιωτική δημοκρατία.» (Μαρξ).
Ο βασιλιάς εκτός από τη στρατιωτική είχε και ιερατική και δικαστική δικοαοδοσία, την τελευτούα όχι καθορισμένη με α-κρίβεια, την πρώτη με την ιδιότητά του σαν ανώτατος εκπρό-σωπος της φυλής ή της ομοσπονδίας των φυλών. Για αστική, διοικητική δικαιοδοσία δεν γίνεται ποτέ λόγος. Φαίνεται ό-μως ότι χάρη στο αξίωμά του ήταν μέλος του συμβουλίου. To ν' αποδίδουμε τη λέξη βασιλεύς (Basileus) με τη λέξη βασιλιάς (Kbnig) είναι λοιπόν ετυμολογικά πολύ σωστό, αφού οι λέξεις Kbnig, kuning, δηλαδή βασιλιάς, παράγοντοα από το kuni, kiinne και σημαίνει αρχηγό ενός γένους. Όμως με τη σημερινή της σημασία, η λέξη Kbnig (βασιλιάς) δεν αντιστοιχεί με κανέ-ναν τρόπο στον αρχαίο έλληνα βασιλέα (Basileus). Ο Θουκυδί-δης ονομάζει ρητά την παλιά βασιλεία (Basileia) πατρική (patrikfi), δηλαδή ότι κατάγεται από τα γένη, και λέει ότι είχε αυστηρά καθορισμένη, δηλαδή περιορισμένη εξουσία.1 Κι ο
1. Θουκυδίδη, Ιστορία τουπελοποννησιαχονπολέμου, βιβλίο 1, κεφ. 13 (σημ. γερμ. σύντ.).
— 130—
Αριστοτέλης λέει ότι η βασιλεία της ηρωικής εποχής ήταν η-γεσία σε ελεύθερους και ο βασιλιάς ήταν στρατηγός, δικα-στής και αρχιερέας.' Δεν είχε λοιπόν κυβερνητική εξουσία με την κατοπινή έννοια.2
Βλέπουμε λοιπόν ότι στο ελληνικό καθεστώς της ηρωι-κής εποχής είναι ακόμα ζωντανή η παλιά οργάνωση των γε-νών, αλλά βλέπουμε και την αρχή της υπόσκαψής της: Πατρι-κό δίκαιο με κληροδότηση της περιουσίας στα παιδιά, πράγ-μα που ευνοοΰσε τη συσσώρευση πλούτου στην οικογένεια, κοα τη δυνάμωσε σε σύγκριση με το γένος. Η διαφορά στον πλούτο επηρέαζε με τη σειρά της το κοινωνικό καθεστώς με τη διαμόρφωση των πρώτων εμβρΰων μιας κληρονομικής α-ριστοκρατίας και βασι,λείας. Δουλεία, στην αρχη μονάχα των αιχμαλώτων πολέμου, αλλά που ανοίγει κιόλας την προο-πτική για την υποδούλωση των μελών της ίδιας της φυλής κι ακόμα και του γένους. Βλέπουμε ο παλιός πόλεμος ανάμεσα στις φυλές να εκφυλίζετοα κιόλας σε συστηματική ληστεία, στη στεριά και στη θάλασσα, για την απόκτηση ζώων, δού-λων, θησαυρών, να εκφυλίζεται σε κανονικό βιοποριστικό ε-πάγγελμα. Κοντολογίς, ο πλούτος εξυμνείται και εκτιμάται σαν ανώτατο αγαθό και γίνεται κατάχρηση των παλιών θε-σμών του γένους, για να δικαιολογείται η βίαιη ληστεία αγα-θών. Ένα μονάχα έλειπε ακόμα: Ένας θεσμός που δεν θα ε-ξασφάλιζε μονάχα τα νεοαποκτημένα πλούτη των ατόμων ε-νάντια στις κομμουνιστικές παραδόσεις του καθεστώτος των γενών, που δεν θα καθαγίαζε μονάχα την ατομική ιδιο-
1. Αριστοτέλη, Πολιτικά, βιβλίο 3, κεφ. 10 (σημ. γερμ. σύντ.).
2. Όπως τον έλληνα βασιλέα, έτσι και τον αζτέκο πολέμαρχο τον παρά-στησαν σαν σύγχρονο ηγεμόνα. Ο Μόργκαν για πρώτη φορά υποβάλλει σε ι-στορική κριτική τις αρχικά παρεξηγημένες και υπερβολικές, αργότερα κα-θαρά ψευδείς εκθέσεις των Ισπανών και αποδείχνει, ότι οι Μεξικανοί στη μέ-ση βαθμίόα της βαρβαρότητας βρίσκονταν ωστόσο ψηλότερα από τους νεο-μεξικανούς Ινδιάνους-Πουέμπλος, κοα ότι το καθεστώς τους, απ' ό,τι μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε οι παραμορφωμένες πληροφορίες, ανηστοι-χούσε σε τούτο: μια ομοσπονδία τριών φυλών, που είχαν κάνει φόρου υπο-τελείς μια σειρά άλλες φυλές, και που την κυβερνούν ένα ομοσπονδιακό συμβούλιο κι ένας ομοσπονδι,ακός στρατάρχης που οι Ισπανοί τον παρά-στησαν για «αυτοκράτορα» («Kaiser») (σημ. του Ένγκελς).
— 131 —
κτησία, που τόσο λίγο εκτιμούσαν προηγούμενα κοα θα ανα-κήρυχνε αυτό τον καθαγιασμό σε ανώτατο σκοπό κάθε αν-θρώπινης κοινότητας, αλλά που επίσης θα έβαζε τη σφραγίδα της γενικής κοινωνικής αναγνώρισης στις νέες μορφές από-κτησης ιδιοκτησίας που αναπτύσσονται η μια ύστερα από την άλλη, δηλαδή την αδιάκοπα επιταχυνόμενη αύξηση του πλούτου. Ένας θεσμός που όχι μόνο θα διαιώνιζε τη διάσπα-ση της κοινωνίας σε τάξεις που μόλις άρχιζε, αλλά που θα δι-αιώνιζε και το δικαίωμα της ιδιοκτήτριας τάξης να εκμεταλ-λεύεται την ακτήμονα τάξη και την κυριαρχία της πρώτης πάνω στη δεύτερη.
Κι αυτός ο θεσμός ήρθε. Εφευρέθηκε το κράτος.
— 132 —
V Η ΓΕΝΕΣΗ TOY ΑΘΗΝΑΪΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
To πώς εξελίχθηκε το κράτος εν μέρει με τη μεταβολή των οργάνων του καθεστώτος των γενών, εν μέρει με τον παρα-γκωνισμό τους από νέα όργανα που βγήκαν στη μέση, και τέ-λος με την ολοκληρωτική αντικατάστασή τουζ από πραγμα-τικά όργανα κρατικής εξουσίας, ενώ τη θέση του πραγματι-κού «ένοπλου λαού», που μόνος του υπεράσπιζε τον εαυτό του στα γένη, στις φρατρίες και στις φυλές του, πήρε μια ένο-πλη «δημόσια εξουσία» που ήταν υποταγμένη στα κρατικά αυτά όργανα και που επομένως μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και ενάντια στο λαό—όλα αυτά μπορούμε, στην πρώτη τους τουλάχιστον φάση, να τα παρακολουθήσουμε καλύτερα από οπουδήποτε αλλού στην αρχαία Αθήνα. Τις αλλαγές στη μορ-φή τις περιέγραψε βασικά ο Μόργκαν, εγώ πρέπει να συ-μπληρώσω στο μεγαλύτερό του μέρος το οικονομικό περιε-χόμενο που γεννάει αυτές τις αλλαγές.
Στην ηρωική εποχή οι τέσσερις φυλές των Αθηναίων κα-τοικούσαν ακόμα σε χωριστά εδάφη στην Αττική. Ακόμα και οι δώδεκα φρατρίες, που τις αποτελούσαν, φαίνεται να είχαν κι αυτές ξεχωριστές έδρες στις δώδεκα πόλεις του Κέκροπα. To καθεστώς ήταν το ίδιο το καθεστώς της ηρωικής εποχής: λαϊκή συνέλευση, λαϊκό συμβούλιο, βασιλιάς. Την εποχή που αρχίζει η γραφτή ιστορία, η γη ήταν κιόλας μοιρασμένη κοα είχε περάσει σε ατομική ιδιοκτησία, όπως ταιριάζει στην ήδη αρκετά αναπτυγμένη εμπορευμαηκή παραγωγή στα τέλη της ανώτερης βαθμίδας της βαρβαρότητας και στην αντίστοι-χή της ανταλλαγή εμπορευμάτων. Πλάι στα σιτηρά παρήγα-γαν κρασί και λάδι. To θαλάσσιο εμπόριο στο Αιγαίο Πέλα-γος το αποσπούσαν όλο και περισσότερο από τους Φοίνικες και το μεγαλύτερό του μέρος έπεφτε σε αττικά χέρια. Με την αγορά και την πώληση της γοαοκτησίας, με τον προοδευτικό καταμερισμό της εργασίας ανάμεσα στη γεωργία και τη χει-ροτεχνία, στο εμπόριο και τη ναυτιλία, ανακατεύτηκαν ανα-γκαστικά και πολΰ γρήγορα τα μέλη των γενών, των φρα-τριών και των φυλών. Στην περιφέρεια της φρατρίας κοα της
— 133 —
φυλής εγκαταστάθηκαν κάτοικοι, που αν και ήταν από τον ί-διο λαό, ωστόσο δεν ανήκαν σ' αυτές τις οργανώσεις, ήταν δηλαδή ξένοι στον τόπο της κατοικίας τους. Γιατί σε ειρηνι-κές εποχές κάθε φρατρία και κάθε φυλή διαχειριζόταν μονά-χη της τις υποθέσεις της, χωρίς να συμβουλεύεται το λαϊκό συμβούλιο ή το βασιλιά στην Αθήνα. Όποιος όμως κατοικού-σε στην περιοχή της φρατρίας ή της φυλής χωρίς ν' ανήκει σ' αυτές, δεν μπορούσε, φυσικά, να παίρνει μέρος σ' αυτή τη δι-οίκηση.
Έτσι, η ρυθμισμένη λειτουργία των οργάνων του καθε-στώτος των γενών διαταράχτηκε τόσο, που από την ηρωική κιόλας εποχή χρειάστηκε θεραπεία. Εισήγαγαν το πολίτευμα που αποδίδεται στον Θησέα. Η αλλαγή που έγινε ήταν πριν απ' όλα ότι ιδρύθηκε κεντρική διοίκηση στην Αθήνα, δηλαδή μερικές από τις υποθέσεις πον ως τότε διαχειρίζονταν ανε-ξάρτητα οι φυλές, κηρΰχτηκαν κοινές υποθέσεις και ανατέ-θηκαν στο κοινό συμβούλιο που έδρευε στην Αθήνα. Μ' αυτό, οι Αθηναίοι έκαναν ένα βήμα πιο μπροστά απ' ό,τι είχε κάνει ποτέ οποιοσδήποτε ιθαγενής λαός στην Αμερική: αντί για την απλή ομοσπονδία φυλών που κατοικούσαν η μια δίπλα στην άλλη, οι φυλές συγχωνεΰτηκαν σ' ένα κοα μόνο λαό. Έτσι γεν-νήθηκε ένα αθηναϊκό γενικό λαϊκό δίκαιο, που βρισκόταν πάνω από το εθιμικό δίκαιο των φυλών κοα των γενών. Ο α-θηναίος πολίτης σαν τέτοιος απέκτησε ορισμένα δικαιώματα και νέα νομική προστασία, ακόμα και σε έδαφος που ανήκε σε άλλη φυλή. Έτσι, όμως, είχε γίνει το πρώτο βήμα προς την υ-πονόμευση του καθεστώτος των γενών, γιατί ήταν το πρώτο βήμα για την κατοπινή εισδοχή πολιτών, που δεν ανήκαν σε καμιά από τις φυλές της Αττικής κοα που βρίσκονταν κοα έ-μεναν ολότελα έξω από το αθηναϊκό σύστημα γενών. Ένας δεύτερος θεσμός που αποδίδεται στον θησέα ήταν ο χωρι-σμός όλου του λαού, χωρίς να παίρνεται υπόψη το γένος, η φρατρία ή η φυλή, σε τρεις τάξεις: στους ευπατρίδες ή ευγε-νείς, στους γεώμορους ή γεωργοΰς και στους δημιουργούς ή χειροτέχνες, και η παραχώρηση στους ευγενείς του αποκλει-στικού δικαιώματος να κατέχουν δημόσια αξιώματα. Είναι αλήθεια ότι αν εξαιρέσουμε την κατοχή των αξιωμάτων από τους ευγενείς, η διαίρεση αυτή έμει/νε χωρίς αποτέλεσμα, για-
— 134 —
τί δεν δημιουργούσε καμιά άλλη νομική διάκριση ανάμεσα στις τάξεις. Όμως είναι σπουδαία, γιατί μας παρουσιάζει τα νέα κοινωνικά στοιχεία που είχαν αναπτυχθεί σιωπηρά. Δεί-χνει ότι η από συνήθεια κατοχή των αξιωμάτων στα γένη από ορισμένες οικογένειες είχε ουσιαστικά εξελιχθεί σε μη αμφι-σβητούμενο δικαίωμα αυτών των οικογενειών στα αξιώμα-τα, ότι αυτές οι οικογένειες, που έτσι κι αλλιώς ήταν ισχυρές με τα πλούτη τους, άρχιζαν να συνενώνοντοα, έξω από τα γέ-νη τους, σε μια ξεχωριστή προνομιούχα τάξη, κοα ότι το κρά-τος, που μόλις γεννιόταν, καθαγίαζε αυτό το σφετερισμό. Δείχνει ακόμα ότι ο καταμερισμός της εργασίας ανάμεσα στους αγρότες και τους χειροτέχνες είχε κιόλας δυναμώσει τόσο, που διεκδικοΰσε τα πρωτεία σε κοινωνική σημασία α-πέναντι στην παλιά διάρθρωση κατά γένη και φυλές. Κηρύσ-σει τέλος την ασυμβίβαστη αντίθεση ανάμεσα στην κοινωνία των γενών και στο κράτος. Η πρώτη προσπάθεια για το σχη-ματισμό κράτους είναι να διασπάσει τα γένη, χωρίζοντας τα μέλη του κάθε γένους σε προνομιούχους και μη προνομιού-χους και αυτούς πάλι σε δυο επαγγελματικές τάξεις, αντιπα-ραθέτοντας έτσι τη μια στην άλλη.
Την παραπέρα πολιπκή ιστορία της Αθήνας ως τον Σό-λωνα δεν τη γνωρίζουμε ολόπλευρα. To αξίωμα του βασιλιά έχανε τη σημασία του. Επικεφαλής του κράτους τέθηκαν άρ-χοντες εκλεγμένοι από τους ευγενείς. Η κυριαρχία των ευγε-νών μεγάλωνε όλο και περισσότερο, ώσπου κατά το 600 πριν από τη χρονολογία μας έγινε αβάσταχτη. Και συγκεκριμένα, κύριο μέσο για την καταπίεση της λαϊκής ελευθερίας ήταν το χρήμα και η τοκογλυφία. Η κύρια έδρα των ευγενών ήταν μέ-σα και γύρω από την Αθήνα, όπου TO θαλάσσιο εμπόριο, μα-ζί με την πειρατεία πον την ασκοΰσαν ακόμα όταν τους δινό-ταν ευκαιρία, τους πλούτιζε και συγκέντρωνε το χρηματικό πλούτο στα χέρια τους. Από εκεί, η χρηματική οικονομία που αναπτυσσόταν διείσδυε σαν διαβρωτικό οξύ στον πατροπα-ράδοτο τρόπο ύπαρξης των αγροτικών κοινοτήτων που βα-σίζονταν στη φυσική οικονομία. To καθεστώς των γενών εί-ναι απολύτως ασυμβίβαστο με τη χρηματική οικονομία. Η καταστροφή των μικροχωρικών της Αττικής συνέπεσε με το χαλάρωμα των παλιών δεσμών του γένους που τους περιέ-
— 135 —
βαλλε προστατευτικά. To ομόλογο και η κτηματική υποθήκη (γιατί οι Αθηναίοι είχαν εφεύρει ακόμα και την υποθήκη) δεν λογάριαζαν ούτε γένη ούτε φρατρίες. Κοα το παλιό καθεστώς των γενών δεν γνώριζε ούτε το χρήμα, ούτε την προκαταβο-λή, ούτε το χρηματικό χρέος. Γι' αυτό, η χρηματική κυριαρ-χία των ευγενών που επεκτεινόταν όλο και περισσότερο, δια-μόρφωσε επίσης ένα καινούργιο εθιμικό δίκαιο πον εξασφά-λιζε τον πιστωτή απέναντι στον οφειλέτη, που καθιέρωνε την εκμετάλλευση του φτωχού χωρικοΰ από τον κάτοχο του χρή-ματος. Όλοι οι αγροί της Αττικής ήταν γεμάτοι με στύλους, όπου σημειωνόταν ότι το κτήμα είναι υποθηκευμένο στον τά-δε και στον τάδε και για το τάδε χρηματικό ποσό. Τα χωρά-φια που δεν σημαδεύονταν με αυτόν τον τρόπο, είχαν κιόλας στο μεγαλύτερό τους μέρος πουληθεί, γιατί είχε λήξει η προ-θεσμία της υποθήκης ή γιατί δεν είχαν πληρωθεί οι τόκοι και είχαν γίνει ιδιοκτησία του ευγενή τοκογλύφου. Ο χωρικός έ-πρεπε να 'ναι ευχαριστημένος, αν του επιτρεπόταν να μείνει σαν ενοικιαστής στο χωράφι και να ζει από το ένα έκτο του εισοδήματος της δουλειάς του, πληρώνοντας για νοίκι τα πέ-ντε έκτα στο καινούργιο αφεντικό. Κάτι παραπάνω. Αν το προϊόν πώλησης του κτήματος δεν έφτανε να καλύψει το χρέ-ος ή αν αυτό το χρέος είχε γίνει χωρίς την εγγύηση μιας υπο-θήκης, ο οφειλέτης έπρεπε να πουλήσει τα παιδιά του στο ε-ξωτερικό σαν δούλους, για να πληρώσει τον πιστωτή. Η πώ-ληση των παιδιών από τον πατέρα — αυτός ήταν ο πρώτος καρπός του πατρικού δικαί,ου και της μονογαμί,ας! Κι αν η βδέλλα δεν είχε ακόμα ικανοποιηθεί πέρα για πέρα, μπορού-σε να πουλήσει τον ίδιο τον οφειλέτη σαν δούλο. Αυτή ήταν η ευχάριστη χαραυγή του πολιησμού για το λαό της Αθήνας.
Παλιότερα, όταν OL συνθήκες ζωής του λαού αντιστοι-χούσαν ακόμα στο καθεστώς των γενών, ήταν αδΰνατη μια τέτοιου είδους ανατροπή. Εδώ όμως η ανατροπή αυτή είχε γί-νει χωρίς να ξέρουν πώς. Ας γυρίσουμε μια στιγμή πίσω στους Ιροκέζους μας. Σ' αυτούς ήταν ακατανόητη μια κατά-σταση σαν αυτή που είχε τώρα επιβληθεί στους Αθηναίους, ας πούμε χωρίς να φταίνε και σίγουρα παρά τη θέλησή τους. Σ' αυτούς ο τρόπος παραγωγής που, χρόνος έμπαινε, χρόνος έβγαινε, έμενε ο ίδιος, δεν μπορούσε ποτέ να δημιουργήσει
— 136 —
τέτοιες συγκρούσεις που θα έλεγε κανείς ότι επιβάλλονται α-πό έξω, δεν μπορούσε να δημιουργήσει την αντίθεση του πλούσιου και του φτωχού, των εκμεταλλευτών και των εκμε-ταλλευμένων. Οι Ιροκέζοι απείχαν πολύ ακόμα από το να κυ-ριαρχούν πάνω στη φύση, αλλά μέσα στα πλαίσια των φυσι-κών συνόρων που τους έβαζε η φύση κυριαρχούσαν πάνω στην ίδια τους την παραγωγή. Εκτός από τις κακές σοδειές στα περιβολάκια τους, εκτός από την εξάντληση του αποθέ-ματος ψαριών στις λίμνες κοα τα ποτάμια τους, των αγρι-μιών στα δάση τους, ήξεραν πάντα τι θα απέδιδε ο δικός τους τρόπος εξασφάλισης των μέσων για τη συντήρησή τους. Εκεί-νο που έπρεπε να βγαίνει ήταν τα μέσα για τη συντήρησή τους, άλλοτε φτωχότερα κι άλλοτε πλουσιότερα. Ποτέ όμως δεν μπορούσαν να προκύψουν απρόβλεπτες κοινωνικές ανα-τροπές, ρήξη των δεσμών που συγκροτούσαν τα γένη, διά-σπαση των μελών των γενών κοα φυλών σε αντίθετες, αντι-μαχόμενες τάξεις. Η παραγωγή κινιόταν μέσα στα πιο στενά πλαίσια, αλλά οι παραγωγοί εξουσίαζαν το προϊόν τους. Αυ-τή ήταν η τεράστια υπεροχή της παραγωγής στην εποχή της βαρβαρότητας, που χάθηκε με το πέρασμα στον πολιτισμό, και θα είναι το καθήκον των κατοπινών γενιών να την ξανα-κατακτήσουν, αλλά πάνω στη βάση της τεράστιας κυριαρ-χίας του ανθρώπου πάνω στη φύση που έχει σήμερα επιτευ-χτεί και της ελεύθερης ένωσης των ανθρώπων που τώρα πια είναι δυνατή.
Διαφορετικά ήταν τα πράγματα στους Έλληνες. Η ατο-μική ιδιοκτησία που εμφανίστηκε σε κοπάδια και σε αντικεί-μενα πολυτελείας, οδήγησε στην ανταλλαγή ανάμεσα στα ά-τομα, στη μετατροπή των προϊόντων σε εμπορεύματα. Κι ε-δώ βρίσκετοα η αρχή όλης της κατοπινής ανατροπής. Μόλις οι παραγωγοί δεν ξόδευαν πια άμεσα οι ίδιοι το δικό τους προϊόν, αλλά το έδιναν στην ανταλλαγή, έχαναν την κυριαρ-χία πάνω του. Δεν ήξεραν πια τι γινόταν και δόθηκε η δυνα-τότητα να χρησιμοποιηθεί το προ'ιόν ενάντια στον παραγω-γό, για την εκμετάλλευση και την καταπίεσή του. Γι' αυτό κα-μιά κοινωνία δεν μπορεί να διατηρήσει για πολύ την κυριαρ-χία πάνω στην ίδια της την παραγωγή και τον έλεγχο πάνω στα κοινωνικά αποτελέσματα της δικής της παραγωγικής
— 137 —
διαδικασίας, όσο δεν καταργεί την ανταλλαγή ανάμεσα στα ξεχωριστά άτομα.
Οι Αθηναίοι όμως έμελλε να μάθουν με την ίδια τους την πεί,ρα πόσο γρήγορα το προϊόν, ύστερα από την εμφάνιση της ανταλλαγής ανάμεσα στα άτομα και τη μετατροπή των προϊ-όντων σε εμπορεύματα, επιβάλλει την κυριαρχία του πάνω στον παραγωγό. Με την εμπορευματική παραγωγή εμφανί-στηκε χαι η καλλιέργεια της γης από τα ξεχωριστά άτομα και για δικό τους λογαριασμό και σύντομα ακολούθησε και η α-τομική ιδιοκτησία στη γη. Ήρθε ακόμα και το χρήμα, το γενι-κό εμπόρευμα, που μ' αυτό ανταλλάσσονταν όλα τ' άλλα. Όταν όμως οι άνθρωποι εφεύρισκαν to χρήμα, δεν φαντάζο-νταν ότι δημιουργούσαν μ' αυτό τον τρόπο μια νέα κοινωνι-κή εξουσία, τη μία και μοναδική εξουσία με καθολική σημα-σία που μπροστά της έπρεπε να υποκλίνεται ολόκληρη η κοι-νωνία. Και την κυριαρχία αυτής της νέας εξουσίας, που ξε-πήδησε ξαφνικά, χωρίς να το ξέρουν και χωρίς να το θέλουν οι ίδιοι οι δημιουργοί της, την ένιωσαν οι Αθηναίοι σ' όλη την ωμότητα της νεότητάς της.
Τι έπρεπε να γίνει; To παλιό καθεστώς των γενών δεν α-ποδείχτηκε μονάχα ανίσχυρο μπρος στη νικηφόρα πορεία του χρήματος, αλλά στάθηκε και απόλυτα ανίκανο να βρει μέσα στα πλαίσιά του χώρο για πράγματα σαν το χρήμα, τους πιστωτές και χρεώστες, τη βίαιη είσπραξη χρεών. Ωστόσο, υ-πήρχε πια η νέα κοινωνική εξουσία και οι ευσεβείς πόθοι, η νοσταλγία για επιστροφή στον παλιό καλό καιρό, δεν μπο-ρούσαν να βγάλουν από τη μέση το χρήμα και την τοκογλυ-φία. Κι επιπλέον είχαν μια σειρά άλλα, δευτερεύοντα ρήγμα-τα στο καθεστώς των γενών. To ανακάτωμα των μελών του γένους και των φρατριών σ' όλη την περιοχή της Αττικής, ι-δίως στην ίδια την πόλη της Αθήνας, μεγάλωνε από γενιά σε γενιά, παρά TO γεγονός ότι ο αθηναίος πολίτης, ενώ μπορού-σε να πουλάει κτήματα έξω από το γένος του, δεν είχε ακόμα το δικαίωμα να πουλήσει το σπίτι, του. Με την πρόοδο της βιομηχανίας και των επικοινωνιών είχε αναπτυχθεί πληρέ-στερα ο καταμερισμός της εργασίας ανάμεσα στους διάφο-ρους κλάδους παραγωγής: γεωργία και χειροτεχνία — κοα μέσα στη χειροτεχνία, ανάμεσα στις αναρίθμητες υποδιαιρέ-
— 138 —
σεις της, εμπόριο, ναυτιλία κλπ. Τώρα ο πληθυσμός, ανάλο-γα με την απασχόλησή του, χωριζόταν σε αρκετά σταθερές ο-μάδες που η καθεμιά τους είχε μια σειρά νέα κοινά συμφέρο-ντα που δεν είχαν θέση στο γένος ή τη φρατρία και που για τη φροντίδα τους χρειάζονταν νέα αξιώματα. Ο αριθμός των δούλων είχε αυξηθεί σημανηκά κοα θα πρέπει από τότε κιό-λας να είχε ξεπεράσει πολύ τον αριθμό των ελεύθερων Αθη-ναίων. To καθεστώς των γενών αρχικά δεν γνώριζε τη δου-λεία, επομένως δεν ήξερε και τα μέσα για να χαλιναγωγεί αυ-τή τη μάζα των ανελεΰθερων. Και τέλος, το εμπόριο είχε φέ-ρει στην Αθήνα ένα σωρό ξένους, που είχαν εγκατασταθεί εκεί, γιατί εκεί ήταν πιο εύκολο να κερδίζουν χρήματα, και σύμφωνα επίσης με το παλιό σύστημα, οι ξένοι αυτοί δεν εί-χαν ούτε πολιτικά δικαιώματα ούτε νομική προστασία και, παρά την πατροπαράδοτη ανοχή, παρέμεναν ένα ενοχλητικό ξένο στοιχείο μέσα στο λαό.
Κοντολογίς, το σύστημα των γενών ζύγωνε στο τέλος του. Η κοι/νωνία καθημερινά αναπτυσσόταν και ξεπερνούσε τα πλούσιά του. Δεν μπορούσε ούτε να εμποδί,σει ούτε να ε-ξαλείψει ακόμα και τα χειρότερα κακά που είχαν γεννηθεί μπροστά στα μάτια όλου του κόσμου. Στο μεταξύ, όμως, είχε αναπτυχθεί σιωπηρά το κράτος. Οι νέες ομάδες που είχαν δη-μιουργηθεί με τον καταμερισμό της εργασίας, πρώτα ανάμε-σα στην πόλη και την ΰπαιθρο, και ύστερα ανάμεσα στους διάφορους κλάδους εργασίας μέσα στην ίδια την πόλη, δημι-ούργησαν νέα όργανα για την υπεράσπιση των συμφερόντων τους. Δημιουργήθηκαν κάθε λογής αξιώματα. Και το νεαρό κράτος χρειάστηκε πριν απ' όλα μια δική του εξουσία, που στους θαλασσοπόρους Αθηναίους στην αρχή δεν μπορούσε να είναι παρά μονάχα ναυτική εξουσία για διάφορους μι-κρούς πολέμους και για την προστασία των εμπορικών πλοί-ων. Κάποτε, άγνωστο πότε, πριν από τον Σόλωνα, δημιουρ-γήθηκαν οι ναυκραρίες, μικρές εδαφικές περιοχές, δώδεκα σε κάθε φυλή. Κάθε ναυκραρία όφειλε να διαθέτει ένα πολεμικό πλοίο, να το αρματώνει και να το επανδρώνει, και χώρια απ' αυτό να διαθέτει και δυο ιππείς. Ο θεσμός αυτός χτύπησε α-πό δυο μεριές το καθεστώς των γενών. Πρώτα, γιατί δημι-ουργούσε μια δημόσια εξουσία που απλούστατα δεν ήταν πια
— 139 —
ταυτόσημη με το σύνολο του ένοπλου λαού. Και δεύτερο, για πρώτη φορά διοαροΰσε το λαό για δημόσιους σκοποΰς όχι κατά συγγενική ομάδα, αλλά κατά εδαφική σνγκατοίκηση. To τι σήμαινε αυτό θα φανεί παρακάτω.
Μια και το καθεστώς των γενών δεν μπορούσε να βοηθή-σει το λαό που ήταν θύμα της εκμετάλλευσης, δεν του έμενε άλλο παρά το κράτος που γεννιόταν. Κι αυτό τον βοήθησε με τη νομοθεσία του Σόλωνα, που ταυτόχρονα δυνάμωνε με τη σειρά της το κράτος σε βάρος του παλιού καθεστώτος. Ο Σό-λωνας —ο τρόπος που το 594 πριν από τη χρονολογία μας έ-γινε η μεταρρύθμισή του δεν μας ενδιαφέρει εδώ— εγκαινία-σε τη σειρά των λεγόμενων πολιτικών επαναστάσεων και μά-λιστα με μια επέμβαση στην ιδιοκτησία. Όλες οι επαναστά-σεις που έγιναν από τότε είναι επαναστάσεις για την υπε-ράσπιση ενός είδους ιδιοκτησίας ενάντια σ' ένα άλλο είδος ι-διοκτησίας. Δεν μπορούν να υπερασπίσουν το ένα σύστημα χωρίς να παραβιάσουν το άλλο. Στη μεγάλη Γαλλική Επανά-σταση θυσιάστηκε η φεουδαρχική ιδιοκτησία για να σωθεί η αστική. Στην επανάσταση του Σόλωνα η ιδιοκτησία των πι-στωτών θυσιάστηκε προς όφελος της ιδιοκτησίας των οφει-λετών. Απλούστατα, ακυρώθηκαν τα χρέη. Τις λεπτομέρειες δεν τις ξέρουμε ακριβώς, πάντως ο Σόλωνας στα ποιήματά του ποανεύεται ότι απομάκρυνε από τις χρεωμένες γαίες τους στύλους υποθήκης κοα ότι έφερε ξανά στον τόπο τους ό-σους είχαν δραπετεύσει ή είχαν πουληθεί στο εξωτερικό για χρέη. Αυτό μπόρεσε να γί,νει μονάχα με μια ανοιχτή παρα-βίαση της ιδιοκτησίας. Και πραγματικά, από την πρώτη ως την τελευταία, όλες οι λεγόμενες πολιτικές επαναστάσεις έγι-ναν για την προστασία ενόςείδους ιδιοκτησίας που πραγμα-τοποιήθηκε με την κατάσχεση (που λέγετοα και κλοπή) ενός άλλουείδους ιδιοκτησίας. Κι αυτό είναι τόσο αληθινό, που ε-πί 2.500 χρόνια η ατομική ιδιοκτησία μπόρεσε να διατηρηθεί μονάχα με την παραβίαση της ιδιοκτησίας.
Τώρα όμως έπρεπε να βρεθεί τρόπος για να εμποδιστεί το ξανασκλάβωμα των ελεύθερων Αθηναίων. Αυτό έγινε πρώτα με γενικά μέτρα, για παράδειγμα με την απαγόρευση χρεωστικών συμβολαίων, όπου το πρόσωπο του οφειλέτη έ-μπαινε ενέχυρο. Ακόμα καθορίστηκε ένα ανώτατο όριο στην
— 140 —
έκταση της γοαοκτησίας που μπορεί να κατέχει κάθε ξεχωρι-στό άτομο, για να μπουν έτσι μερικοί τουλάχιστον φραγμοί στη βουλιμία των ευγενών για τη γη των χωρικών. Ύστερα ό-μως ακολούθησαν συνταγματικές αλλαγές, που οι σπουδαιό-τερες για μας είναι οι παρακάτω:
Αύξησαν τα μέλη του συμβουλίου σε 400, εκατό από κάθε φυλή. Εδώ λοιπόν έμενε ακόμα σαν βάση η φυλή. Αυτή ήταν ωστόσο και η μόνη πλευρά του παλιού καθεστώτος που μπή-κε στο νέο κρατι,κό σώμα. Γιατί κατά τ' άλλα ο Σόλωνας χώ-ρισε τους πολίτες σε τέσσερις τάξεις σύμφωνα με τη γη που είχαν και σύμφωνα με to εισόδημά τους, 500,300 και 150 μέ-διμνοι σιτηρά (1 μέδιμνος = περίπου 41 λίτρες) ήταν τα ελά-χιστα ει,σοδήματα για τις τρεις πρώτες τάξεις. Όποιος είχε λιγότερη γοαοκτησία ή δεν είχε καθόλου, ανηκε στην τέταρτη τάξη. 'Ολα τα αξιώματα δικαιούνταν να τα κατέχουν μόνο οι τρεις ανώτερες τάξεις, και τα ανώτατα αξιώματα μόνο η πρώτη τάξη. Η τέταρτη τάξη είχε μονάχα το δικαίωμα να μι-λάει και να ψηφίζει στη λαϊκή συνέλευση. Εδώ όμως εκλέγο-νταν και εδώ λογοδοτούσαν όλοι οι αξιωματούχοι, εδώ φτιά-χνονταν όλοι οι νόμοι και εδώ η τέταρτη τάξη αποτελούσε την πλειοψηφία. Τα αριστοκρατικά προνόμια ανανεώθηκαν εν μέρει με τη μορφή προνομίων του πλούτου, όμως ο λαός διατηρούσε την αποφασιστική εξουσία. Οι τέσσερις τάξεις α-ποτελούσαν επίσης τη βάση μιας νέας οργάνωσης του στρα-τού. Οι δυο πρώτες τάξεις έδιναν το ιππικό, η τρίτη υπηρε-τούσε σαν βαρύ πεζικό, η τέταρτη σαν ελαφρά οπλισμένο, ευ-κίνητο πεζικό ή υπηρετούσε στο στόλο, όπου ίσως να πληρω-νόταν κιόλας.
Εδώ λοιπόν μπαίνει ένα ολότελα καινούργιο στοιχείο στο καθεστώς: η ατομική ιδιοκτησία. Τα δικαιώματα και τα καθήκοντα των πολιτών διαβαθμίζονται ανάλογα με την έ-κταση της γαιοκτησίας τους, και στο βαθμό που κερδίζουν σε επιρροή οι ιδιοκτήτριες τάξεις, στον ίδιο βαθμό παραγκωνί-ζονται οι παλιές ενώσεις με βάση τη συγγένεια εξ αίματος. To καθεστώς των γενών είχε υποστεί μια νέα ήττα.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου