Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου 2009

Νίκος Πουλατζάς - Φασισμός και Δικτατορία (ολόκληρο το βιβλίο) Μέρος 1

Σημείωση: Το κείμενο έχει μετατραπεί από pdf αρχείο και γι' αυτό περιέχει μικρά λάθη σε κάποιες λέξεις. Είναι όμως ευανάγνωστο. Για το πρωτότυπο pdf το οποίο δεν περιέχει τα μικρά αυτά λάθη (που όμως δεν αναγνωρίζει τους χαρακτήρες/γράμματα), πηγαίνετε εδώ: http://www.gamato.info/details.php?id=d6f1d034cce68d738d0d3d511dc56e9a097b8b2d

ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ
ΦΑΣΙΣΜΟΣ
ΚΑΙ
ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ
Η ΤΡΪΤΗ ΔΙΕΘΝΚ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΗ#ΣΤΟΝ ΦΑΣΙΣΙ
m
ΙΝΣΤΙΤΟΓΤΟ ΝΙΚΟΣ ΠΟΓΛΑΝΤΖΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΕΜΕΛΙΟ
0 ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΙΚΤΑΤΟΡΙΑ του Νίκου Πουλαντζά, είναι ένα από τα σπου-δαιότερα έργα. αν όχι το σπουδοαότερο, που γράφτηκαν για την άνοδο του φασισμοΰ στην Ιταλία και τη Γερμανία κατά τον Μεσοπόλεμο, την εμπέδω-σή τους στην εξουσία και την άσκησή της από το ναζιστικό (Γερμανία) και το φασιστικό (Ιταλία) κόμμα. Πιο συγκεκριμένα. 0 Πουλαντζάς προσπάθησε να δώσει απάντηση στο ερώτημα της τεράστιας κοινωνικής -αστικής και λαϊκής- βάσης τοΐ) φασισμού. Ήτοι. ανέδειξε τη διαδικασία και το αποτέλε-σμα του εκφασισμοΰ των αντίστοιχων χωρών. Αυτός ο εκφασισμός ερμη-νεύει τη συμπαράταξη φασισμού κοα κοινωνικού σώματος στους σκοπούς και τα μέσα. Χωρίς αυτή την ομοιογενοποίηση που επέφερε ο εκφασισμός, οι')τε η Γερμανία ούτε η Ιταλία θα μπορούσαν να έχοον την τεράστια δυνα-μη που είχαν συγκεντρώσει στις παραμονές του πολέμου. Κι ούτε θα μπο-ρούσαν να τον διεξαγάγουν με τον τρόπο ποο τον διεξήγαγαν. η μεν Ιταλία ώσπου κατέρρευσε στρατιωτικά (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 1943). η δε Γερμανία ώσποο συντρίφτηκε ολοσχερώς στρατιωτικά τον Μάη του 1945 κάτω από τα συνδυασμένα πλήγματα. από Ανατολή και Δύση. των συμμαχικών στρατιών αλλά κοα των δυνάμεων της Αντίστασης των κατεχόμενων ευρωπού'κών χωρών.
0 ΝΙΚΟΣ ΠΟΤΛΛΝΤΖΑΣ γεννήθηκε στην Αθήνα το 1936. Σπούδασε Νομικά και Κοινωνικές Επιστήμες στην Αθήνα. στη Χού'δελβέργη κοα στο Παρίσι• έγινε καθηγητής Κοινωνιολογίας στο 8ο Πανεπιστήμιο του Παρισιού και Διευθυ-ντής Σπουδών στην Ecole Pratique des Hautes Etudes. Εγκατεστημένος στη Γαλλία από το 1961. αοτοκτόνησε τον Οκτώβριο του 1979. Στην Ελλάδα κυκλοφοροόν τα βιβλία του: Οι χοινωνιχές τάξεις στον σύγ-χρονο καπιταλισμό- Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις- Για τον Γκράμ-σι: Μεταξύ Σαρτρ και Αλτουσέρ παρεμβάσεις• II κρίση των διχτατοριών: Πορ-τογαλία. Ελλάδα. Ισπανία.• To κράτος. η εξουσία, ο σοσιαλισμός- Προβλήμα-τα του σύγχρονου κράτους και του φασιστικού φαινομένου (μαζί με τους Ρ. Μίλιμπαντ και Ζ.-Π. Φάυ).
ISBN 960-310-317-9
ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ
Η 3η Αιεθνής αντιμέτωπη στον φασιομό
ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΕΜΕΛΙΟ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
To κείμενο που ακολονθεί γράφτηκε το 1969, δυο χρόνια μετά το πραξικόπημα στην Ελλάδα κι ένα χρόνο μετά το γαλλικό Μάη.
Μέοα οτο πλαίσιο των θεωρητικοπολιτικών προβλημάτων που έθε-τε η ελληνική αντίσταση, η μελέτη του γερμανικον και του ιταλικού φαοιομού ως σνγκεκριμένων μορφών καπιταλιστικού Κράτους Εκτά-κτου Ανάγκης και η μελέτη της πολιτικής του εργατικού κινήματος απέναντί τονς, μον είχε φανεί χρήσιμη. Βέδαια το κείμενό μου δεν α-ναφέρεται στην Ιοπανία και την Πορτογαλία ούτε επίσης ατην ελλη-νική δικτατορία. Κι αυτό γιατί η ελληνική περίπτωαη, όπως το είχα γράψεί οτο περιοδικό ΠΟΡΕΙΑ, (που εξέδιδε τότε ο ελληνικός φοιτη-τικός Σνλλογος στο Παρίσι) μοιάζει να έχει περιοαότερο αχέση με τη ατρατιωηκή δικτατορία παρά με τον φαοιομό, με την ακριδή έννοια του όρου.
Πρέπει όμως να προεώοποιήαω τους αναγνώστες ότι οήμερα δεν σνμμερίζομαι μερικές αναλύοεις του κειμένον, γιατί μου φαίνονται εί-τε πολύ οχηματικές, είτε, οε μερικές περιπτώσεις, λανθασμένες: λόγου χάρη οι γενικές παρατηρήσεις στο κεφάλαιο: «Η Σοβιετική Ένωση καί η Διεθνής». Σκέφτηκα όμως, ότι είναι προτιμότερο να όιατηρήσω το κείμενο οτην αρχική του μορφή. Πραγματικά, η αξία των θεωρητικο-πολιτικών κεψένων συνίσταται και στο γεγονός ότι φέρουν τη οφρα-γίδα της συγκυρίας μέοα στην οποία έχονν γραφεί.
ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ Αεκέμβριος 1974
ΕΐΣΑΓΩΓΗ
Για ποιο λόγο, αυτή τη στιγμή μια μελέτη για τον φασισμό;
Νομίζω ότι η μελέτη αυτή λόγω της επικαιρότητας του προβλήμα-τος ανταποκρίνετοα σε μια πολιτική ανάγκη. Πραγματικά, πριν από μερικά χρόνια το ζήτημα του φασισμού κοα των άλλων μορφών δι-κτατορίας έμοιαζε ν' απασχολεί μόνο μια κάποια ακαδημαϊκή ιστο-ριογραφία, που κι αυτή, άλλωστε, έμενε παραγκωνισμένη στο περιθώ-ριο της ιστορίας. Να όμως που γίνετοα όλο και πιο φανερό ότι ο ι-μπεριαλισμός σήμερα περνάει, σε παγκόσμια κλίμακα, μια σοβαρή κρί-ση που προαβάλλει τις ίδιες του τις μητροπόλεις. Είναι μια κρίση μό-λις στο ξεκίνημά της. To γεγονός μαρτυρεί ότι απέναντι στην οξύτη-τα της ταξικής πάλης που χαρακτηρίζει αυτήν τη μακρά κι ανοιχτή περίοδο («το μέλλον διαρκεί πολύ»), το ζήτημα του Κράτους Εκτά-κτου Ανάγκης, κοα συνακόλουθα του φασισμού, είνοα επίκαιρο: όπως, άλλωστε, επίκαιρο είναι κοα το ζήτημα της επανάσταοης.
Όπως σε κάθε μελέτη ιατορικού υλισμού, το αντικείμενο αυτού του κειμένου είνοα σύνθετο- η αρχιτεκτονική του παρουσιάζει τρεις βασι-κές πτυχές:
1. Ο φασισμός ως ώιότυπο πολιτικό φαινόμενο. Προσπάθησα να κατανοήσω τον ουσιαστικό χαρακτήρα του φοανομένου αναλύοντας τις αιτίες κοα τ' αποτελέοματά του κι αφήνοντας κατά μέρος τα δευ-
10
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
τερεΰοντα γνωρίσματα που το σημάόεψαν εκεί όπου είχε γίνει καθε-στώς. Αλλά, στην προκειμένη περίπτωση, για να προχωρήσει κανείς στη λογική τάξη της έρευνας κοα για να εκθέσει τα αποτελέσματά της με τη λογική σειρά παρουσίασης, δεν υπάρχει παρά μόνον ένας ορθός τρόπος: η προσήλωση σε μια εμπεριστατωμένη διερεύνηση των φασι-ατικών καθεοτώτων, η ανάλυση συγκεκριμένων καταστάαεων. Μόνο έ-τσι θα γινόταν δυνατό να διαχωριατούν οι δευτερεύοντες παράγοντες από τις πραγματικές οατίες και, αναδεικνύοντας τις τελευταίες, να κα-θοριστούν οι δυνατότητες και οι όροι πιθανής επανεμφάνιοης του φαι-νομένου.
2. Ο φασισμός είνοα μια ιδιούτερη μορφή καθεστώτος του καπιτα-λιοτικού Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης - γιατί όπως είνοα γνωστό υ-πάρχουν κι άλλες μορφές, ειδικότερα, ο βοναπαρτισμός και OL διάφο-ρες μορφές οτρατιωτικής δικτατορίας. Θα ήταν, ουνεπώς, αδύνατο ν' α-ναλυθεί το συγκεκριμένο πολιτικό φαινόμενο του φασισμού χωρίς ταυ-τόχρονα να προταθεί μια γενικότερη θεωρία για το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης κοα την πολιτική κρίση. Η θεωρία αυτή καλύπτει εξίσου κοα τις άλλες μορφές καπιταλιστικών καθεστώτων εκτάκτου ανάγκης.
3. Η τρίτη πτυχή του κειμένου εξετάζει την πολιτική της Γ' Διε-θνούς (Κομιντέρν) απέναντι στον φασισμό. Είναι ολοφάνερο, ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για φασισμό κοα ν' αποσιωπούμε την εργατική τάξη, νχ ακόμα περισσότερο δεν μπορούμε να μιλάμε για την εργατι-κή τάξη, οτην περίοδο του μεσοπολέμου, χωρίς ν' ασχολούμαστε με την πολιτική της Διεθνούς.
Επιπλέον, για να κατανοήσουμε την πολιτική της Διεθνούς απένα-ντι στον φασισμό, δεν θα πρέπει να περιοριζόμαοτε μόνο στην έκθεση των απόψεών της για το φασιοτικό φαινόμενο, και ν' αφήνουμε κατά μέρος την πραγματική της πολιτική ή τις αρχές που τη διέπουν. Η τα-κτική της Διεθνούς απέναντι στον φασισμό βγάζει στο φως το σύνο-λο των θεωρητικών και πρακτικών πλευρών της πολιτικής της οτα πε-ρισσότερα προβλήματα του εργατικού κινήματος. Αυτό εξηγείτοα αν λάβει κανείς υπόψη τον έντονο ευρωποκεντριομό της κοα το γεγονός ότι, σ' όλη τη διάρκεια της ζωής της, σχεδόν από το ξεκίνημά της, υ-ποχρεώθηκε ν' αντιπαλεύει τους ευρωπαϊκούς φασισμούς. Οι ιστορικές συγκυρίες των φασισμών συνιστούν ένα συγκεκριμένο κι εντελώς προ-νομιακό πεδίο για τη μελέτη της Διεθνούς. Επέμεινα λοιπόν, στην ε-ξέταση των αρχών της πολιτικής της Διεθνούς αναλύοντας τα ουγκε-κριμένα αποτελέσματά της κοα προτείνοντας μια περιοδολόγηοη.
Άλλωστε, είναι ίσως περιττό να επισημάνει κανείς την επικαιρότη-τα του εγχειρήματος• το εργατικό κίνημα φέρει αχόμα έντονα τη σφραγίδα της Γ' Διεθνούς.
Αλλά ο κεντρικός άξονας αυτού του κειμένου, που πρυτανεύει στη
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
11
δομή του αντικειμένου του, παραμένει ο φασισμός. Αν το αντικείμε-νό του ήταν καθαυτό το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης θα έπρεπε επί-σης να πραγματευτώ λεπτομερειακά και με ακρίβεια τον βοναπαρτι-σμό και τις στρατιωτικές δικτατορίες. To ίδιο ισχύει κοα για τη Γ' Διεθνή: αν αποτελούσε το κύριο αντικείμενο μελέτης θα έπρεπε να συ-μπεριλάβω στην ανάλυοη πολλά άλλα οημεία της πολιτικής της -π.χ. το αποικιακό ζήτημα- που δεν υπάρχουν στο κείμενο.
Ωοτόσο, αναλύοντας εδώ το φασιστικό φαινόμενο, οδηγηθήκαμε οτην ανάπτυξη θεμάτων που ξεπερνούν το πλαίσιο ανάλυσης του φα-σισμού Αίφνης τα ζητήματα των κρατικών μηχανισμών και του κα-πιταλιστικού κράτους. Πραγματικά, το φααιατικό κράτος είναι μια ι-διότυπη μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης, που σε καμιά περίπτω-ση δεν θα έπρεπε να συγχέεται με άλλες μορφές καπιταλιατικού κρά-τους. To φασιστικό κράτος αποτελεί μια κρίσιμη μορφή κράτους και καθεοτώτος και αντιστοιχεί αε μια πολιτική κρί,ση. Όμως, αποτελεί ι-διοτυπία της κάθε κρίσης να εμφανίζει χαρακτηριατικά που δεν είνοα αποκλειστικά δικά της: έτσι, η διερεύνηση του φασισμού, ως ιδιόμορ-φου φοανομένου κρίσης, επιτρέπει να εμβαθύνουμε τη μελέτη μερικών πλευρών του καπιταλιστικού κράτους εν γένει. To ίδιο ισχύει με πολ-λά άλλα προβλήματα, ιδιαίτερα με το πρόβλημα της μικροαοτικής τά-ξης, της οποίας η κίνηση οτο πλαίαιο του φασισμού, είναι αποκαλυ-πτική. Τέλος, το ίδιο ιαχύει για ένα σύνολο εννοιών πολιτικής και κοι-νωνικής ανάλυσης που χρειάστηκε να διατυπώσουμε, να προσδιορίσου-με και να διορθώσουμε.
Προειδοποιούμε, λοιπόν, τον αναγνώστη ότι στην προκειμένη μελέτη δεν πρόκειται να προκύψει μια ιστοριογραφική ανάλυση του γερμανι-κού και του ιταλικού φασισμού, αλλά μια μελέτη πολιτικής θεωρίας• βέβοαα, η μελέτη αυτή δεν μπορεί να γίνει παρά ύστερα από μια ε-μπεριοτατωμένη ιστορική έρευνα. Όμως, ούτε η επεξεργασία του υλι-κού, ούτε, κυρίως, η λογική τάξη της παρουοίασης είναι ίδιες και οτις δυο περιπτώσεις. Στην παρούσα μελέτη επεδίωξα κυρίως να εντοπίσω τα ουσιαστικά γνωρίσματα του φασισμού ως ιδιότυπου πολιτικού φαι-νομένου. Τα ιστορικά «περιστατικά» και οι συγκεκριμένες λεπτομέ-ρειες μνημονεύονται στο βαθμό μόνον που φωτίζουν κατάλληλα το κύ-ριο αντικείμενο της έρευνας. Αυτό καθορίζει τη γενική διαμόρφωαη της αρχιτεκτονικής του κειμένου μας. Οι λεπτομέρειες θα αποσαφηνί-ζοντοα οτο βαθμό που θα προχωρεί η ανάπτυξη.
1. To γενικό διάγραμμα που υιοθετήσαμε είναι το ακόλουθο: απ' τη στιγμή που θα περάσουμε οτο καθαυτό θέμα προτάσοοντοα οε κάθε
12
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
κεφάλαιο ορισμένες γενικές προτάσεις• ακολουθεί η συγκεκριμένη α-νάλυση της γερμανικής και της ιταλικής περίπτωαης, που αποσαφη-νίζει κοα εικονογραφεί ης γενικές προτάσεις.
2. Η προσπάθεια να διερευνηθούν συγκεκριμένες περιπτώοεις φα-αισμού περωρίστηκε σ' εκείνους μόνο που πέτυχαν πραγματικά να γί-νουν καθεστώς, αλλά δεν επεκτάθηκε σε μια ιστορική μελέτη των φα-σιοτικών κινημάτων εν γένει. Εξάλλου η μελέτη των φασισμών, όπου αυτοί πέτυχαν να γίνουν καθεστώς, επιτρέπει να κατανοηθούν καλύ-τερα κοα να καταδειχτούν με περιοοότερη αυστηρότητα τα ουσιαστι-κά γνωρίσματα του φασιστικού κινήματος και, γενικά, η διαδικασία ανάπτυξής του.
3. Επιπλέον, περιορίσαμε την έκθεση συγκεκριμένων περιπτώοεων μόνο οτην Ιταλία και τη Γερμανία: σε τίποτα δεν εξυπηρετεί, μέσα α-πό την οπτική της παρούσας μελέτης, ο πολλαπλασιασμός των παρα-δειγμάτων- δεν πρόκειτοα να φωτιστεί το αντικείμενο έρευνας κι ιδιαί-τερα η παρουσίασή του με το να συγκρίνοντοα περιπτώσεις χωρίς τέ-λος.
Αντίστροφα διαλέξαμε τα ουγκεκριμένα αυτά παραδείγματα για δυο ουαιαατικούς λόγους:
α) Γερμανικός και ιταλικός φασιομός τοποθετσύντοα στην ευρω-παϊκή σφαίρα κι έχουν απασχολήσει πολύ την πολιτική της Διεθνούς. Αποκτούν συνεπώς, σήμερα και εδώ, ένα καυτότερο πολιτικό ενδια-φέρον σε σχέοη, λόγου χάρη, με τον ιαπωνικό φασισμό.
β) Οι δύο περιπτώσεις είναι εκείνες που στον ευρωπαϊκό χώρο πα-ρουσιάζουν με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο τα ουσιαστικά γνωρίσματα του φασισμού, όσο κι αν αυτό αυμβαίνει άνισα για την καθεμιά. Γι' αυτό δεν ασχολήθηκα με την εξέταση της ισπανικής περίπτωσης. Η τελευ-ταία είναι μια σύνθετη μορφή που συγγενεύει βέβοαα και με τον φα-σιομό, αλλά ανάγεται, κατά κύριο λόγο, στην κατηγορία της στρατιω-τικής δικτατορίας.
4. Τέλος, δεν ακολούθησα αυστηρή χρονολογική σειρά: ειδικότερα η συγκεκριμένη ανάλυαη της γερμανικής περίπτωσης έρχεται αμέοως μετά τις γενικές προτάοεις κοα πάντοτε προηγείται από την ανάλυση της ιταλικής περίπτωσης. Αυτό συμβαίνει γιατί ο ναζισμός παρουσιά-ζει τα γνωρίαματα του φααιομού με πιο ξεκάθαρο τρόπο σε οχέση με τον ιταλικό. Αυτή η σειρά έκθεσης δεν υποδηλώνει ότι ο ναζιαμός α-ποτελεί ένα κάποιο «μοντέλο» με το οποίο θα έπρεπε να οταθμίζου-με κάθε φασισμό. Η οειρά που ακολούθησα ευνοεί τη σαφήνεια της έκθεσης, σαφήνεια που αποατεί το αντικείμενο κοα ο ίδιος ο χαρακτή-ρας της παρούοας μελέτης.
I
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
To πρώτο πρόβλημα που τίθετοα οτη μελέτη του φασιομού είναι η ι-διαιτερότητά του οε σχέση με μορφές καθεστώτων όπως η στρατιω-τική δικτατορία και ο βοναπαρτισμός, και σε οχέση με άλλες μορφές του καπιταλιστικού κράτους. Με άλλα λόγια: μπορούμε να ορίσουμε μια μορφή καπιταλισηκού Κράτους Εκτάκτον Ανάγκης, ιδιαίτερη α-πό τις άλλες μορφές του καπιταλιστικού κράτους, δηλαδή, μια μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης που να καλύπτει τις προσίδιες μορφές καθεστώτων εκτάκτου ανάγκης, όπως είναι ο φαοιομός, οι στρατιω-τικές δικτατορίες, ο βοναπαρτισμός;
To ερώτημα αυτό θα τεθεί με όλη του την αυστηρότητα, μόνο με-τά τη διερεύνηση της πολιτικής κρίαης, στην οποία αντιστοιχεί το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης, κοα μετά τη διερεύνηση των επιμέρους ει-δών της πολι,τικής κρίσης, στα οποία αντιστοιχούν ot ειδικότερες μορ-φές καθεστώτων εκτάκτου ανάγκης. Αλλά, για να γίνει αυτό, θα πρέ-πει πρώτα ν' αναλυθεί το πρόβλημα της ιστορικής περιόδου των κα-πιταλιστικών σχηματισμών, οτους κόλπους της οποίας εμφανίζονται OL πολιτικές κρίσεις και τα καθεστώτα εκτάκτου ανάγκης. Αν δεν θέλου-με να παρασυρθούμε οε μια αφηρημένη τυπολογία πρέπει να αυνομο-λογήαουμε ότι ένα είδος πολιτικής κρίσης, που δημιουργεί μια δεδο-μένη μορφή καθεοτώτος εκτάκτου ανάγκης, παρουσιάζει διαφοροποιη-μένα χαρακτηριατικά, ανάλογα με την ιστορική περίοδο στη δι,άρκεια της οποίας εμφανίζεται η κρίση: ένας βοναπαρτισμός του 19ου αιώνα διαφέρει από ένα βοναπαρτισμό του 20ού, και το ίδιο ουμβαίνει με τις στρατιωτικές δικτατορίες και τον φασισμό. Η ανάλυση των γενι-κών ιστορικών περιόδων, που στη διάρκειά τους εμφανίζονται τα κα-θεατώτα εκτάκτου ανάγκης, δεν επιτρέπει από μόνη της να καταλά-βουμε γιατί εμφανίστηκαν τα καθεστώτα αυτά. Αντίθετα, μόνο η έ-ρευνα της ουγκυρίας της ταξικής πάλης -οι πολιτικές κρίσεις- μπο-ρεί να λύσει το πρόβλημά μας, παρόλο βέβαια που και η ίδια η συ-γκυρία της ταξικής πάλης σημαδεύεται από την ιστορική περίοδο.
1. ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΑΣΙΣΜΟΣ.
ΣΧΕΤΙΚΑ ME TON ΜΟΝΟΠΩΛΙΑΚΟ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟ
ΚΑΙ ΤΗΝ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΑΛΥΣΙΔΑ
Θ' αρχίσουμε, λοιπόν, με την εξέταση της περιόδου των φασισμών. Εκ-μεταλλεύομαι την ευκαιρία που μου προσφέρει ένα απόσπασμα του γερμανού κοινωνιολόγου Μαξ Χόρκχαϊμερ, απόσπασμα που αναγρά-φεται ως μότο σ' ένα βιβλίο που πρόσφατα εκδόθηκε στη Γερμανία (Φασιομός και καπιταλίσμός). Ο Χόρκχαϊμερ θέλοντας ν' αντιδράσει στις αγοραίες αντιλήψεις περί ολοκληρωτισμού έγραφε: «όποιος δεν θέλει να μιλήσει για τον καπιταλισμό καλά θα κάνει να σωπαίνει και για τον φασισμό». Η σκέψη αυτή, αν την εξετάσουμε με αυστηρότη-τα, είναι λάθος: όποιος δεν θέλει να μιλήσει για τον ιμπεριαλιομό δεν θα έπρεπε να μιλάει για τον φαοισμό.
Ο φασισμός τοποθετείται στο ιμπεριαλιοτικό οτάδιο τον καπιταλι-σμού. Θα ήταν ουνεπώς, ενδιαφέρον ν' αναδειχτούν ορισμένα χαρακτη-ριστικά του ιμπεριαλιστικού οταδίου κοα οι επιπτώσεις τους πάνω στο φασιστικό φαινόμενο. Ορισμένοι παράγοντες, όπως οι ιδιαίτερες οικο-νομικές κρίσεις που κλυδώνιζαν τη Γερμανία κοα την Ιταλία την επο-χή της εγκαθίδρυσης του φασισμού, οι εθνικές ιδιομορφίες των χωρών αυτών, τα επακόλουθα του Α' παγκοσμίου πολέμου, θεωρούνται αυνή-θως ως θεμελιώδεις και οι εκ των ων ουκ άνευ οατίες του φασισμού. Όμως, οι παράγοντες αυτοί δεν είναι οι αρχικές αιτίες του φασισμού. Αποκτούν σημασία μόνο αε αυνάρτηση με το ιμπεριαλισακό στάδιο, ως στοιχεία μιας από τις πιθανές συγκυρίες αυτού του σταδίου.
16
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
Πρέπει λοιπόν να εμμείνουμε στο πρόβλημα του ιμπεριαλισμού: α-ντιλαμβανόμαστε, βέβοαα, πως δεν υπάρχει περίπτωση να φτάοουμε στο βάθος της διαμάχης. Νομίζω, όμως, πως πρέπει να διορθώσουμε οριομένες θέσεις. Και ακριβώς, η διερεύνηση αυτή μπορεί να γίνει αν ξεκινήοουμε από τον φασισμό, που αποτελεί μια χαρακτηριατική κρί-ση του ιμπεριαλιστικού σταδίου.
To επίμαχο πρόβλημα είναι το ακόλουθο: ο ιμπεριαλισμός, θεωρού-μενος ως ατάδιο της σύνολης καπιταλιοτικής διαδικασίας, δεν είναι α-πλώς, ή δεν είνοα μόνον, ένα οικονομικό φοανόμενο, δηλαδή ένα φαι-νόμενο που μπορεί να προσδιοριστεί και να επισημανθεί αποκλεισα-κά από τα δρώμενα στο χώρο του οικονομικού πεδίου. Κι όμως η Γ' Διεθνής διαποτίστηκε πολύ πρώιμα από μια «οικονομιοτική» αντίλη-ψη για τον ιμπεριαλισμό. Ο οικονομισμός της Διεθνοΰς εκδηλώθηκε με ξεκάθαρο τρόπο σε μια ειδική ερμηνεία των θέσεων του Λένιν για τον ιμπεριαλιομό και ειδικότερα του έργου του Ο ιμπεριαλιομός ανώ-τατο στάδίο του καπιταλωμού. Διατυπώνουμε, λοιπόν, τη θέση που θ' αναπτύξουμε οτη συνέχεια: φαίνετοα ότι ο οικονομισμός είναι το ση-μείο σύγκλιοης των θεωρητικών ρευμάτων της Β' Διεθνούς. Ξέρουμε, άλλωστε, ότι α' αυτήν την πλευρά της Β' Διεθνούς συγκεντρώνοντοα οι επιθέσεις του Λένιν. Όμως, μετά την περίοδο της λενινιστικής το-μής, η οποία σε τελευταία ανάλυση υπήρξε βραχύβια αν και καθόρι-σε τις διαφορές από τη Β' Διεθνή, διαπιστώνουμε, αυτή τη φορά με τη Γ' Διεθνή, ότι όλα συμβούνουν λες κοα ο οικονομισμός αποκαθί-οτατοα προοδευτικά με νέες μορφές, μολονότι μια ορισμένη φραοεο-λογία κι ορισμένες οργανωτικές μορφές αποκρύπτουν τη συντελούμε-νη παλινόρθωσή του.
Ο «οικονομισμός» ουνοδεύεται από το αναπόφευκτο πόρισμά του, την απουαία δηλαδή μιας πολιτικής γραμμής που να λειτουργεί σε συ-νάρτηση με τις μάζες κοα συνδυάζεται με την προοδευηκή εγκατάλει-•ψη του προλεταριακού διεθνιομού. Ύα χαρακτηριστικά αυτά του οι-κονομισμού σημαδεύουν όχι μόνον τη γενική γραμμή που ακολούθησε η Διεθνής, αλλά εξίσου τη γραμμή που ακολούθησε το μπολσεβίκικο κόμμα κοα η καθοδήγησή του στην ίδια τη Σοβιετική Ένωση.
Πρέπει, πριν προχωρήσουμε, να γίνει μια διευκρίνιση. Η γραμμή για την οποία γίνετοα λόγος εδώ δεν πέφτει από τον ουρανό. Θα ή-ταν καθαρά ιδεαλιστική αντίληψη να νομίσει κανείς πως η γραμμή της Διεθνούς, καθώς και εκείνη που ακολούθησαν στην ΕΣΣΔ, οφεί-λεται σε απλά λάθη ή θεωρητικοπολιτικές αποκλίσεις που γεννήθηκαν στα κεφάλια των ηγετών. Θα αποδίδαμε μ' αυτόν τον τρόπο ένα χα-ρακτήρα εντελώς υποκειμενιστικό σε μια πραγματικότητα που αποτέ-λεσε πρυτανεύουσα πολιτική γραμμή για τα πεπρωμένα του παγκό-σμιου προλεταριάτου. Ούτε οφείλεται ο' έναν απλό οργανωτικό «εκ-
ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΑΣΙΣΜΟΣ
17
φυλισμό» του μπολσεβίκικου κόμματος και των άλλων τμημάτων της Διεθνούς. Στην πραγματικότητα, η πολιτική της Διεθνούς έχει τις ρί-ζες της μέσα στην ταξική πάλη μεταξύ αοτικής τάξης και προλετα-ριάτου, δηλαδή στην πάλη ανάμεσα στους «δύο δρόμους», ακόμα και ατην ΕΣΣΔ οτη διάρκεια της μεταβατικής φάσης. Αυτό θα προοπα-θήοω να περιγράψω στο κεφάλαιο: «Η ΕΣΣΔ κοα η Κομιντέρν».
Στη οειρά της παρουσίασης όμως, σκόπιμα δεν εκθέτω αυτές τις εκτιμήσεις εξαρχής: η σειρά καθορίοτηκε από την ανάλυση των σχέ-οεων ΕΣΣΔ και Διεθνούς που μου φάνηκε ορθή. Πράγματι, αν η πά-λη ανάμεσα στις φράξιες και τις τάσεις του κόμματος των μπολσεβί-κων, η πολιτική αυτού του κόμματος στο εοωτερικό της ΕΣΣΔ, η ε-ξωτερική πολιτική της ΕΣΣΔ, η πάλη, επομένως, μεταξύ αστισμού και προλεταριάτου μέοα στην ΕΣΣΔ, προσδιόρισαν την πολιτική της Διε-θνούς και τις καμπές της, αυτός ο καθορισμός δεν υπήρξε, οτα διά-φορα επίπεόα, ούτε μονοσήμαντος ούτε άμεοος, όπως θέλει να γίνει πιστευτό μια ολόκληρη ιστοριογραφική παράδοση. Ο οικονομισμός, η απουσία γραμμής μαζών και η προοδευτική εγκατάλειψη του διεθνι-σμού (αποτελέσματα της ταξικής πάλης οτην ΕΣΣΔ) είναι ο αναγκαίος κρίκος που ουνδέει την ΕΣΣΔ με τη Διεθνή, μέοα από τον οποίο η χώρα αυτή, ή «αΐπό που συμβαίνει εκεί», προαδιορίζει την πολιτική της Διεθνούς και την πολιτική των επιμέρους κομμουνιστικών κομμά-των. Διότι, τούτη η γενική γραμμή έχει αποφασιστικές επιπτώσεις πά-νω στις διακυμάνσεις της πάλης μεταξύ αστισμού και προλεταριάτου ακόμη και στην ίδια την ΕΣΣΔ.
Από την άλλη μεριά, τα συγκεκριμένα «λάθη» εγγράφονται στο πλαίσιο της γενικής πολιτικής. Η συσσώρευσή τους φέρνει τα δικά της αποτελέσματα πάνω στην ταξική πάλη στην ίδια την ΕΣΣΔ και ταυ-τόχρονα πάνω στην πολιτική της Διεθνούς, πράγμα που μας ενδιαφέ-ρει εδώ. Αυτή την αλληλεπίδρααη θα προσπαθήσουμε να δείξουμε, α-ντιστρέφοντας κατά κάποιο τρόπο, στη σειρά της παρουσίασης, την πραγματική αιτιακή τάξη.
Για να επανέλθουμε στον Λένιν: είναι αλήθεια ότι περιορίζετοα στις οικονομικές πλευρές τσυ ιμπεριαλισμού. Αλήθεια όμως με την κεφα-λαιώδους σημασίας απόχρωση, ότι ο ίδιος ο Λένιν επιμένει πάνω σ' auto το γεγονός στον τελευτούο του πρόλογο δηλώνοντας απερίφραοτα την ανεπάρκεια του έργου:
«Έγραψα το βιβλιαράκι αυτό παίρνοντας υπόψη μου την τσαρι-κή λογοκρισία. Έτσι αναγκάστηκα, όχι μόνο να περιοριστώ αυ-στηρά σε μια ανάλυση θεωρητική, κυρίως οικονομική, αλλά και να διατυπώσω τις λίγες απαραίτητες πολιτικές παρατηρήσεις, πο-λύ προσεκτικά με υπαινιγμούς, μ' εκείνη την καταραμένη γλώσ-σα του Αισώπου. [...]. Μου είνοα οδυνηρό να ξαναδιαβάζω τώρα
18
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
[...] αυτά τα ακρωτηριααμένα κομμάτια [...]».'
Ωοτόοο δεν είναι τυχαίο ότι η Γ' Διεθνής χρησιμοποίησε το κεί-μενο του Λένιν μ' έναν τρόπο που είναι σύμφωνος με τον ιδιάζοντα οικονομισμό της: ακριβώς όπως η Β' Διεθνής μετέτρεψε σε ευαγγέλια τον Πρόλογο της συμβολής στην κριτική της πολιηκής οικονομίας τον Μαρξ και τον Ουτοπικό και επιατημονίκό σοοιαλισμό του Ένγκελς, κείμενα που καθαυτά έχουν πραγματικά κάποιες «οικονομιστικές» α-ποχρώσεις, αποχρώοεις που θα έπρεπε κάποτε να εξετάσουμε τις οα-τίες τους. Πάντως, το κείμενο του Λένιν, όπως το σύνολο του έργου του, περιέχει μια σαφέστατη θεωρία για τον ιμπεριαλισμό, η οποία δεν τον υποβιβάζει σ' ένα απλό οικονομικό φοανόμενο. Έτσι, μόνο αν αναφερθούμε σ' αυτήν τη θεωρία μπορούμε να καταλάβουμε τον φα-οισμό.
Πράγματι, ο ιμπεριαλισμός ως στάδιο της σύνολης καπιταλιστικής διαδικασίας δεν περιορίζεται με μεταβολές μόνο στον οικονομι,κό το-μέα, όπως είνοα η μονοπωλιακή συγκέντρωση, η συγχώνευση του τρα-πεζιτικού και του βιομηχανικού κεφαλαίου σε χρηματιστικό κεφάλαιο, η εξαγωγή κεφαλαίων, η αναζήτηση αποικιών απλώς για λόγους «οι-κονομικούς» κ.λπ. Για ν' ακριβολογήσουμε, τα «οικονομικά» δεδομέ-να καθορίζουν μία νέα διάρθρωση στο σύνολο του καπιταλιοτικού συ-στήματος, και συνακόλουθα, βαθιές μεταβολές στο χώρο του πολιτι-κού τομέα κοα της ιδεολογίας. Πρόκειται για μεταβολές, που επηρεά-ζουν κάθε εθνικό κοινωνικό σχηματισμό και ταυτόχρονα τις κοινωνι-κές σχέσεις σε διεθνή κλίμακα. Επιπλέον: OL ειδικές σχέαεις μεταξύ των δυο αυτών τομέων, σχέσεις που χαρακτηρίζουν τον ιμπεριαλισμό, βασίζοντοα οτις μεταβολές του πολιτικού χώρου και της ιδεολογίας.
Στον πρώτο τομέα, η κύρια όψη της διαδικασίας εμφανίζετοα με τον μονοπωλιακό καπιταλισμό. Βρισκόμαστε έτσι μπροστά α' ένα φαι-νόμενο αποφασιστικής σημαοίας: δηλαδή τον νέο ρόλο του καπιταλι-στικού κράτους. Ο νέος ρόλος του κράτους απορρέει από τις οικονο-μικές μεταβολές του ιμπεριαλιστικού σταδίου και αναφέρεται οτις νέες λειτουργίες του, στην επέκταοη του παρεμβατισμού του και το δείκτη δραστικότητάς του. Ο νέος ρόλος του κράτους προσιδιάζει αποκλει-στικά στο ιμπεριαλιστικό στάδιο, αν και συχνά στις μέρες μας πασχί-ζουν να κατασκευάσουν ένα νέο στάδιο, δηλαδή το στάδιο του «κρα-τικού μονοπωλιακού καπιταλισμού». Ας γίνω πιο σαφής: η προφανής αλλαγή στο ρόλο του κράτους όπως και στο δείκτη δραστικότητάς του δεν διακρίνει ριζικά, με τρόπο δηλαδή πον να αυγκροτεί ένα ατά-δίο, τον «κλασικό» ιμπεριαλισμό από τον «μονοπωλιακό κρατικό κα-
1. Lenine, Oeuvres completes, τ. 22, σ. 203.
ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΑΣΙΣΜΟΣ
19
πιταλισμό», αλλά απλώς κοα μόνο ξεχωρίζει το προϊμπεριαλιστικό α-πό το ιμπεριαλιστικό στάδιο, δηλαδή τον μονοπωλιακό καπιταλισμό. Οπωσδήποτε εμφανίζονται σήμερα σημαντικές αλλαγές, αλλά δεν πρό-κειται παρά για μια περιοδολόγηση στο πλαίσιο του ίδιου ιμπεριαλι-στικού σταδίου.
Είναι αλήθεια ότι σε όλα τα στάδια του καπιταλισμού το κράτος έπαιξε σημαντικό οικονομικό ρόλο- το «φιλελεΰθερο κράτος», το κρά-τος-χωροφύλακας του ανταγωνιοτικού καπιταλισμού ήταν ένας μύθος. Παρ' όλα αυτά, το ιμπεριαλιστικό στάδιο χαρακτηρίζει ένας νέος ρό-λος του κράτους. Ο νέος ρόλος νομιμοποιεί την ονομααία παρεμβαπ-κό κράτος, στο βαθμό που συνεπάγεται βαθιές μεταβολές των πολιτι-κών μορφών του καπιταλιστικού κράτους σε σχέση με τις προηγούμε-νες. Ο Λένιν μας άφησε πολυάριθμες υποδείξεις προς αυτήν την κα-τεύθυνση: συγκεκριμένα στα χωρία του Ιμπεριαλισμού που αναφέρο-νται στο «κράτος-εισοδηματίας» και στις αναλύσεις του για τον κρα-τικό καπιταλισμό, OL οποίες ξεπερνούν κατά πολύ το απλό πλαίσιο των ιστορικών συγκυριών στη Γερμανία του Α' παγκοσμίου πολέμου, και στην ΕΣΣΔ μετά την επανάοταση του 1917.
Πράγματι, το φασιστικό φοανόμενο δεν μπορεί να γίνει αντιληπτό παρά στο βαθμό που εντοπίζετοα στο πλαίσιο ενός σταδίου που χα-ρακτηρίζετοα από τη δοσμένη αλλαγή του ρόλου του κράτους. Οι πε-ρισσότεροι μαρξιστές συγγραφείς που ασχολήθηκαν με τον φασισμό ε-πεσήμαναν αυτό το πρόβλημα-κλειδί. Στην περίπτωοη των φασισμών, ο ρόλος του κράτους του ιμπεριαλιστικού σταδίου επικαλύπτετοα από τον ιδιοάτερο ρόλο του κράτους στη διάρκεια μεταβατικών φάσεων α-πό το ένα στάδιο στο άλλο. Έχει ήδη επιοημανθεί ο ειδικός ρόλος του κράτους στην περίπτωση μετάβασης από έναν τρόπο παραγωγής σ' έναν άλλο.2 Θα έπρεπε εδώ να προσθέσουμε ότι το κράτος ποάζει, επίσης, έναν αποφασιστικό ρόλο στην περίπτωση της μετάβασης από το ένα στάδιο στο άλλο και στο πλαίοιο του ίδιου τρόπου παραγω-γης. Αυτό συμβαύνει με τον γερμανικό και τον ιταλικό φασισμό, δη-λαδή στην ειδική μεταβατική φάση που οδηγεί στην καθιέρωση της κυριαρχίας του μονοπωλιακού καπιταλισμού σ' αυτές τις δύο χώρες.
Όμως, ο Λένιν γράφει στον Ιμπεριαλίσμσ? «Στην Ευρώπη, μπο-ροΰμε με αρκετή ακρίβεια να προσδιορίσουμε τη χρονική οτιγμή που
2. Ch. Bettelheim, La transition vers I'economie socialiste (H μετάβαση οτην αοαιαλιοτική οικονομία), 1968, καθώς και το βιβλίο μου Pouvoir poli-tique et classes sociales [Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις, Κ. Φιλί-νη (μτφρ.), Θεμέλιο, 1975], ο. 169 κ.ε.
3. Ibid, a. 218.
20 TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
ο νέος καπιταλισμός υποκατέστησε ορισηκά τον παλαιό: είνοα η αρ-χή του 20ού αιώνα». Κάτω από το φως των πληροφοριών που δια-θέτουμε σήμερα, η αρχή του 20ού οαώνα ορίζει την τομή μεταξύ του νέου σταδίου από το προηγούμενο στις κυριότερες ευρωπαϊκές χώρες και συνακόλουθα την ονσιαστική έναρξη της μεταβατικής φάσης που οδηγεί στην κυριαρχία του μονοπωλιακού καπιταλισμού.4
Αν την πάρουμε κατά γράμμα, η διαπίστωση του Λένιν δεν φαί-νετοα να είναι ακριβής, τουλάχιοτον όσον αφορά ιδιαίτερα τη Γερμα-νία κοα την Ιταλία, χώρες που έφτασαν με καθυστέρηση στον καπι-ταλισμό και τον ιμπεριαλισμό.
Ο ρόλος του κράτους στη μεταβατική φάοη είνοα σχετικά διακρι-τός από το ρόλο που έχει οτο στάδιο του μονοπωλιακού καπιταλι-σμού. Έται εξηγείται άλλωστε το γεγονός ότι, μετά την ολοκλήρωοη της μετάβασης, δηλαδή τελικά, μετά το τέλος του Β' παγκοσμίου πο-λέμου, το κράτος έχοντας ήδη κατοχυρώσει την κυριαρχία του θα αρ-κείτοα μέσα στο στάδιο του μονοπωλιακού καπιταλισμού σ' ένα ρόλο που αν και παραμένει οπωσδήποτε πολύ οημαντικός, φαίνεται ωστό-σο μειωμένος και σε υποχώρηση σε σχέση με τον «επαυξημένο» ρόλο του της μεταβατικής φάσης. Αυτό άλλωστε ισχύει τόσο για τη Γερμα-νία και την Ιταλία, όσο κοα για την Αγγλία και τις ίδιες τις Ηνωμέ-νες Πολιτείες, μετά την περίοδο του ρουσβελτιανού New Deal.5
4. Ας επισημάνουμε άλλωστε πως αυτή η θέση για τη μετάβαση είναι εξίσου αποδεκτή από τους Σουήζη (Sweezy) και Μπάραν (Baran), σύμφω-να με τη δική τους οπτική, στο έργο τους Le capitalisme monopoliste: un essai sur la societe industrielle americaine (Μονοπωλιακός Καπιταλωμός: ένα δοκίμιο πάνω στην βιομηχανική κοινωνία της Αμερικής), 1968, στο κεφ. VIII: «Σχετικά με την ιστορία του μονοπωλιακού κεφαλαίου», και ειδικό-τερα στην ερμηνεία τους για την κρίοη του 1929, οαν κρίοη της μετάβα-σης από το «ανταγωνιστικό μοντέλο στο μονοπωλιακό μοντέλο». Βλ. επί-σης, γι' αυτήν την έννοια, Κριστιάν Παλλουά (Christian Palloix), Problemes de croissance en economie ouverte (Προβλήματα ανάπτυξης οτην ανοιχτή οικονομία), 1969, σ. 217.
5. Διευκρινίζω εδώ το πρόβλημα της ορολογίας, Ο όρος στάδιο (stade) αντιστοιχεί σε μεταβολές οτη δομή ενός τρόπου παραγωγής και στη διάρ-θρωση των σχέσεων που τον εξειδικεύουν. Ο όρος φάση (etape) -καθώς και ο όρος περίοδος- αντιστοιχεί στη συγκεκριμένη περιοδολόγηοη ενός κοινω-νικού οχηματισμού, και καλύπτει ειδικότερα το πεδίο της πάλης των τά-ξεων. Όσο για τη μετάβαση, κάνω διάκριση μεταξύ της μεταβατικής περιό-δου και του μεταβατικού σταθμού. η μεταβατική περίοδος καλύπτει, τον σύνθετο και ασταθή συνδυασμό των τρόπων παραγωγής τη οτιγμή που γί-νεται η μετάβαση από την κυριαρχία του ενός τρόπου παραγωγής στην ε-πικράτηση ενός άλλου μέσα σ' έναν κοινωνικό σχηματιομό. Για παράδειγ-
ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΑΣΙΣΜΟΣ
21
Τέλος, το ιμπεριαλιστικό στάδιο διακρίνεται επίσης από βαθιές ι-δεολογικές μεταβολές, ειδικότερα από μεταβολές της κυρίαρχης ιδεο-λογίας κοα του πολιτικού πεδίου της. Διαπιστώνουμε πραγματικά το οχηματιομό της ιμπεριαλιστικής ιδεολογίας σε πολλές παραλλαγές. Θα δούμε σε ποιο βαθμό η φασιστική ιδεολογία αποτελεί μια παραλλαγή, καθώς κοα σε ποιο βαθμό αυτές οι ανακατατάξεις της κυρίαρχης ιδε-ολογίας αποτέλεσαν, ανάμεοα οτ' άλλα, στοιχεία εντελώς ουσιαστικά της ιδεολογικής κρίσης που χαρακτηρίζει την ιταλική και τη γερμανι-κή αυγκυρία κατά την άνοδο του φαοισμού.
Θα έπρεπε τώρα (κι εδώ είναι το κοάριο οημείο) να εφαρμόσουμε αυτές τις παρατηρήσεις στο διεθνές επίπεδο. Ο ιμπεριαλισμός, ως διε-θνοποιημένο στάδιο του καπιταλισακού συοτήματος, δεν αποτελεί έ-να φαινόμενο που μπορεί να περιοριστεί μόνο οτις οικονομικές διαδι-κασίες. KL ακόμη, μόνο στο βαθμό που θεωρούμε τον ιμπεριαλισμό ως ένα φοανόμενο που επηρεάζει ταυτόχρονα τον οικονομικό, τον πολι-τικό τομέα και την ιδεολογία, μπορούμε να διακρίνουμε την ιδιαίτε-ρη διεθνοποίηση των κοινωνικών σχέσεων σ' αυτό το οτάδιο. Τότε μό-νο μπορούμε να ουλλάβουμε οωστά τα δυο κυρίαρχα, απ' αυτήν την άποψη, στοιχεία, και ν' αναλύσουμε, κάτω από το φως τους, τις συ-γκεκριμένες καταοτάσεις, δηλαδή την ιμπερίαλιοτική αλυσίδα και την ανισόμερη ισχύ των κρίκων της.
Πράγματι, ατην περίπτωση του ιμπεριαλισμού, δεν αρκεί να μιλά-με για διεθνή κυκλοφορία κεφαλαίων ή για οικονομική αλληλοδιείσ-δυση: πρέπει να δούμε με ενάργεια τούτο το πολύ σημαντικό, ότι δη-λαδή πρόκειτοα στην κυριολεξία γι,α μια αλνοίδα. Αλυοίδα, όμως, ση-μαίνει κρίκοι. Αλλά ούτε αρκεί ν' αναφερόμαστε μόνο στον πιο αδύ-νατο κρίκο της αλυσίδας. Γιατί, για να μιλήσουμε γι' αυτόν τον κρί-κο, πρέπει να παρεμβάλουμε το στοιχείο της ανισόμερης ανάπτυξης των διαφόρων εθνικών κοινωνικών σχηματισμών που συνθέτουν την αλυσίδα. Η ίδια η ύπαρξη της αλυσίδας δίνει νέο νόημα στην χαρα-κτηριοτικά ανισόμερη ανάπτυξη του ιμπεριαλισμού, γιατί, όπως ξέρου-με, η ανισόμερη ανάπτυξη χαρακτηρίζει ακόμη και τις απαρχές του καπιταλισμού.6 Η ανισόμερη διάπλαση της ιμπεριαλιστικής αλυσίδας
μα, το πέρασμα από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό. Ο μεταβατικός σταθ-μός υποδηλώνει έναν κοινωνικό σχηματισμό οτον οποίο κυριαρχεί μεν έ-νας τρόπος παραγωγής, αλλά οι ουνθήκες κυριαρχίας του μεταβάλλονται με το πέραομα από το ένα στάδιο οτο άλλο. Τέτοια είναι η περίπτωση με-τάβασης από τον «ανταγωνιστικό» στον «μονοπωλιακό» καπιταλισμό.
6. Lenine, ibid, a. 260. To ίδιο πράγμα άλλωστε είχε επισημάνει κι ο Μαρξ. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο καπιταλιομός ήταν ιμπεριαλιστικός ή-
22
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
σημαίνει, κοντά στ' άλλα, ότι οι άλλοι κρίκοι επίοης δεν έχουν την ί-δια ισχύ με τον ασθενέστερο- είναι κι αυτοί σχετικά πιο αδύνατοι ή πιο ισχυροί. Για ν' ακριβολογήοουμε, η δνναμη των μεν εξαρτάται οτο εξής άμεσα από την αδνναμία των δε, και αντίστροφα.
Αλλά ας δούμε από πιο κοντά πώς εννοούσε ο Λένιν την ιμπερια-λιοτική αλυσίδα, όπως φαίνεται καθαρά στις αναλύσεις του σχετικά με τη Ρωοία. Πράγματι, όταν αναλύει την ανάπτυξη του καπιταλι-σμού στη Ρωσία, περιγράφοντάς την ως τον αοθενέστερο κρίκο της αλυσίδας, δεν αναφέρετοα σε στοιχεία μόνο οικονομικά. Ο Λένιν, πα-ρεμβάλλοντας το οικονομικό, το πολιτικό στοιχείο και την ιδεολογία, βγάζει στο φως, ως αοθενέστερο κρίκο της αλυσίδας, μια ουοοώρεν-αη αναφάσεων. Η ανισομέρεια ανάπτυξης της ιμπεριαλιοτικής αλυσί-δας έχει τις επιπτώσεις της πάνω στον ίδιον τον ρωσικό κοινωνικό οχηματισμό: ανιοομέρεια στην ανάπτυξη του οικονομικού (διάφορες μορφές παραγωγής συνυπάρχουν οτη Ρωσία), του πολιτικού (το τσα-ρικό κράτος), και του ιδεολογικού τομέα (ιδεολογική κρίση). Αν τού-τη η ουσσώρευση αντιφάσεων έκανε τη Ρωσία τον πιο αδύνατο κρί-κο, οφείλετοα στο γεγονός ότι η ίδια η αλυοίδα δεν έχει ως μοναδι-κό συνδεκτικό ατοιχείο τους οικονομικούς δεσμούς. Διότι, από την άλ-λη πλευρά γνωρίζουμε ότι η Β' Διεθνής, με τον τονισμένο οικονομι-σμό της, περίμενε την επανάσταση στη Γερμανία, την πιο αναπτυγμέ-νη οικονομικά χώρα, κοα ο οικονομισμός της κατέληγε σε μια οριαμέ-νη αντίληψη για τον ισχυρότερο κρίκο. Πράγματι, δεν μπορούμε α' αυ-τήν την περίπτωση να μιλάμε για κρίκους, γιατί ο οικονομισμός (κι
δη εκ γενετής. Ξέρουμε ότι την άποψη αυτή υποστήριξε τελευταία ο Giinter Frank, Capitalisme et sous-developpement en Amerique Latine (Καππαλισμός και νπανάπτυξη οτη Λατινική Αμερική), 1969. Ο Frank θεμελιώνει την ά-ποψή του μόνο πάνω στον οικονομικό τομέα κι επιμένει οτην αλληλεξάρ-τηση εσωτερικών και εξωτερικών αγορών από την αρχή του καπιταλισμού. Όμως, η οικονομική αλληλεξάρτηαη, πάντοτε αποδεκτή από τους κλασι-κούς του μαρξισμοΰ, δεν συνιοτά από μόνη της ιμπεριαλιατικό οτάδιο για-τί το τελευταίο χαρακτηρίζεται πάνω απ' όλα από τον νέο ρόλο του πολι-τικού και ιδεολογικού τομέα και την νέα τους διάρθρωση μέσα στην οικο-νομική περιοχή. Η νέα αυτή άρθρωση δημιουργεί την ιμπεριαλιστική αλυ-σίδα, της οποίας η ανιοόμερη ανάπτυξη παίρνει επίσης νέο νόημα. Απόδει-ξη για όλα τούτα είναι το γεγονός ότι το σχήμα του ιμπεριαλιομού που προτείνει ο Frank, δηλαδή μια «δομή διπολική του καπιταλισμού με κέντρο και περιφέρεια», όπου πάντοτε υπάρχει κέντρο μιας περιφέρειας και περι-φέρεια ενός κέντρου, με την ευθΰγραμμη και κυκλική μορφή του δεν έχει τίποτε να κάνει με την ανισόμερη ανάπτυξη της ιμπεριαλιστικής αλυσίδας, με την έννοια δηλαδή του καπιταλιστικού σταδίου.
ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΑΣΙΣΜΟΣ
23
αυτό έχει σημασία) απέκρυπτε την ίδια την ιμπεριαλιστική αλυσίδα. Η Β' Διεθνής περίμενε την επανάσταοη στην πιο αναπτυγμένη οικο-νομικά χώρα γιατί στις διεθνείς σχέσεις δεν έβλεπε παρά τους «οικο-νομικούς» δεσμούς. Όρα Χίλφερντινγκ (Hilferding).
Έτσι, λοιπόν, η λενινιστική αντίληψη δεν ήταν, σε σχέοη με την αντίληψη της Β' Διεθνούς, η απλή αντιοτροφή της «οικονομικής» σει-ράς των κρίκων. Ο Λένιν δεν περίμενε την επανάοταοη στη Ρωσία γιατί ήταν η χώρα η λιγότερο αναπτυγμένη «οικονομικά»- έδειξε την ανακρίβεια αυτής της θέσης στο έργο του Η ανάπτυξη τον χαπιταλι-ομού οτη Ρωσία. Μιλώντας για τον αοθενέστερο κρίκο, ο Λένι,ν ανα-κάλυψε την ψ,περιαλιοτική αλυσίδα, κοα διέκοψε οριστικά με τον οι-κονομισμό.
Βλέπουμε λοιπόν με ποι,ον τρόπο τα χαρακτηριστικά του μονοπωλια-κού καπιταλιομού διαμορφώνουν την ιμπεριαλιστική αλυσίδα μέσα στις διεθνείς οχέσεις. Ακριβώς γι' αυτό, μέσα σε κάθε εθνικό σχημα-τισμό, στη φάση του μονοπωλιακού καπιταλισμού ο αποφασισακός ρόλος του κράτους αποβαίνει οτοιχείο σπουόαίο για τη διάπλαση της αλυσίδας:
«To χρηματιστικό κεφάλοαο, θα μπορούσαμε να πούμε, ο' όλες
τις οικονομικές και διεθνείς σχέσεις είναι μια δύναμη τόσο ισχυ-
ρή, τόσο αποφασιστική, ώοτε να υποτάσσει, και στην πραγματι-
κότητα υποτάσοει, ακόμα και τα κράτη εκείνα που έχουν μια
πλήρη πολιτική ανεξαρτησία.» (Λένιν)
Ο νέος δείκτης δραστικότητας του πολιτικού τομέα που χαρακτη-
ρίζει τον μονοπωλιακό καπιταλισμό, μέσα στο πλαίοιο κάθε εθνικού
οχηματισμού μεταφράζεται α ένα δείκτη δραστικότητας του πολιτικού
τομέα, δείκτης που χαρακτηρίζει τις διεθνικές σχέσεις στο ιμπεριαλι-
στικό στάδιο:
«To ουσιαστικό στον ιμπεριαλισμό είνοα ο ανταγωνισμός πολλών
μεγάλων δυνάμεων που τείνουν στην ηγεμονία, δηλαδή την κα-
τάκτηση εδαφών, όχι τόοο για λογαριασμό τονς, αλλά για ν' α-
ποδυναμώοουν τον αντίπαλο και να υποοκάψονν την ηγεμονία.»
(Λένιν)
Αυτό με τη σειρά του επιδρά οε κάθε εθνικό σχηματιομό. Η συ-
γκεκριμένη μορφή και βαθμός αυτής της δραστικότητας του πολιτι-
κού τομέα μέοα σε κάθε εθνικό σχηματισμό εξαρτώνται από την «ι-
στορική» του θέση ως κρίκου της αλυσίδας, κι αντίστροφα, από την
ανιοόμερη διαμόρφωση της αλυσίδας, ανάλογα με τον τρόπο ύπαρξής
της μέσα στο ίδιο το πλαίσιο του κάθε κρίκου.
24
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
Ξεκόβοντας έτσι από τον οικονομισμό ανακαλύπτουμε ταυτόχρονα τη θέση των άλλων κρίκων στην αλυσίδα, κρίκων σχετικά πιο αδύνα-των ή πιο δυνατών. Εκείνο που παρεμβαίνει στον προσδιορισμό αυ-τής της θέσης, καθώς κοα των μετατοπίσεων (παραγόντων καθοριστι-κών για τη συγκυρία), δεν είνοα απλώς η οικονομική κατάσταση μιας χώρας σε σχέση με τις άλλες, αλλά η ιδιομορφία του συνόλου του κοι-νωνικού σχηματισμού.
Αυτές OL παρατηρήοεις είναι σημαντικές για τη μελέτη του φασι-σμού Καταρχήν, θα μπορούσαμε να πούμε ουνοπτικά ότι, αν η επα-νάσταση ξέσπασε στο χώρο του αοθενέοτερου κρίκου της αλυσίδας, ο φασιομός εγκαθιδρύθηκε οτο χώρο των δύο σχετικά ασθενέστερων κρίκων στην ευρωπαϊκή περιοχή της εποχής. Κοα δεν εννοώ βέβαια πως ο φασισμός έπρεπε μοιραία να έρθει εκεί, ούτε πως η μπολσεβί-κικη επανάσταοη έπρεπε να πετύχει οτον πιο αδύνατο κρίκο. Θέλω μόνο να τονίοω ότι μέσα στις ειδικές ονγκυρίες της ταξικής πάλης οι χώρες αυτές κατέληξαν, για πολλούς λόγους, οε τόσο ριζικά διαφορε-τικά αποτελέσματα, και όη η θέοη τους στην ιμπεριαλιστική αλυσίδα είχε καίρια σπουδαιότητα. Καθόλου περίεργο άλλωστε αν η Γ' Διε-θνής, που στο μεταξύ είχε παραδοθεί στον οικονομιομό κι είχε ξεχά-σει την αλυοίδα, δεν περίμενε τους φασισμούς εκεί που εκδηλώθηκαν.
2. Ο ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ KAI O ΙΤΑΛΙΚΟΣ ΚΡΙΚΟΣ: H ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥΣ
H Γερμανία και η Ιταλία ήταν, μετά τη Ρωσία, OL ασθενέστεροι κρί-κοι της αλυσίδας, οι χώρες που έφτασαν καθυατερημένα στον καπι-ταλισμό. Αλλά τούτη, η τόσο χρησιμοποιημένη έκφραση, είναι παρα-πλανητική αν εννοούμε μ' αυτήν τις λιγότερο αναπτυγμένες οικονομι-κά χώρες. Η λιγότερο ή περιοσότερο αδύνατη ή ισχυρή θέση μέσα οτην αλυοίδα δεν περιορίζεται στη χρονολογική εξέλιξη της οικονομι-κής προόδου ή της οικονομικής καθυοτέρησης, όπως επίσης η ανισό-μερη ανάπτυξη δεν ανάγεται στον απλό ρυθμό οικονομικής «ανάπτυ-ξης». Αυτό θα δείξουμε τοποθετώντας τις ιστορικές ιδιομορφίες αυ-τών των εθνικών σχηματισμών στη διαδικαοία ανάπτυξης του ιμπε-ριαλισμού. Θα αρκεστούμε για την ώρα μόνο στη διατύπωοη των κα-τευθυντήριων γραμμών.
α) Η Γερμανία
Από οικονομική άποψη1 η Γερμανία, μετά από μια, σχετικά, όψιμη α-πογείωση της εκβιομηχάνισής της, πήρε πολύ γρήγορα τη θέση της α-νάμεσα στις μεγάλες βιομηχανικές δυνάμεις. Στη οειρά των βιομηχα-
1. Για την ουσία των οι,κονομικών δεδομένων, Ch. Bettelheim, L'econo-
26
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
νικών δυνάμεων η Γερμανία περνά από το 1880 στη δεύτερη θέση με-τά τις ΗΠΑ, και μπροστά από τη Μεγάλη Βρετανία και τη Γαλλία. Στις αρχές του αιώνα έχει περάοει οριστικά οτο ιμπεριαλιστικό στά-διο. Ο ρυθμός ουγκεντροποίησης του κεφαλαίου, χαρακτηριστικό του μονοπωλιακού καπιταλιομού, είνοα τέτοιος που η βιομηχανική παρα-γωγή αυξάνει τρεις φορές γρηγορότερα από τον αριθμό των επιχειρή-οεων. Η ουγχώνευση του τραπεζικού κεφαλαίου και του μονοπωλια-κού, επιταχύνετοα στις αρχές του 20ού αιώνα κοα δημιουργεί το χρη-ματιστικό κεφάλαιο των μεγάλων τράστ και Κοντσέρν. Την εποχή αυ-τή δεν επιβιώνουν παρά εννέα μεγάλες γερμανικές τράπεζες, στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους με ένα σύστημα «κοινότητας συμφερόντων» κοα στη βιομηχανία, με βάση το σύατημα συμμετοχών. Η εξαγωγή κε-φαλαίων αυξάνει θεαματικά: το 1913 η Γερμανία έρχετοα τρίτη στη σειρά των πραγκόσμιων δυνάμεων. Τέλος, την ίδια εποχή, το γερμα-νικό μονοπωλιακό κεφάλοαο έχει τη μεγαλύτερη συμμετοχή, μετά το γαλλικό, στα διεθνή καρτέλ.
Κι όμως, το οικοδόμημα αυτό παρουσιάζει ήδη ρωγμές. Διαπιστώ-νουμε ολοκάθαρα ότι δεν είναι μόνον ο πόλεμος του 1914-1918 που ξαφνικά δημιούργησε δυσκολίες στην άλλοτε αρμονική διαδικασία α-νάπτυξης. Οι συνέπειες του πολέμου εγγράφονται στο σύνολο των α-ντιφάσεων του γερμανικοΰ κοινωνικού σχηματισμού μέσα στην ιμπε-ριαλιοτική αλυσίδα, στο μέτρο που ο πόλεμος δεν ήταν, τελικά, παρά το αποτέλεσμα αυτών των αντιφάσεων. Όμως, μετά τον πόλεμο, από οικονομική άποψη, η Γερμανία επανακτά, ήδη το 1927, τον όγκο της προπολεμικής βιομηχανικής παραγωγής της, τον ξεπερνά κατά 15% το 1928, και ξανακερδίζει τη δεύτερη θέση ανάμεσα οτις βιομηχανικές χώρες. Στο διάστημα της περιόδου 1924-1929, η τεχνική πρόοδος και η παραγωγικότητα της εργασίας ξεπερνούν τους προπολεμικούς δεί-κτες κοα φτάνουν εκείνους των ΗΠΑ• η διαδικασία συγκεντροποίησης κεφαλαίου και οχηματισμού χρηματιστικού κεφαλαίου επιταχύνετοα.
mie allemande sous le nazisme: un aspect de la decadence du capitalisme (H γερμανική οικονομία νπό τον ναζισμό: μια οπτική της παρακμής του καπι-ταλισμοΰ), 1946. Η ουσιαστική αξία του σημαντικού αυτού βιβλίου, συνί-στατοα οτη συστηματική μελέτη της οικονομικής πολιτικής του εμπεδωμέ-νου ναζισμού. Επισημαίνουμε το γεγονός ότι, αν αυτό το κείμενο παραμέ-νει στο σύνολό του ακριβές, ορισμένα σημεία του πρέπει να διορθωθούν, κάτω από το πρίσμα των πληροφοριών που διαθέτουμε σήμερα• A. Schweitzer, Big Business in Third Reich (H μεγάλη επιχείρηση στο Τρίτο Ράιχ), 1964- G. Badia, Histoire de I'Allemagne contemporaine (Ιστορία της σνγχρο-νης Γερμανίας), 1964• G. Stolper (κ.ά.), The German Economy 1870 to the Present Day (H γερμανική οικονομία από το 1870 μέχρι σήμερα), 1967.
Ο ΓΈΡΜΑΝΙΚΟΣ KAI O ΙΤΑΛΙΚΟΣ ΚΡΙΚΟΣ: H ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥΣ
27
Είνοα αλήθεια ότι o πόλεμος επιβάρυνε τη Γερμανία με τις αποζη-μιώοεις που έπρεπε να πληρώσει σύμφωνα με τις συνθήκες της ειρή-νης. Αυτό το φαινόμενο της μετατροπής μιας χώρας από πιστωτή σε οφειλέτη της αλλοδαπής είχε σημαντικές συνέπειες. Ειδικότερα, συνέ-βαλε οτη δημιουργία μιας μόνιμης πληθωριατικής κατάστασης, που πολλαπλασιάστηκε με την παγκόσμια κρίση του 1929. Επίοης, αυτή η χώρα, για να πετύχει τη βιομηχανική της ανασυγκρότηση από εξαγω-γέας κεφαλαίων μετατράπηκε σε εισαγωγέα με την ουνεχή χρέωοη της βιομηχανίας της οτο εξωτερικό (ιδιαίτερα στις ΗΠΑ).
Αλλά αυτή η συνέπεια του πολέμου προστέθηκε στις εγγενείς δυ-σκολίες ανάπτυξης του καπιταλισμού στη Γερμανία. Έτσι, συνέβαλε στη δημιουργία της κρίσης κατά τις αρχές της δεκαετίας του '30. Ή-δη, πριν από τον Α' παγκόσμιο πόλεμο, η ανάπτυξη του καπιταλι-σμού παρουσίαζε βαθιές ρωγμές, αντιληπτές και από την πτώση του ρυθμού ανάπτυξης της βιομηχανίας: 6,4% το 1880-1890, 6,1% το 1890-1900, 4,2% το 1900-1913. Οι ρωγμές αυτές οφείλονταν κατά κύριο λό-γο ατον τρόπο μετάβασης της Γερμανίας από τη φεουδαρχία οτον κα-πιταλισμό, στη φύση και τη διαδικασία επικράτησης της δημοκρατι-κής αστικής επανάστασής της.2 Η εντός ειοαγωγικών επανάσταση οτη Γερμανία ήταν ιδιαίτερα αργοπορημένη. Δεν έγινε κάτω από την η-γεμονική καθοδήγηση της αστικής τάξης, παρόλο που η τάξη αυτή οι-κονομικά ήταν ήδη πολύ προηγμένη. Ο φόβος ενός προλεταριάτου ή-δη συγκροτημένου συντέλεσε ώστε η επανάσταση να γίνει «εκ των ά-νω», από τον Μπίσμαρκ, χάρη σε μια ιδιότυπη ουμμαχία αστισμού και ευγενών (μεγάλων γαιοκτημόνων της Πρωοίας)• οι τελευταίοι δια-τήρησαν για πολύ καιρό μια αποφασιστική πολιτική υπεροχή στο ε-σωτερικό αυτής της συμμαχίας.
Η ουνολική εξέλιξη δεν οημαδεύτηκε μόνο από τις ιδιότυπες μορ-φές του κρατικού μηχανισμού και των θεσμών του, στο πλαίσιο των οποίων ο φεουδαρχικός τύπος του κράτους πρόβαλε μια αξιοσημείω-τη αντίστααη, αλλά και από μια χαρακτηριστική καθυστέρηση και α-νιοότητα οτην ολοκλήρωση της «εθνικής ενοποίησης» της Γερμανίας. Στο πλαίσιο της αστικής δημοκρατικής επανάστασης, εθνική ενοποίη-οη σημαίνει «οικονομική ενότητα» ενός κοινωνικού σχηματισμού. Εννοείται, βέβαια, ότι η οικονομική ενότητα, νοούμενη ως ενότητα σε εθνικό επίπεδο, υπερπροοδιορίζεται από δεδομένα πολι^ικά (μορφή
2. Γι' αυτό το θέμα, A. Rosenberg και Κ. Kersten, Geschichte der Wei-marer Republik, 1961, καθώς και Entstehung der Weimarer Republik, 1961. Τέλος, OL αναλιισεις των Μαρξ και Ένγκελς, που μνημονεύονται στο βιβλίο μου Pouvoir politique et classes sociales, o. 194 κ.ε.
28
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
του αστικού κράτους) κοα ιδεολογικά (αστική πολιτική ιδεολογία). Στη Γερμανία τα δεδομένα αυτά σε μεγάλο βαθμό δεν είχαν προϋπάρξει. Έτσι, η οικονομική και εθνική ενοποίηση, παρά το Σύνταγμα της Βαϊμάρης [1919], δεν είχε ολοκληρωθεί στις παραμονές του εθνικοσο-σιαλισμού, μολονότι η διαδικασία της είχε ήδη αρχίσει με το Ζολβε-ρέιν (Zollverein: τελεωνειακή ένωοη) κοα τον Μπίσμαρκ. Στην επικρά-τεια του Ράιχ οι περιοχές που διασώθηκαν από τα παλοαά κράτη και οι διάφορες πόλεις, διέθεταν ένα ιδιόμορφο νομικό κοα διοικητικό κα-θεστώς: Βουλή, κυβέρνηση κοα κρατι,κό μηχανισμό σε μεγάλο βαθμό, αυτόνομα. Η συγκρότηση, λοιπόν, του εθνικού αστικού κράτους καθυ-στέρησε αρκετά. To γεγονός αυτό ήταν συνέπεια και της αδυναμίας του γερμανικού αστισμού να ασκήσει τον ηγεμονικό του ρόλο.
Η κατάσταση αυτή είχε ανασταλτικά αποτελέοματα στον οικονο-μικό τομέα. Καταρχήν, ο ρυθμός κοα η μορφή της συνολικής διαδικα-σίας διαμόρφωσης του γερμανικού κοινωνικού σχηματιαμού καθιστού-οαν ιδιαίτερα προβληματικές αυτές τις εμπορικές συναλλαγές με την παγκόσμια αγορά. Η αργοπορημένη απογείωση της εκβιομηχάνιοής της, αλλά συγχρόνως κοα οι πολιτικές μορφές κάτω από τις οποίες ε-ξελίχθηκε, εμπόδισαν τη Γερμανία να προοαρμόσει στα μέτρα της μια αποικιακή αυτοκρατορία. Οι αποικιακές της κατακτήσεις ελάχιοτα χρησίμευσαν ως διέξοδος οτο εξωτερικό της εμπόριο κοα ως χώροι ε-ξαγωγής κεφαλαίων.
Αλλά η κατάσταση αυτή επέδρασε αντίστοιχα κοα στον εσωτερικό οικονομικό τομέα, πράγμα που έπαιξε σημαντικό ρόλο μέοα οτο πλαί-oto του εθνικοσοσιαλισμού. Με τη σειρά της, η απουοία ενότητας ε-πιδείνωσε τις εσωτερικές ανισότητες που δημιουργήθηκαν από την ι-διοατερότητα επικράτησης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής πά-νω στους άλλους. Εξαιτίας του πολιτικού ρόλου των μεγάλων γαιο-κτημόνων, η εκβιομηχάνιση άρχιαε κυρίως σε περιοχές «περιχαρακω-μένες» στο εσωτερικό του κοινωνικού σχηματισμού Παρά την αποτε-λεσματικότητα, που επεαήμανε και ο Λένιν, του «πρωσικού δρόμου» εκκαπιταλισμού της γεωργίας, ο αγροτικός τομέας ακολουθεί με κό-πο κοα από μακριά τον βιομηχανικό κι αυτό γιατί ο φεουδαρχικός τρόπος παραγωγής έχει αφήσει σημαντικά κατάλοιπα.
Η ανισομέρεια ανάπτυξης εντείνετοα μετά τον πόλεμο, που επέφε-ρε μια μεγάλη οπιαθοδρόμηση της γεωργίας. Σ' αντίθεαη με τη βιομη-χανία, ο συνολικός όγκος της αγροτικής παραγωγής δεν φτάνει το 1929 παρά τα 3/4 της παραγωγής του 1913. Αναπαράγετοα λοιπόν η επιδείνωση της ανισόμερης ανάπτυξης μεταξύ βιομηχανίας και γεωρ-γίας που, όπως έδειξε ο Λένιν, συνοδεύει την επικράτηση του μονο-πωλιακού καπιταλισμού. To γεγονός αυτό, προκαλεί, τελικά, μια χα-ρακτηριστική «συμπίεση» της εσωτερικής γερμανικής αγοράς, συμπίε-
Ο ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ KAI 0 ΙΤΑΛΙΚΟΣ ΚΡΙΚΟΣ: Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥΣ
29
ση που οξύνεται από το σταθερά υψηλότατο ποσοστό ανεργίας σ' ό-λη τη μεταπολεμική περίοδο. Η συμπίεση υπήρξε ιδιούτερα σοβαρή, λόγω της έλλει/ψης διεξόδων προς την εξωτερική αγορά.
Τέλος, σ' αυχή την «επανάσταση εκ των άνω», ο ρόλος του κρά-τους, το οποίο υπό τον Μπίσμαρκ, κατά κάποιο τρόπο την καθοδή-γησε, υπήρξε αποφασιστικός. Εκδηλώθηκε δε με τις εξαιρετικά σημα-ντικές οικονομικές λειτουργίες κοα τις συστηματικές παρεμβάοεις του κράτους στην οικονομία, σ' όλη τη διάρκεια εκκαπιταλισμού της Γερ-μανίας. Η γερμανική αστική τάξη παρέμεινε μόνιμα εξαρτημένη από το κράτος, κι έτσι ο τονισμένος οικονομικός ρόλος του τελευταίου της ήταν απαραίτητος. Αλλά ακριβώς στο βαθμό που ο ρόλος του κρά-τους ήταν αναγκαίος κοα στο βαθμό που το κράτος καθοδήγησε αυ-τήν την «εκ των άνω επανάσταση», η ούνολη διαδικασία δεν προχώ-ρησε ανενόχλητα. Ο ρόλος του κράτους δεν μπορούσε να παραβιάσει τα όρια που έθετε η κρατική εξουσία. Στους κόλπους των ταξικών συμμαχιών της κρατικής εξουσίας OL μεγάλοι γαιοκτήμονες, οι οποίοι για λόγους βασικά πολιτικούς και ιδεολογικούς, παρέμειναν για πολύ κοαρό μια ξεχωριστή τάξη, κι έπειτα έγιναν μια αυτόνομη μερίδα της αστικής τάξης, κράτησαν για τον εαυτό τους μια θέση οημαντική, δυ-σανάλογη θα λέγαμε, με την οικονομική τους ιαχύ κοα τη θέση τους στην παραγωγή. Είχαν οτη διάθεσή τους, σχεδόν αποκλειατικά το Reichswehr (γερμανικό στρατό) αυτόν τον ακρογωνιαίο λίθο του γερ-μανικού κρατικού μηχανισμού. Εξαιτίας, εξάλλου, και του Συντάγμα-τος της Βαϊμάρης, ο μόνιμα παρεμβατικός ρόλος του κράτους στα κα-θέκαστα της «εκ των άνω επανάστασης» παρεμπόδιζε το ίδιο το κρά-τος να επιτελέσει εκείνες τις λειτουργίες που θα άρμοζαν στην ανά-πτυξη του μονοπωλιακού καπιταλισμού, δηλαδή να επέμβει αποφασι-οτικά υπέρ του χρηματιστικού κεφαλαίου. Mux παρόμοια επέμβαση θα ήταν αναγκαία γιατί στο μεταξύ, εξαιτίας του συνόλου των αντιφά-σεων του γερμανικού κοινωνικού σχηματισμού, η κατάσταση του κα-πιταλισμού χειροτέρευε ταχύτατα.
Γίνετοα ήδη ορατή η αδυναμία της Γερμανίας ως κρίκου της ιμπε-ριαλιστικής αλυσίδας. Αυτή η αδυναμία προκύπτει από το σύνολο των αντιφάσεων του γερμανικού κοινωνικού σχηματισμού σε συνάρτηαη με τις άλλες χώρες της ιμπεριαλιοτικής αλυσίδας. Η προηγούμενη «οικο-νομική» του ανάπτυξη συνιοτά ένα ουσιαατικό μέρος αυτής της αδυ-ναμίας, αλλά μόνον εφόοον αντιμετωπίζεται μέσα στο σύνολο των α-ντινομιών του γερμανικού σχηματιομού. Η αδυναμία αυτή αποκτά νό-ημα μόνο για την περιοδολόγηση του ιμπεριαλιαμού κοα, στο βαθμό που τοποθετείτοα μέσα στις αντιφάσεις της μετάβαοης που οδηγεί στην εδραίωοη της κυριαρχίας του μονοπωλιακού καπιταλισμού.
30
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
β) H Ιταλία
Ας έρθουμε τώρα στην ιταλική περίπτωση. Διαφέρει αρκετά από τη γερμανική. Ωστόσο, αν εξετάσουμε τη θέοη της Ιταλίας στην ιμπερια-λιστική αλυσίδα θα γίνει ορατή μια χαρακτηριστική ομοιότητα.
Η ομοιότητα έγκειτοα ακριβώς στην αδυναμία τον ιταλικού κρίκου μέσα στην αλυσίδα, αν κοα δεν οφείλεται στις ίδιες οατίες. Τα «μεμο-νωμένα» χαρακτηριστικά των δύο χωρών εμφανίζουν σχετικές ομοιό-τητες, όμως δεν μπορούν να στοιχειοθετήσουν τη συγγένεια των δύο σχηματισμών. Σημασία έχουν τ' αποτελέσματά τους, που προσδιορί-ζουν και τη θέση των χωρών στην αλυσίδα. Μ' άλλα λόγια, η ίδια η ιμπεριαλιστική αλυσίδα καθορίζει ομόλογες ιδιότητες των αποτελεσμά-των -αδυναμία των κρίκων- που οφείλονται οε διαφορετικές αιτίες για καθεμία από τις δύο περιπτώσεις. Άλλωοτε, αυτή η διαφορά δεν χάνει έτσι την αξία της: η διαδικασία εγκαθίδρυσης κοα λειτουργικής κίνησης του φασισμού στην Ιταλία είναι αιοθητά διαφορετική από τη γερμανική.
Στην Ιταλία3 η διαδικασία εκβιομηχάνισης ήρθε πολύ καθυστερη-μένα, και μόνο γύρω στα 1880 απογειώθηκε. Μέσα στο πλέγμα της εδαφικής και πολιτικής αποσύνθεσης της Ιταλίας, πον διαιωνίζονταν από τις συνεχείς ξένες καταλήψεις, η φεουδαρχία (σημαδεμένη από την κυριαρχία του αγροτικού τομέα) πρόβαλε μια αξιοσημείωτη αντο-χή. Στις παραμονές του Α' παγκοσμίου πολέμου η Ιταλία είχε ήδη μπει στο ιμπεριαλιατικό στάδιο, με πολύ ειδικό τρόπο ωστόσο. Δεδο-μένης της σπουδαιότητας του εμπορικού και τραπεζικού κεφαλαίου, που χρονικά ανάγεται οτην εποχή της Αναγέννησης, και της καθυστέ-ρησης της πρωταρχικής συσσώρευσης στη γεωργία, η διαδικασία εκ-βιομηχάνισης χαρακτηρίζεται από μια τάοη γρήγορης συγχώνευσης του τραπεζικού κοα του βιομηχανι,κού κεφαλαίου και μετατροπής του σε χρηματιοτικό- χαρακτηρίζεται επίσης από έναν πολύ υψηλό ρυθμό συ-γκεντροποίηοης. Η διαμόρφωση του μονοπωλιακού βιομηχανικού κε-φαλαίου «έρχεται μετά» τη διαμόρφωση του χρηματιστικού κεφαλαίου ως φυσικό επακόλουθο. To φαινόμενο τούτο, άλλωοτε, εντείνεται με τη σημαντική διείσδυση στην Ιταλία του ξένου χρηματιστικού κεφα-
3. Βλ. γι' αυτό, ανάμεοα στ' άλλα: Robert Paris, Histoire du fascisme en Italie, 1962, κοα Les origines du fascisme, 1969' R. Romeo, Risorgimento e capitalismo, 1959, κοα του ίδιου συγγραφέα, Breve storia della grande indu-stria Italiana, 1967" La formazione dell'Italia industriale που δημοσιεύτηκε με την επιμέλεια του A. Caracciolo, 1963- τέλος, S.B. Clough, The Economic History of Modern Italy, 1964.
Ο ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ KAI O ΙΤΑΛΙΚΟΣ ΚΡΙΚΟΣ: H ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥΣ
31
λαίου που οφείλεται στο προβάδισμα των άλλων χωρών και οτην κα-θυατέρηση του ιταλικού καπιταλισμού: κεφάλαια οτην αρχή γαλλικά και βρετανικά, χάρη στην ευνοϊκή γι' αυτά πολιτική του Καβούρ, και οτη συνέχεια γερμανικά, μετά την κατάργηση της αναγκαστικής δια-τίμησης το 1885. Αυτά τα κεφάλαια έποαξαν σημαντικό ρόλο στη δια-δικαοία εκβιομηχάνισης, γιατί ενίσχυσαν την πρόωρη τάση μονοπω-λιακής συγκέντρωσης, επιβάλλοντας στο ιταλικό κεφάλαιο και το κρά-τος μια βαριά χρέωση. Έτσι, ήδη από το 1884, δημιουργούνται οι υψικάμινοι του Terni, που υποστηρίχτηκαν από την Banco. Generate και το Cretito Mobiliare, και που κατέοτησε την Ιταλία χώρα χαλυ-βοπαραγωγό. To 1894, ένας γερμανικός χρηματιστικός όμιλος ιδρύει την Banco, commerciale italiana, της οποίας ο ρόλος υπήρξε στη συ-νέχεια πολύ σημαντικός. Από το 1902, επιταχύνετοα η συγκέντρωοη σε τραστ (τραστ Ilva) της σιδηρουργίας, κοα από το 1920 της βιομη-χανίας αυτοκινήτων (εργοστάσια Fiat). Μπορούμε να εννοήσουμε τον πρόωρο χαρακτήρα αυτής της αυγκέντρωσης-συγκεντροποίησης αν πά-ρουμε υπόψη μας το γεγονός ότι, σταησηκά, στο σύνολο του βιομη-χανικού τομέα, υπερέχουν ακόμα το εργαστήριο και η βιοτεχνία. Η διαδικαοία εντείνετοα ακόμη περισσότερο στη διάρκεια του πολέμου.
Την επομένη του πολέμου η Ιταλία περνά μια σοβαρή οικονομική κρίση. Όμως, κι εδώ επίσης, οι συνέπειες του πολέμου εγγράφονται απλώς στις προϋπάρχουοες ρωγμές του οικοδομήματος του ιταλικού κοινωνικού σχηματισμού.
Πράγματι, η διαδικασία αυτή εξειδικεύεται με τη θεμελιακή ανισό-τητα ανάμεσα στη βιομηχανική ανάπτυξη και τη βραδύτητα της οτα-θεροποίησης του καπιταλισμού στην ύποαθρο. Ανισότητα υπάρχει κοα στη Γερμανία- στην Ιταλία όμως, αποκτά χαρακτήρα πραγματικού χά-αματος, το οποίο αυγκεκριμενοποιείτοα με το πρόβλημα του Mezzo-giorao που ανακύπτει. Η ολοκληρωτική σχεδόν απουοία αγροτικής με-ταρρύθμισης -ενώ πραγματοποιήθηκε στις δυτικές περιοχές της Γερ-μανίας- κοα η διατήρηση του φεουδαρχικού χαρακτήρα των μεγάλων γαιοκτησιών στη νότια περιοχή της χεροονήσου, όχι μόνον επιβραδύ-νουν το ρυθμό της πρωταρχικής συσσώρευσης κεφαλαίου, αλλά κυρίως διευρύνουν το χάσμα στις εσωτερικές ανισομέρειες ανάπτυξης και το-νίζουν τις δευτερεύουσες επυιτώαεις του στην εοωτερική αγορά και τη βιομηχανία.
Η ιταλική γεωργία που, το 1911, αντιπροσώπευε ακόμα το 55% του συνολικού προϊόντος, ήταν ο μεγάλος νικημένος, γιατί ο πόλεμος έφερε την κατάρρευοή της. Οι επιπτώσεις της κατάρρευσης στη «ου-μπίεση» της εσωτερικής αγοράς ήταν ακόμα σοβαρότερες, εξοατίας των απαρχαιωμένων μορφών της γεωργίας. Μόλις το 50% της αγρο-τικής παραγωγής ήταν εμπορευματοποιημένο πριν τον πόλεμο. Έτσι,
32
TO ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
μπολιάζετοα κι εδώ, η ιδιάζουσα στο μονοπωλιακό καπιταλιομό επι-δείνωση της ανισόμερης ανάπτυξης μεταξύ βιομηχανίας και γεωργίας.
Η ιταλική βιομηχανία, τεχνικά διογκωμένη με τις πολεμικές παραγ-γελίες, βρίσκεται χωρίς διεξόδους αφού μάλιοτα, ποτέ δεν αοχολήθη-κε έγκαιρα με το πρόβλημα των εμπορικών διεξόδων, μια κοα μέχρι τότε, δεν της ήταν οικονομικά απαραίτητες. To πρόωρο και τεχνητό προβάδισμα του ιταλικού χρηματιατικού κεφαλαίου, έχει μιαν άλλη αυνέπεια: ο «αποικιακός» πόλεμος της Λιβύης αντιοτοιχεί αε μια ανά-γκη εξαγωγής κεφαλαίων, αλλά κυρίως, όπως υπογραμμίζει ο Γκράμ-αι, οε πολιτικονς λόγους. Κοα αυγκεκριμένα ήταν μια απόπειρα εγκα-τάσταοης στη Λιβύη των φτωχών αγροτών του Νότου, δηλαδή υπό-σχεση για αγροτική μεταρρύθμιαη στο αφρικανικό έδαφος.
To εξωτερικό χρέος της Ιταλίας μέσα α' αυτό το πλαίσιο έχει κα-ταστροφικές πλευρές: μετά τον πόλεμο επειδή η πρόωρη συγχώνευαη του χρηματιστικού κεφαλοάου σημαδεύει εξαρχής τη διαδικαοία εκβιο-μηχάνι,σης, το βιομηχανικό κεφάλαιο διαθέτει ένα πολύ μικρό περιθώ-ριο αυτόνομης δράσης για την προσαρμογή και την προώθηση της βιομηχανίας. To έλλειμμα του εμπορικού ισοζυγίου και το έλλειμμα του κρατικοΰ προϋπολογισμού μεγαλώνουν.
Τα ρήγματα λοιπόν στον ιταλικό κοινωνικό οχηματισμό, όχι μόνο δεν πρωτοεμφανίζονται με τον πόλεμο, αλλά ανάγονται στην ίδια τη διαδικασία της δημοκρατικής αστικής επανάστασης στην Ιταλία. Πρό-κειτοα για το πασίγνωοτο πρόβλημα του Risorgimento, του οποίου ο Γκράμσι μας άφηαε την ακριβή κάτοψη, παρά κάποιες ανεπάρκειες στην ανάλυσή του. Ας οημειώοουμε άλλωστε ότι η διαμάχη σχετικά με το Risorgimento κάθε άλλο παρά έχει τερματιοτεί.4
4. Τα κείμενα του Γκράμσι γι' αυτό το θέμα βρίσκονται κυρίως στα έρ-γα του «II Risorgimento» και «Alcune note sulle questione meridionale» στο Oeuvres choisies αλλά και οτο «Note dul Macchiavelli sulla Politica e sulla Stato moderne» οτο Cahiers de prison. Τια μια συνολική εικόνα της ανοι-χτής διαμάχης στην Ιταλία σχετικά με τις απόψεις του Γκράμσι, βλ. Α. Pizzorno, «A propos de la methode de Gramsci...» οτο L'homme et la societe, αρ. 8, σ. 161 κ.ε. H διαμάχη επικεντρώνεται στο εξής ζήτημα: Ο Γκράμοι συνέδεσε την αδυναμία της ιταλικής αστικής τάξης να παίξει ηγεμονικό ρό-λο κοα με το γεγονός ότι δεν μπόρεσε και δεν ήξερε να επιβάλει την αγρο-τική μεταρρύθμιαη και να κερδίσει έτσι την υποστήριξη ορισμένων μεσαίων τάξεων και οτρωμάτων του αγροτικοΰ κόσμου κατά το πρότυπο της γαλ-λικής αστικής τάξης. Μερικοί νομίζουν -κι ιδιαίτερα ο Ρομέο- ότι ο Γκρά-μσι εννοούσε μια απλή οικονομική αδυναμία της ιταλικής αστικής τάξης, ότι δηλαδή δεν μπορούσε να σταθεροποιήσει τη διαδικασία πρωταρχικής συσσώρευαης κεφαλαίου με βάση την αγροτική μεταρρύθμιση. Και χαριτο-
Ο ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ KAI O ΙΤΑΛΙΚΟΣ ΚΡΙΚΟΣ: H ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥΣ
33
H εξέλιξη της δημοκρατικο-αστικής επανάστασης εντάσσεται στο μεγάλο αντεπαναστατικό κίνημα που ακολούθησε τις αναταραχές του 1848 οτην Ευρώπη. Τη οτιγμή αυτή η ιταλική αστική τάξη είναι πο-λν αδύνατη, κοα οικονομικά ανίσχυρη, αφού η κατάοταοή της ήταν υποδεέστερη από την οικονομική κατάαταση της γερμανικής μπουρ-ζουαζίας. Στη δοσμένη ουγκυρία, ο ιστορικός ρόλος του Καβούρ συ-νίστατοα ατο ότι έθεσε σε κίνηση τη διαδικασία της εθνικής ενοποίη-σης. Για το οκοπό αυτό σφυρηλατεί τη συμμαχία ανάμεσα οτην ανερ-χόμενη αστική τάξη του Βορρά και τη μεγάλη γαιοκτησία (φεουδαρ-χικού βασικά χαρακτήρα) του Νότου. Αν ο ρόλος του Μπίσμαρκ έ-γκειται κυρίως στο γεγονός ότι ώθησε «από τα πάνω» τη γερμανική αστική τάξη να πάρει την πολιτική εξουσία, ο ρόλος του Καβούρ συ-νίστατοα στο ότι δημιούργησε επιπλέον το οικονομικό υπόβαθρο για την ιταλική αστική τάξη: «κατασκεύασε τους κατασκεναστές», όπως έλεγε ο Γκράμσι.
Αυτή η διαδικασία στους κόλπους της συμμαχίας δεν μπορεί να ο-λοκληρωθεί παρά μονάχα με την καίρια πολιηκή επικράτηση της α-στικής τάξης πάνω στους γαιοκτήμονες του Νότου - περίπτωση δια-φορετική από τη Γερμανία. Ιδού ακριβώς τι πέτυχε ο Καβούρ και ε-όραίωσε ο Κρίσπι (Crispi). Στην πραγματικότητα, η διαδικασία οικο-νομικής εδραίωαης της αστικής τάξης δεν μπορεί να συντελεστεί κά-τω απ' αυτές τις συνθήκες, παρά χάρη οτο δι,ευρυνόμενο χάσμα μετα-ξύ βιομηχανίας και γεωργίας. Ο άλλος δρόμος, δεδομένου του φεου-δαρχϋκού χαρακτήρα της μεγάλης αγροτικής γαιοκτησίας, ήταν η α-γροτική μεταρρύθμιοη, δηλαδή μια γερή στήριξη της αστικής τάξης πάνω στην αγροτιά. Δρόμος ανάλογος με την γιακωβίνικη πορεία οτη Γαλλία, φραγμένος όμως. Στην Ιταλία, η μη πραγματοποίηση της α-γροτικής μεταρρύθμιοης ήταν ακριβώς το αντίτιμο που πλήρωσε η ι-ταλική αστική τάξη στη μεγάλη γαιοκτησία για να έχει το αντάλλαγ-μα της πολιτικής υπεροχής. Αυτή η υπεροχή επέτρεψε την οικονομι-κή εδραίωαη της αστικής τάξης, αλλά σε βάρος της γεωργίας. Στο πλαίσιο της συμμαχίας συγκεκριμενοποιήθηκε, η αυξανόμενη αντίθεοη ανάμεοα στην αστική τάξη και τη μεγάλη γαιοκτησία. Και ήταν πο-λύ βαθύτερη απ' όσο στη Γερμανία.
Συντηρητική επανάσταση κατά τους μεν, επανάσταση της αστικής τάξης «που δεν ήξερε, ούτε θέλησε να ολοκληρώσει τη νίκ-η της» κα-
λογώντας υποστηρίζουν ότι η συσσώρευση έγινε απλούστατα κατά το πρό-τυπο του «πρωσικού δρόμου», όπως έλεγε ο Λένιν. Όμως, κι αυτό έχει ση-μαοία• θα έπρεπε να δούμε ότι ο Γκράμσι ανέλυε το θέμα οαν πολιηκό ζή-τημα.
34
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ TON ΦΑΣΙΣΜΩΝ
τά τον Ένγκελς, παθητιχή επανάοτααη κατά τον Γκράμσι. Παθητική επανάσταση, που η ίδια η ονομασία της δείχνει τη συγγένεια με την επανάσταση «εκ των άνω» του Μπίσμαρκ -συγγένεια που επεσήμανε και ο Γκράμσι- αλλά διαφορετική απ' αυτήν: η ιταλική αστική τάξη επωφελείται απ' το πλατύ λαϊκό κίνημα, κοα παρά την αδνναμία της, βρίοκει πρό.οβαση προς την πολιτική εξουοία, προσφέροντας, όμως στους γαιοκτήμονες την εγγύηση για τη ριζική κατάπνιξη του λαϊκού κινήματος. Τα χαρακτηριστικά της ιταλικής διαδικασίας εξηγούν την παρουοία κινημάτων γιακωβίνικου τύπου, όπως του «Κόμματος Δρά-σης» του Ματσίνι (Mazzini) και του γαριβαλδινού κινήματος• ταυτό-χρονα εξηγούν την αδυναμία των κινημάτων αυτών ν' αποκτήσουν μια πραγματική επιρροή πάνω στην ιταλική αστική τάξη.
Η ανισομέρεια ανάπτυξης Βορρά κοα Νότου εξηγεί επίσης γιατί δεν ολοκληρώθηκε η εθνική ενοποίηση. Η μη ολοκλήρωση, ενώ ήταν το πολιτικό αποτέλεομα της οικονομικής ανισότητας, με τη σειρά της, οξύνει την ανισότητα μέσα από πολιτικοϊδεολογικούς μηχανιομούς. Όπως έδειξε ο Γκράμοι, η απουσία μιας ηγεμονικής αστικής τάξης καθόρισε την αδυναμία του εθνικού κράτους. Η φυσιογνωμία του ιτα-λικού κράτους διαιωνίζει κατά κάποιον τρόπο την κυριαρχία του Βορ-ρά πάνω στο Νότο κοα αποκλείει τον τελευταίο από την πολιτική ζωή του έθνους. Αυτή η διαδικασία άλλωοτε, που εκφράζει την αντίθεση: αστική τάξη-μεγαλογοαοκτήμονες, μεταφράοτηκε σε πολιτικοϊδεολογι-κή αντίθεση ανάμεσα στις λαϊκές μάζες του Βορρά, κυρίως την εργα-τική τάξη, και τις λαϊκές μάζες του Νότου, κυρίως τη φτωχή αγρο-τιά.5 Επειδή η «ιταλική ενότητα» πραγματοποιείται σε βάρος των α-γροτιστών κοα ενάντια στον Πάπα, ο τελευταίος απαγόρευοε, μέχρι κοα τον Α' παγκόσμιο πόλεμο, τη συμμετοχή των καθολι,κών στην πολιτι-κή ζωή του έθνους. Οι μεγάλοι γαιοκτήμονες του Νότου διατήρησαν για καιρό -ώς το 1921- την ισπανική υπηκοότητα και δεν έχασαν την ευκοαρία να επισείουν το φάσμα του αυτονομιστικού κινήματος.
Είνοα αλήθεια ότι το εθνικό ιταλικό κράτος υπήρξε πολύ συγκε-
5. «Ένα άλλο στοιχείο που επιτρέπει να κρίνουμε την πραγματική εμ-βέλεια της ιδεοληπτικά ενωτικής πολιτικής του Κρίοπι, είνοα το αίινολο των αιοθημάτων που δημιουργήθηκαν στο Βορρά σε σχέση με το Νότο. Η "μι-ζέρια" του Νότου είναι ανεξήγητη ιστορικά για τις λαϊκές μάζες του Βορ-ρά. Δεν καταλάβοαναν ότι η ενότητα δεν δημιουργήθηκε πάνω σε βάοη ι-σότητας αλλά με την κυριαρχία του Βορρά πάνω στο Νότο, σύμφωνα με τον εδαφικό συοχετισμό πόλης-υπαίθρου, ότι δηλαδή ο Βορράς ήταν μια "ρουφήχτρα" που πλούτιζε σε βάρος του Νότου, και ότι η οικονομική του άνθιση είχε άμεση σχέοη με την ένδεια της οικονομίας κοα της γεωργίας του Νότου» (Gramsci, Ckuvres choisies, σο. 356-371).
Ο ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΣ KAI 0 ΙΤΑΛΙΚΟΣ ΚΡΙΚΟΣ: Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥΣ
35
νχρωτικό και γραφειοκρατικό- ήταν το μοναδικό μέσο διατήρησης μιας παραπαίουσας εθνικής ενότητας (ο συγκεντρωτισμός του γαλλικού κράτους οφειλόταν, οε τελείως διαφορετικούς λόγους). Ωοτόοο, ο συγ-κεντρωτισμός του ήταν ένα απλό πλέγμα απλωμένο πάνω στις διοι-κητικές περιφέρειες που διατηρούσαν μεγάλη πολιτική και διοικητική τοπική αυτονομία. Η αυτονομία επέτρεψε οτους μεγάλους γοαοκτήμο-νες να κρατήσουν την οικονομική κοα πολιτικοϊδεολογική κυριαρχία τους πάνω στην αγροτιά του Νότου κοα ταυτόχρονα ν' αντισταθούν στη στρατηγική της αστικής τάξης του Βορρά. Η οργάνωοη της εθνι-κής ενότητας που συντελείτοα χάρη στην ώιαίτερη μορφή του ιταλι-κού κράτους κοα σε όφελος του Βορρά ήταν περισσότερο απαραίτη-τη, αφού η ιταλική αστική τάξη, μέοα οτη διαδικασία εκβιομηχάνιαης, σε μεγάλο βαθμό εξαρτήθηκε από την οικονομική παρέμβαση -ιδίως φορολογική και δασμολογική- του κράτους.
Διαπιστώνουμε λοιπόν, φοανόμενα συγγενή στην Ιταλία και στη Γερμανία. Και θα μπορούσαμε να πούμε ότι όλα συμβαίνουν λες και οι δυο αυτές χώρες προσπέραοαν τη φάση του φιλελεύθερου κράτους. Ωστόσο, εξαιτίας της αντίθεοης των μεγάλων γοαοκτημόνων σε μέτρα που έθιγαν τα συμφέροντά τους, ούτε εδώ τα πράγματα προχώρηοαν ανενόχλητα. Η κατάσταση επιδεινώνεται απ' αυτήν την άποψη μετά το τέλος του πολέμου, όταν οι λαϊκές τάξεις κατακτούν ουσιαοτικά πολιτικά προνόμια, σε μια στιγμή όπου η αυξανόμενη παρέμβαση του κράτους σε όφελος της αστικής τάξης γίνετοα γι' αυτήν ζήτημα ζωής ή θανάτου.
Η Ιταλία λοιπόν παρουσιάζεται στο τέλος του πολέμου ως χώρα «καθυστερημένη» σε σχέση με τους υπόλοιπους κρίκους της ιμπερια-λιστικής αλυσίδας, κοα ταυτόχρονα «προχωρημένη» σε σχέση με τον εαυτό της. To προβάδισμά της, δηλαδή η πρόωρη κοα τεχνητή χρημα-τιστική συγκέντρωση, κοντά στ' άλλα, είνοα το αποτέλεσμα της «κα-θυστέρησής» της σε σχέση με άλλους κρίκους. Αλλά, αυτές οι καθυ-στερήσεις και τα προβαδίσματα δεν είναι παρά ο ρυθμός της ιμπερια-λιστικής αλυσίδας και αποκτούν σημασία μόνον αν ενταχθούν στο σύ-νολο των πολιτικών κοα ιδεολογικών δεσμών αυτής της αλυοίδας, ε-πομένως στο ούνολο των δεδομένων του ιταλικού κοινωνικού οχημα-τισμού.
Κάπως έτσι θα εντοπίσουμε την αδυναμία του ιταλικού.κρίκου στη φάση μετάβασης προς τον μονοπωλιακό καπιταλισμό. Στην ιταλική περίπτωση η αδυναμία δεν οφείλεται ατους ίδιους λόγους στους ο-ποίους οφείλετοα στη Γερμανία. Και στις δύο όμως περιπτώσεις το α-ποτέλεσμα είναι ο ιδιαίτερος ρυθμός συσσώρευσης αντιφάσεων που θα δράσουν ατη σνγκνρία της πάλης των τάξεων.
Αυτές οι διαπιοτώσεις γίνοντοα σαφέοτερες αν ουγκρίνουμε τον
36
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
γερμανικό και ιταλικό κρίκο με άλλες μητροπόλεις του ιμπεριαλισμού της εποχής, τη Γαλλία, την Αγγλία, τις ΗΠΑ. Κι αυτές επίοης έχουν προσβληθεί από τη διαδικασία μετάβασης προς τον μονοπωλιακό κα-πιταλισμό και τις «οικονομικές κρίσεις». Δεν διαπιστώνουμε όμως την ίδια ουοοώρευση αντιφάσεων που χαρακτηρίζει τη Γερμανία και την Ιταλία. Ιδιαίτερα οτο επίπεδο της κρατικής εξουοίας, των κρατικών μορφών κοά μηχανιομών, η διαδικαοία της εθνικής ενότητας δεν πα-ρουσιάζει πουθενά ρωγμές που να έχουν το αντίστοιχό τους στη Γερ-μανία και την Ιταλία. Με την άνοδο του εθνικοσοοιαλιομού στην ε-ξουσία το κέντρο της αδυναμίας φαίνεται να μετατοπίζεται προς την Ιοπανία, η οποία εξάλλου παρουαιάζει, μια «οικονομική» ανάπτυξη διαφορετική από εκείνη των δύο χωρών. Η Ισπανία θα γίνει, λοιπόν, με τη οειρά της κόμβος των ιμπεριαλιστικών αντιφάοεων στον ευρω-παϊκό χώρο: η εδραίωαη του φασισμού και του εθνικοοοσιαλιομού εί-ναι ένας ουσιαστικός παράγοντας, καθώς ξέρουμε, της αδυναμίας του ισπανικού κρίκου.
3. Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ
α) Η γενική αντίληψη και οι διαδοχικές καμπές στην πολιτική της Διε-βνούς. To ζήτημα της περιόδου και των φάσεων της ταξικής πάλης
Πρέπει να σταθούμε τώρα ατις αναλύσεις της Γ' Διεθνούς. Μας εκ-πλήσσει πραγματικά το γεγονός ότι η Διεθνής δεν μπόρεσε να συλ-λάβει οωστά την ιμπεριαλιατική αλυσίδα και να εντοπίσει τη σχετική αδυναμία των διαφόρων κρίκων της. Αυτή η ανεπάρκεια της Διεθνούς είνοα έκδηλη κυρίως στις διακρίσεις που έκανε μεταξύ Ιταλίας και Γερμανίας, πράγμα που την οδήγησε στο να υποτιμήσει τον κίνδυνο του φασισμοΰ στη Γερμανία: δεν μπόρεσε να εντοπίσει τη συγγένεια των δύο περιπτώαεων, που έγκειται ακριβώς στη σχετική τους αδυ-ναμία στο εσωτερικό της αλυσίδας.
Όπως το αναγνώρισε ο Δημητρώφ (Dimitrov), με την έκθεσή του οτο 7ο Συνέδριο της Διεθνούς το 1935:
«Σ' αυτήν τη σειρά των ιδεών, δεν μπορούμε να παραλείψουμε πολυάριθμα λάθη των κομμουνιστικών κομμάτων, λάθη που ε-μπόδισαν την πάλη μας κατά του φασισμού. Υπήρχε στις γραμ-μές μας μια απαράδεκτη υποτίμηση του φασιστικού κινδύνου, υ-ποτίμηση που δεν έχει μέχρι οήμερα εξαφανιστεί παντού. Υπήρ-χαν κάποτε στα κόμματά μας απόψεις του είδους: "η Γερμανία δεν εύναι Ιταλία". Μ' άλλα λόγια, ο φασισμός μπόρεσε να νική-
38
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
σει οτην Ιταλία, αλλά η νίκη του είναι αδιανόητη στη Γερμανία,
δεδομένου ότι η χώρα έχει νψηλή βιομηχανική ανάπτυξη, μεγά-
λη πολιτιοτική καλλιέργεια, πλούοια σαραντάχρονη παράδοση
του εργατικού κινήματος. Ο φαοισμός ήταν, τάχα, αδιανόητος
οτη Γερμανία. Υπήρχαν επίαης κοα υπάρχουν ακόμη αήμερα, α-
πόψεις του εξής είδους: στις χώρες της "κλασικής" αστικής δη-
μοκρατίας, δεν υπάρχει έδαφος για τον φαοιομό. Αυτές οι από-
ψεις συνέβαλαν και συμβάλλουν στη μείωοη της επαγρύπνησης ε-
μπρός ατον φασιστικό κίνδυνο και παρεμπόδισαν την κινητοποίη-
οη του προλεταριάτου ατην αντιφασιστική του πάλη».'
Έχει οημασία να δούμε γιατί η Διεθνής δεν περίμενε τον φασισμό
οτη Γερμανία, πράγμα που σχετίζεται με την ερμηνεία που είχε δώ-
σει για τον ιταλικό φασισμό. Κατά την Γ' Διεθνή ο φααισμός ήρθε
οτην Ιταλία επειδή ο καπιταλιομός της έπαοχε από οικονομική καθυ-
στέρηση: άρα, το φαινόμενο δεν θα μπορούσε να επαναληφθεί οτη
Γερμανία, εξαιτίας της οικονομικής προόδου αυτής της εξαιρετικά εκ-
βιομηχανιομένης χώρας. Τούτες τις σκέψεις εξέφραζε πολύ καλά ο
Μαρτίνωφ (Martinov), ακόμη το 1929: «Ο φασισμός [...] θα είναι ο
κύριος εχθρός μας οτις ημιαγροτικές και καθυοτερημένες χώρες».2 Η
ίδια ερμηνεία κυριάρχησε οτο 4ο Συνέδριο (1922-23) όταν ο Ζινόβιεφ
(Zinoviev), αντικρούοντας τον Μπορντίγκα (Bordiga) και τον Ράντεκ
(Radek) ερμήνευε τον φαοιομό ως κίνημα αντιπροσωπευτικό των α-
γροτιοτών.3 Η οικονομιστική ανύληψη για την ιμπεριαλιστική διαδι-
καοία φαίνεται έτσι ενισχυμένη και από μια αντίληψη εξελικτισμού
που αδυνατεί να συλλάβει τα σύνθετα προβλήματα της ανιοόμερης α-
νάπτυξης. Η τελευταία δεν μπορεί πραγματικά να επιοημανθεί παρά
οτο βαθμό που έχουμε σωοτά καθορίσει την αλυοίδα.
Θα λέγαμε λοιπόν, ότι ούμφωνα μ' αυτήν την αντίληψη για τον ι-μπεριαλιαμό, η διαδικασία ανάπτυξης νοείται ως γραμμική οικονομι-κή εξέλιξη, ενώ η αδυναμία της κάθε χώρας υπολογίζεται ανάλογα με την «καθυστέρηση» ή το «προβάδιομά» της οτην κλιμάκωοη της οι-κονομικής προόδου. Ο φασισμός θα ερχόταν στην Ιταλία γιατί ήταν, ονμψωνα μ' αυτήν την άποψη, μια καθυστερημένη -«αδύνατη»- χώ-ρα, όπως ακριβώς η επανάοταση θα ερχόταν στη Ρωοία γιατί ήταν η πιο καθυστερημένη -«αδύνατη»- οικονομικά χώρα.
Όμως, η αδυναμία του ιταλικού κρίκου δεν οφειλόταν σε μια πα-ρόμοια «καθυοτέρηοη» που σημείωνε, άλλωστε, ο Ε. Βάργκα (Varga),
1. Dimitrov, Ckuvres choisies, fiditions Sociales, a 51.
2. Αναφορά οτην 9η Ολομέλεια της ΚΔ, Ιούλιος 1929.
3. Αναφορά του Ζινόβιεφ, στο Pwtokoll des vierten Kongresses der K.I., 1923, o. 897 κ.ε.
Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ
39
ο γνωστός οικονομολόγος της Διεθνούς, θέτοντας από τη οκοπιά του το πρόβλημα του ιμπεριαλισμού:
«Η ανάπτυξη του καπιταλισμού παρουοιάζει τα τελευταία δέκα
χρόνια μερικές πολύ ενδιαφέρουσες στιγμές. Η Ιταλία είναι η με-
γαλύτερη ενρωπαϊκή δύναμη που με σημαντική καθνοτέρηοη πέ-
ρααε στη ούγχρονη κουτιταλίοηκή ανάπτυξη• ωοτόαο, α' ένα συ-
ντομότατο χρονικό διάστημα απέκτησε ιμπεριαλιστικό χαρατκτή-
ρα. [...] Η δεύτερη ιδιομορφία της ανάπτυξης του καπιταλισμού
στην Ιταλία συνίσταται στο γεγονός ότι η δικτατορία της αστι-
κής τάξης προσέβαλε την ιδιότυπη μορφή του φασισμού. Και το
ερώτημα που ανακύπτει είνοα σε ποιο βαθμό αυτό το πολιηκό
ονατημα ευνοεί ή όχι την ανάπτυξη του ιταλικού καπιταλισμού
σε σχέση με τις άλλες χώρες...»4
Είνοα ανώφελο να παραθέσουμε εδώ τις αναλύσεις της Διεθνούς
και κυρίως του Γερμανικού Κομμουνιατικού Κόμματος, που υποστη-
ρίζουν ότι ο εθνικοσοσιαλισμός δεν μπορεί να πάρει την εξουσία: θα
έχουμε την ευκαιρία να επανέλθουμε. Αυτό που εκπλήσσει εκ των υ-
στέρων είναι η κυριολεκτικά καταπληκτική τύφλωση που έδειξαν οι
κομμουνιστές ηγέτες: δεν περίμεναν τον φασισμό σε μια χώρα «σε υ-
ψηλό βαθμό εκβιομηχανιομένη» κοα οικονομικά προηγμένη, δηλαδή
μια χώρα «ιαχυρή».
Αλλά OL συνέπειες αυτής της αντίληψης πάνε πολύ πιο μακριά. Κι εδώ τα πράγματα είνοα ολοκάθαρα. Ο εξελικτικός οικονομιομός μπο-ρεί θαυμάσια να οδηγήσει σε μια εκτίμηση της συγκεκριμένης κατά-στασης ακριβώς αντίθετη -κοα το ίδιο λαθεμένη- από αυτήν που εί-χε άλλοτε γίνει. Αν κάνουμε ένα χρονικό άλμα θα δούμε τι λεγόταν για τον εθνικοσοσιαλιαμό μετά την επικράτησή του. Κανείς, ίσως, δεν το εξέφρασε καλΰτερα από τον Β. Πηκ (Pieck): ο εθνικοσοσιαλισμός θα ερχόταν στην «πιο αναπτυγμένη βιομηχανικά ευρωπαϊκή χώρα», ακριβώς εξαιτίας, αντού του οικονομικού προβαδίσματος.5 Οι συνθή-κες που θεωρήθηκαν άλλοτε αιτία για να μην επικρατήσει ο φααιαμός σε μια χώρα, τώρα παρουσιάζονται ως αιτία της νίκης του.
Ποιο επιχείρημα παρεμβάλλετοα σ' αυτήν την επιχείρηση αντιοτρο-φής; Η οικονομική πρόοδος έκανε, έλεγαν, τη Γερμανία χώρα με τη μεγαλύτερη βιομηχανική ανάπτυξη, και συνάμα με τη «μεγαλύτερη σα-
4. Στο Imprekorr (συντομογραφία του οργάνου της Κομιντέρν, Internationale Presse-Korrespondenz), γερμανική έκδοση, 4.8.1927.
5. Έκθεση στην 13η Ολομέλεια της Κομιντέρν το 1933, στο Der Faschis-mus in Deutschland, εισηγήσεις και αποφάοεις της 13ης Ολομέλειας της Κομιντέρν, 1934, σ. 89 κ.ε.
40
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
θρότητα κοα αποούνθεση του καπιταλισμού της». Ολόκληρη η κατα-σκευή βασίζεται στο σόφισμα της μηχανικής αποσύνθεοης του καπιτα-λισμού, αποσύνθεση όπου εκκολάπτετοα, κατά κάποιον τρόπο σε κλει-στό κλουβί, η θαυματουργή αντίφαση παραγωγικών δυνάμεων και πα-ραγωγικών σχέσεων. To οικονομικό προβάδισμα, λοιπόν, στην εξέλιξη ενός κοινωνικού οχηματισμού μέοα σε μια γραμμική οικονομική διαδι-κασία θα αποτελεί και τη θανάσιμη αδυναμία του. Σ' αυτήν την «αδυ-ναμία» της «οικονομικής ισχύος» της Γερμανίας θα ανταποκρινόταν ο φαοισμός. Ξέρουμε όμως ότι πρόκειται για την αντίληψη του οικονομι-σμού-εξελικτισμού της Β' Διεθνούς που περίμενε την επανάσταση στη Γερμανία επειδή οικονομικά ήταν ώριμη μα κοα σαθρή. Την ανύληψη αυτή αντέκρουοε ο Λένιν με τη δική του για τον ασθενέστερο κρίκο.
Ας υπενθυμίσουμε πάντως, προς το παρόν, ότι η σχετική αδυνα-μία του γερμανικού κρίκου μέοα στην ιμπεριαλιστική αλυσίδα δεν ο-φειλόταν αποκλειστικά ούτε στην οικονομική κατάσταση, ούτε βέβαια σε μια «οικονομική πρόοδο» όπως την εννοούσε η Διεθνής.
Τέλος, θα έπρεπε ακόμα να οταθούμε, προτού αρχίσουμε τη διε-ρεύνηση της συγκυρίας της ταξικής πάλης που οδήγησε στον φασιομό, πάνω σε μερικά πρόσθετα προβλήματα σχετικά με το ιμπεριαλιστικό στάδιο.
Οι ακόλουθες σκέψεις θα δείξουν την ανάγκη ν' αναφέρεται κανείς στη σνγκεκριμένη κατάσταση της ταξικής πάλης για να εξηγήσει το φασιστικό φαινόμενο, το οποίο δεν ανάγεται σε κάποια αναπόδραστη αναγκαιότητα της «οικονομικής» ανάπτυξης του καπιταλισμού. Θα δούμε, επίσης, με ποιον τρόπο ο οικονομισμός οδήγησε τη Διεθνη οε μια απόκρυψη της αλυσίδας και της θέσης των κρίκων της κοα πα-ράλληλα σε μια μόνιμη, θεωρητική και πολιτική υποτίμηση του ρόλον της ταξικής πάλης μέσα στο ρυθμό κοα την κατεύθυνση της ανάπτυ-ξης του ιμπεριαλιαμού Και για να βρούμε τη ρίζα των προβλημάτων, θα σημειώσουμε πως ο Λένιν, περιγράφοντας τον ιμπεριαλισμό ως α-νώτατο στάδιο του καπιταλισμού, τον χαρακτήρισε «παρασιτικό και αποσυντεθειμένο καπιταλισμό», ή ακόμα: «απ' όλα όσα έχουν λεχθεί πιο πάνω για την οικονομική φύση του ιμπεριαλισμού προκύπτει ότι πρέπει να τον θεωρήσουμε ως μεταβατικό καπιταλισμό, ή ακριβέστε-ρα, ως καπιταλισμό οε κατάοταοη αγωνίας».6 Θα προσπαθήοουμε να δείξουμε ποια είναι η σωστή εκτίμηση αυτών των αναλύσεων του Αέ-νιν που είχαν μια ανυπολόγιστη σπουδαιότητα και ποια ήταν η εξέ-λιξη της Διεθνούς οε οχέση μ' αυτήν την εκτίμηση.
Καταρχήν, οι διευκρινίσεις του Λένιν αποτελούν στοιχείο της έντο-
6. Lenine, ibid, a. 323 κ.ε.
Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΧ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ
41
νης πολεμικής που εξαπέλυσε εναντίον οριομένων αντιλήψεων του Κά-ουτσκυ (Kautsky) κοα της Β' Διεθνούς για τον ιμπεριαλισμό. Σύμφω-να με τον Κάουτσκυ, η εποχή του ιμπεριαλιαμού θα κατέληγε στον «υπεριμπεριαλισμό», δηλαδή σε μια εποχή ειρηνική, τόσο για την «ε-θνική» πάλη των τάξεων όσο και για τις σχέσεις ανάμεοα στα κρά-τη-έθνη, μέσα από μια αρμονική συνεννόηση των κυρίαρχων τάξεων κοα των κρατών στο πλαίοιο της παγκόαμιας ιμπεριαλιστικής κυριαρ-χίας. Ο Κάουτσκυ περιέγραφε ένα στάδιο στο οποίο ο καπιταλιομός θα είχε ξεπεράσει τις οικονομικές αντιθέσεις του ανταγωνιστικού κα-πιταλιαμού εδραιώνοντας έτσι την οριστι.κή του ιοορροπία.
Ο Λένιν πολεμώντας την αντίληψη αυτή με το δίκιο του βάζει τις φωνές κοα μ' οξυδέρκεια δείχνει OIL Ο ιμπεριαλισμός όχι μόνο δεν αί-ρει, αλλά επιδεινώνει τις αντιφάσεις του καπιταλιστικού ουστήματος. Οι αντιφάσεις του καπιταλισμού διατηρούντοα ατο καπιταλιστικό στά-όιο με νέα μορφή, μορφή αναπτυσσόμενης έντασης, πράγμα που οδη-γεί, κατά τον Λένιν, σε μια επιδείνωση, με νέες και οξύτερες μορφές, της πάλης των τάξεων.
Αλλά ας δούμε, κάνοντας για λίγο ένα άλμα στο χρόνο, τις ανα-λΰσεις στις οποίες καταλήγει η Γ' Διεθνής πάνω σ' αυτό το θέμα, κυ-ρίως από το 5ο Συνέδριο και μετά (1924). Θα λέγαμε χωρίς φόβο υ-περβολής, ότι φέρουν τη σφραγίδα του οικονομισμού. Ο οικονομισμός έδωοε μια γενική χροιά στις αναλύσεις της που θα μπορούσαν να χα-ρακτηρισθούν «οικονομιστικός καταστροφισμός». Κοα πρώτιστα, ο οι-κονομισμός της Διεθνούς συνίστατοα στο ότι ευνοούνται οι «παραγω-γικές δυνάμεις» σε βάρος των παραγωγικών αχέσεων. πράγμα που κα-τά δεύτερο λόγο συνοδεύεται, από μια οικονομιστική-τεχνικιστική α-ντίληψη της παραγωγικής διαδικασίας και των «παραγωγικών δυνά-μεων», γιατί εξετάζονται ανεξάρτητα από τις παραγωγικές σχέσεις. Μ' αυτόν τον τρόπο (κι εδώ βρίσκετοα ο κόμπος του προβλήματος) είναι αδύνατο να εντοπίσουμε σωστά τη διάρθρωση της παραγωγικής διαδικασίας κοα του πεδίον της ταξικής πάλης. Η πάλη των τάξεων φαλκώεύεται, με την έννοια ότι υποβιβάζετοα σε μια «οικονομική δια-δικασία» μηχανισακής χροιάς, στην οποία αποδίδοντοα τα πρωτεία της ιατορικής εξέλιξης. Ωατόοο, ξέρουμε πως ο Λένιν κοα ο Μάο ε-πέμεναν επανειλημμένα στο γεγονός ότι, ενώ ο οικονομικός παράγο-ντας, σε τελευταία ανάλυση, έχει τον προοδιοριστικό ρόλο -βασική α-ντίφαση- η ταξική πάλη, δηλαδή τελικά, η πολιτική, η πολιτική πά-λη των τάξεων κατέχει τα πρωτεία στην ιστορική διαδικασία. Δεν θα επιμείνω περισσότερο σ' αυτήν την υποτίμηοη οτην οποία οδηγεί ο οι-κονομισμός. Η υποτίμηση, όμως, του ρόλου της ταξικής πάλης εξηγεί κι ένα άλλο πόρισμα του οικονομισμού: την απουσία πολιτικής γραμ-μής που να λειτουργεί σε συνάρτηση με τις μάζες.
42 TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
1. Πραγματικά, η υποβάθμιση του ρόλου της πάλης των τάξεων δεν επέτρεψε στη Γ' Διεθνή να προσδιορίοει σωστά ότι ορισμένες πλευρές της ανάπτυξης του καπιταλισμού και του ιμπεριαλισμού εμ-φανίζονται ως ενύπαρκτες τάσεις. Ο ίδιος ο χαρακτήρας μιας ιστορι-κής τάσης, όπως υπογραμμίζει ο Μαρξ, διέπεται σε τελευταία ανάλυ-ση από το γεγονός ότι η οικονομική διαδικασία υπερπροσδιορίζεται από την πάλη των τάξεων που πάντα κατέχει τα πρωτεία.
Ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα που έπαιξε σημαντικό ρόλο στις αναλύσεις της Γ' Διεθνούς σχετικά με την περίοδο των φασισμών: η πτωτική τάαη του ποοοστού κέρδους, πον κατά τον Λένιν διέπει την εξαγωγή κεφαλαίων στο ιμπεριαλιστικό στάδιο. Ο οικονομιατικός κα-ταστροφιομός της Γ' Διεθνούς, που προβλέπει την επικείμενη αποσύν-θεση του καπιταλισμού ατις μητροπόλεις του ιμπεριαλισμού, θεμελιώ-νεται κυρίως στην πτωτική τάση του ποσοστού του κέρδους. Η Διε-θνής αντιλαμβάνετοα αυτήν την τάση ως «αναπόδραστο νόμο» της ι-μπεριαλιστικής διαδικασίας.
Όμως, καθώς παρατηρεί ο Μπετελέμ (Bettelheim), εδώ πρόκειται για «μια τάση ιστορική κι όχι ιστορικό νόμο. Δεν δείχνει το μέλλον προς το οποίο πορεύεται αναπόφευκτα ο καπιταλιστικός τρόπος πα-ραγωγής, ένα μέλλον όπου το ποοοστό κέρδους θα τείνει προς το μη-δέν σημαίνοντας έται τις "τελευτοάες ώρες" ενός τρόπου παραγωγής στο εξής καταδικασμένου».7 Η τάση δείχνει την ανάπτυξη της αντί-φασης που προσιδιάζει στον καπιταλιοτικό τρόπο παραγωγής και που αναπαράγεται μαζί με τις ουνθήκες της ίδιας της καπιταλιστικής πα-ραγωγής. Όπως έχει υποδείξει ο Μαρξ, η αντίφαση αναπαραγόμενη είναι δυνατόν να προκαλέοει αντιφατικά αποτελέσματα, αποτελέσμα-τα που θα δράσουν ως αιτίες ικανές να αντισταθμίσουν ή ακόμα και να εξαλείψουν «για ένα διάστημα» τις επιπτώσεις της τάσης.
Τελικά, κι εδώ βρίσκεται το κεφαλαιώδες σημείο, η αναπαραγωγή της αντίφασης μέσα στα αντιφατικά της αποτελέσματα και οι επιπτώ-σεις των τελευταίων πάνω οτην ιστορική τάση εξαρτώνται από την πάλη των τάξεων. γνωρίζουμε πως η πτωτική τάση του ποσοστού του κέρδους συνοδεύεται πάντοτε από την τάση ανόδον του ποσοοτού της υπεραξίας. Αυτό το εξισορροπητικό αποτέλεσμα εξαρτάται με τη σει-ρά του από το κόστος αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης, επομέ-νως από το ποσοστό εκμετάλλευσης. Προβάλλει λοιπόν το ακόλουθο ερώτημα: Ώς ποιο σημείο, οε ποια συγκεκριμένη συγκυρία και με ποια μέσα μπορεί η κυρίαρχη τάξη να εκμεταλλεύεται τις κυριαρχούμενες,
7. Πρόλογος στο: Ρ.Α. Sweezy και P.M. Baran, Le capitalisme monopo-liste..., ό.π., 1968, σ. 15 κ.ε.
Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ 43
δηλαδή ώς πού και πώς οι τελευταίες θ' αφεθούν ενδεχομένως να εί-ναι αντικείμενα εκμετάλλευσης οε εθνικό αλλά και σε διεθνικό επίπε-δο; To ερώτημα μπορεί απλούστατα να εντοπίσει το όριο της τάσης, δηλαδή τον ιστορικό της ρυθμό. Μόνον αν αγνοήσουμε την ταξική πά-λη θα καταλήξουμε οτον οικονομιστικό καταστροφισμό διαστρεβλώνο-ντας αυτό που εννοούσε ο Λένιν όταν μιλούσε για τον καπιταλισμό που σαπίζει και αγωνιά.
2. Σχετικά με τον οικονομιστικό καταστροφισμό, μπορούμε να α-νατρέξουμε και α' άλλα παραδείγματα εκτός από την πτωτική τάση του ποοοστού του κέρδους, όπως π.χ. στην ανάπτυξη των παραγωγι-κών δυνάμεων, εξίσου αποκαλυπτική.
Γνωρίζουμε πως για τον Μαρξ αυτό το ζήτημα δεν έχει κανένα α-πολύτως νόημα όταν αντιμετωπίζεται «μεμονωμένα». To ζήτημα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων αποκτά νόημα μόνο σε συ-νάρτηση με τις κοινωνικές οχέσεις παραγωγής κοα, μ' αυτό, μόνο μέ-σα από την αντίφαοη υποδομής (παραγωγική διαδικασία: συνδυασμός παραγωγικών δυνάμεων και παραγωγικών οχέοεων) και εποικοδομή-ματος που δεν «ανταποκρίνετοα» πλέον σ' αυτήν την ανάπτυξη. Αν ως εποικοδόμημα εννοούμε κυρίως τις νομικοπολιτικές και ιδεολογι-κές μορφές, είνοα φανερό ότι η αντίφαοη αφορά άμεσα το πεδίο της πάλης των τάξεων. To εποικοδόμημα δεν είναι ένα απλό περίβλημα της διαδικασίας ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, αλλά παρεμ-βαίνει αποφασιστικά οτην παραγωγική διαδικασία. Η αντίφαση ανά-μεσα σ' αυτά τα «τοπογραφικά» σύμβολα (υποδομή και εποικοδόμη-μα) εξαρτάτοα από την πάλη των τάξεων. Η αναντιστοιχία υποδομής κοα εποικοδομήματος δεν προδιαγράφει μηχανισακά ένα οποιοδήπο-τε καταστροφικό μέλλον του κοινωνικού σχηματισμού. Η έκρηξη της αντίφασης, αλλά και η ενδεχόμενη αναπροσαρμογή της στο πλαίσιο του ίδιου τρόπου παραγωγής εξαρτώντοα από την ταξική πάλη.8
Στις σχετικές με το πρόβλημα αναλύοεις της Γ' Διεθνούς διαπιστώ-νουμε δύο εναλλασσόμενες θέσεις που απορρέουν όμως, κι οι δυο, α-πό τον ίδιο χαρακτηριομό.
8. Έτσι, αν θέλουμε να είμαοτε αυστηροί με τους όρους, δεν μπορούμε να μιλάμε αφηρημένα για «παραγωγικές δυνάμεις», αλλά για καπιταλιστι-κές ή οοαιαλιστικές παραγωγικές δννάμεις. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν το ό-τι η τοποθέτηση αυτή της Διεθνούς οδηγεί σε μια άποψη για την «ουδέ-τερη» τεχηκή: έπρεπε να έρθει η εμπειρία της κινέζικης επανάστασης κοα ο Μάο για ν' αντιληφθούμε όλες τις διαπλοκές της άποψης για την οποία γίνετοα λόγος.
44
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
α) H πρώτη θέση δέχεται αξιωματικά το οριοτικό σταμάτημα της
ανάπτυξης των «παραγωγικών δννάμεων» στον ιμπεριαλισμό,9 παρα-
γνωρίζοντας τα δεδομένα του εποικοδομήματος ή της ταξικής πάλης.
Ήδη, στο 4ο Συνέδρι,ο, στην Απόφαση για την τακτική, και με τον
τίτλο «Η περίοδος της παρακμής του καπι,ταλισμού», διαβάζουμε:
«To 3ο Συνέδριο, αφού ανέλυσε την παγκόσμια οικονομική κατά-
οταση, είναι σε θέση να διαπιστώσει, με τη μεγαλύτερη ακρίβεια,
ότι ο καπιταλισμός, έχοντας εκπληρώσει την αποστολή του, δη-
λαδή την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, έχει περιπέσει
οτην πιο άκαμπτη οε σχέση με τις ανάγκες της ιστορικής εξέλι-
ξης αντίφαση. [...] Ο καπιταλισμός επιζεί έτσι σε βάρος του εαυ-
τού του. [...] Η γενική εικόνα των ερειπίων της καπιταλιστικής
οικονομίας δεν εξωραΐζεται καθόλου από τις αναπόφευκτες δια-
κυμάνοεις που προσιδιάζουν τόσο στην άνοδο όσο και στην πα-
ρακμή του καπιταλιστικού συστήματος. [...] Ο καπιταλισμός σή-
μερα ζει την αγωνία του: η κατάρρευσή του είνοα ανορτόφευκτη».10
Η θέοη για το σταμάτημα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνά-
μεων, έτοι όπως την συνέλαβαν και τη διαμόρφωσαν στη Γ' Διεθνή,
θα επαναλαμβάνεται σταθερά ατη συνέχεια: θα αποτελεί τον ακρογω-
νιαίο λίθο του οικονομιστικού καταστροφισμοΰ. Οι παραγωγικές δυ-
νάμεις κατά κάποιον τρόπο «απομονώνονται» από τις σχέσεις παρα-
γωγής κοα το σύνολο ενός κοινωνικού αχηματισμού. Μια από τις επι-
πτώσεις αυτής της αντίληψης είναι ότι δεν επιτρέπει να αποκαλυ-
φθούν και να εντοπισθοΰν οι αντίρροπες τάσεις που έχουν τη βάση
τους κυρίως οτο ρόλο της πάλης των τάξεων. Η Γ' Διεθνής θεώρησε
ότι μια οικονομική τάση, ένα κάποιο πραγματικό χρονικό διάστημα
του μεοοπολέμου, ήταν το σημάδι και η ένδειξη για την αναπότρεπτη
έναρξη λειτουργίας ενός αναπόδραστου οικονομικού νόμου. Κι όμως
ο Λένιν, στον Ιμπεριαλιομό, ήταν κατηγορηματικός σ' αυτό το οημείο:
«Η τάοη στασιμότητας και αποσύνθεοης, που χαρακτηρίζει το μονο-
πώλιο, ουνεχίζει να δρα από τη μεριά της και αυμβαίνει να επικρα-
τεί για ένα διάστημα σε ορισμένους κλάδους της βιομηχανίας, σε ορι-
αμένες χώρες».η
β) Η αντίληψη που εκθέοαμε συνοδεύεται από μια, φαινομενικά και μόνον, διαφορετική θέση που αναφέρεται αυτήν τη φορά στην αντίφα-
9. Ξέρουμε πως αυτό υπήρξε άλλωστε η θέση του Τρότοκυ.
10. Quatres premiers conges mondiaux de I'Internationale Communiste (Ta τέοοερα πρώτα παγκόσμια αυνέδρια της Κομμουνισηκής Διεθνονς), F. Maspero, σ. 155.
11. Ibid, σ. 298.
Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ
45
οη μεταξύ υποδομής και εποικοδομήματος, αντίφαοη που ερμηνεύεται επίαης με οικονομιστικό τρόπο. Η θέση διατυπώνετοα ως εξής: αποσιω-πούν το σταμάτημα των παραγωγικών δυνάμεων, ενώ αντίθετα επιμέ-νουν ότι ο ιμπεριαλισμός εξακολουθεί να αναπτύσσει τις παραγωγικές δυνάμεις με θαυμαστό τρόπο, δημιουργώντας τις «προϋποθέσεις» -δη-λαδή το επικείμενο- του σοσιαλισμού. Σύμφωνα με τον οικονομιστικό καταστροφισμό, η γραμμική ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων κοα μόνον, συγκρούεται όλο και περισσότερο με το περίβλημα του εποικο-δομήματος, κι έτσι η όξυνση της αντίφααης οδηγεί από μόνη της στην καταστροφή του συστήματος. Η θεωρία αυτή αναπτύχθηκε κυρίως οτο 6ο Συνέδριο της Διεθνούς, κοα φοάνεται ότι μετατοπίζει το κέντρο του προβλήματος από τη διαδικασία ανάπτυξης των παραγωγικών δυνά-μεων στην αντίφαοη μεταξύ υποδομής κοα εποικοδομήματος. Στο με-ταξύ η Διεθνής είχε δεχτεί τη «αταθεροποίηση» της καπιταλιστικής οι-κονομίας για την μέχρι το 6ο Συνέδριο περίοδο:
«Η εποχή του ιμπεριαλισμού είναι η εποχή του θανάτου του κα-
πιταλισμού. [...] Η γενική κρίση του καπιταλισμού αποτελεί την
άμεση απόδειξη της βαθιάς αντίφασης ανάμεσα στην ανάπτυξη
των παραγωγικών δυνάμεων και τον περιοριομό της από το κρά-
τος• αποτελεί την απόδειξη ότι το καπιταλιστικό περίβλημα έχει
γίνει ανυπόφορη τροχοπέδη οτη μεγαλύτερη ανάπτυξη της αν-
θρωπότητας. Η ιστορία εγγράφει στην ημερήοια διάταξη τη συ-
ντριβή των καπιταλιστικών δεσμών από την Επανάστααη. [...] Ο
ιμπεριαλισμός ανέπτυξε σε μεγάλο βαθμό τις παραγωγικές δυνά-
μεις του παγκόσμιου καπιταλισμού. Ολοκλήρωσε τη δημιουργία
όλων των υλικών προϋποθέσεων για τη σοσιαλιστική οργάνωση
της κοινωνίας. [...] Ο ιμπεριαλισμός αναζητεί λύση αυτής της α-
ντίφασης [ανάμεοα στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων
και το "περίβλημα" του εποικοδομήματος]... Αλλά οτην πραγμα-
τικότητα, αυτή η ουτοπία προσκρούει σε αντικειμενικά εμπόδια
τόοο μεγάλα κοα ανυπέρβλητα ώστε ο καπιταλισμός δεν μπορεί
παρά να καταρρεύσει κάτω από το βάρος των ίδιων του των α-
ντιφάσεων, και σύμφωνα με μια αμείλικτη αναγκαιότητα.»12
Αλλάζουν λοιπόν οι όροι τον προδλήματος αλλά όχι η προβλημα-
ηκή. To πολιτικό εποικοδόμημα θεωρείται απλό, επιφοανομενι,κό πε-
ρίβλημα της διαδικασίας ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων κοα
ταυτόχρονα η ταξική πάλη αποσιωπάται. Η αντίφαοη υποδομή-εποι-
κοδόμημα μοιάζει να αυτοεξελίσσετοα χάρη οτην κυριολεκτικά μετα-
12. Απόφαση του 6ου Συνεδρίου (1928), οτο Protokoll des sechsten Weltkongresses der K.I., τ. IV, 1929, σ. 13 κ.ε.
46
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
φυσική υπεροχή των παραγωγικών δυνάμεων. Κι αναρωτιόμαστε πρα-γματικά, τι έχει να κάνει μέοα ο' όλα αυτά η πάλη των τάξεων.
Στη στρατηγική λοιπόν της πάλης των τάξεων, ο οικονομισμός της Γ' Διεθνούς μεταφράζεται σε οικονομισηκό καταστροφισμό. Μπορού-με ήδη να επισημάνουμε την κύρια συνέπειά του: παίρνοντας ως αφε-τηρία τη σωστή λενινιστική αντίληψη που θεωρεί τον ιμπεριαλισμό ως καπιταλισμό σε κατάσταση αγωνίας (δηλαδή ως περίγραμμα των συ-γκυριών κορύφωσης της ταξικής πάλης), στη συνέχεια κατέληγαν συ-χνά στο συμπέρασμα ότι η επανάσταση γράφτηκε στην ημερήσια διά-ταξη μέσα ατις ευρωπαϊκές μητροπόλεις του ιμπεριαλισμού. Συμπέρα-ομα που ήταν σίγουρα, για ένα διάστημα, σωστό και ταιριαοτό με την πραγματικότητα.
Ωστόσο, το ίδιο εκείνο διάστημα, το ουμπέρασμα πήρε τα χρώμα-τα του οικονομιαμού. Απέκτησε γενική αξία που προέκυπτε από την αφηρημένη και εφαρμοσμένη «οικονομική» ανάλυση (συγκεκριμένα του Κομμουνιοτικού Κόμματος Γερμανίας το 1920 κοα 1921 και του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος το 1921), δίχως να αυσχετίζετοα με τη συγκεκριμένη συγκυρία της ταξικής πάλης. Η επικείμενη προ-λεταριακή επανάσταση θεωρήθηκε μια επανάσταση πον είναι έτοίμη να ξεοπάοει οπουδήποτε και οποτεδήποτε: θεωρούσαν ότι είνοα η αυ-τόματη συνέπεια της οικονομικής κρίσης, όπως έβλεπαν και την οικο-νομική κρίση ως αποτέλεσμα οικονομικών αντιφάσεων.
Την αντίληψη για την άμεσα επικείμενη επανάσταοη ανέπτυξε διε-ξοδικά ο Μπουχάριν, μέλος της ρώσικης αντιπροσωπείας, στο 3ο Συ-νέδριο της Διεθνούς: αν ο καπιταλισμός έχει κιόλας τελειώσει, θα έ-πρεπε να εξαπολύαουμε χωρίς αναβολή την επαναστατική επίθεοη ώ-στε να επισπεύσουμε τις ωδίνες του τοκετού και ν' αποσπάσουμε τη νίκη.13 Η γραμμή αυτή παρουσιάστηκε α' αντίθεοη με τη γραμμή του Λένιν (που υποστηριζόταν άλλωστε και από τον Τρότσκυ, εισηγητή για τη διεθνή κατάσταση) κοα υιοθετήθηκε, τελικά, από το συνέδριο. Όσο για τον Λένιν, αυτός καθιέρωνε μια περιοδολόγηση του ιμπερια-λιστικού αταδίου σε φάσεις και διαδοχικές καμπές ανάλογα με τη ον-γκυρία της πάλης των τάξεων. Αντί να εμμένει οε μια μηχανιστική α-
13. Βλ. επίοης, γι' αυτό το θέμα, τις παρατηρήσεις του Τρότσκυ, L'ln-ternationale communiste apres Lenine, τ. I, 1969, σ. 186 κ.ε.• o E.H. Car, στο A History of Soviet Russia, The Bolshevic Revolution, τ. 1, σ. 318 κ.ε., επιβεβαιώνει την αντίθεση, γι' αυτό το θέμα, μεταξΰ Λένιν, Τρότσκυ και Κάμενεφ (Kamenev) από τη μια, και Ζινόβιεφ, Μπουχάριν, Ράντεκ και Μπέλα Κουν (Bela Kun) από την άλλη, παρόλο που στο συνέδριο, η ρώ-σικη αντιπροσωπεία δεν είχε κοινολογήσει τις διαφωνίες της.
Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ
47
ντίληψη για την επανάσταση, κομμενη και ραμμένη στα μέτρα μιας «οι-κονομιχης κρίσης» νομοτελειακού χαρακτήρα, δηλαδή τελικά σε μια α-ντίληψη, μη ιστορική, ο Λένιν είχε επισημάνει το 1921, μια καμπή ατην πάλη των τάξεων. Συνακόλουθα έριχνε το σύνθημα «προς τις μάζες» κι έτοι καθόριζε, στη φάση αυτή της «σταθεροποίησης», ότι κύριος και προκαταρκτικός πολιτικός στόχος ήταν η κατάκτηση των μαζών.
Ας σημειώσουμε ακόμη κι ένα σημαντικό στοιχείο ορολογίας. Όλα όείχνουν πως ο Λένιν είχε συνείδηση ότι ο όρος «σταθεροποίηση» -«οικονομική αταθεροποίηση»- θα αποκτούσε για τη Διεθνή οικονο-μιστική σημαοία. Ο ίδιος δεν χρησιμοποιεί τον όρο σταθεροποίηαη αλ-λά μιλά για «οχετική ιοορροπία δυνάμεων», ανάγοντας το όλο πρό-β/.ημα στην πάλη των τάξεων. Μόνον αργότερα η Διεθνής αναφερό-μενη οτον Λένιν χρησιμοποιεί στη θέση του δικού του όρου τον όρο «οταθεροποίηση». Και δεν ήταν τυχαίο.
Πράγματι, τα κομμουνιατικά κόμματα (ιδιαίτερα το ιταλικό κοα το γερμανικό) κοα η Διεθνής από το 4ο Συνέδριο και μετά δεν κατα-νοούν ούτε εφαρμόζουν τη λενινιστική άποψη. Είτε εγκρίνοντας είτε απορρίπτοντας τη «σταθεροποίηση», με την «οικονομιστική» πάντα έννοια, ισοπεδώνουν τη συγκυρία της ταξικής πάλης (στην οποία θα επανέλθουμε μ' όλες τις αναγκαίες λεπτομέρειες) κοα την περιορίζουν στον οικονομικό τομέα. Η σταθεροποίηοη άλλωστε, μ' ένα τέτοιο νόη-μα (οικονομικό), ακόμα κι όταν γίνετοα αποδεκτή, υποδηλώνει πάντο-τε ένα απλό οικονομικό επεισόδιο που εγγράφετοα στη διαδικασία κα-ταστροφής του καπιταλισμού στο οτάδιο της διαρκούς οικονομικής α-γωνίας του.
To 4ο Συνέδριο (1922-1923) για πρώτη φορά δίνει στη σταθερο-ποίηση οικονομικό νόημα, και βγάζει έτσι εντελώς λαθεμένα συμπερά-σματα -«υπερδεξιά»- σχετικά με τη βαθμίδα ανάπτυξης της ταξικής πάλης.
To 5ο Συνέδριο (1924) αποσιωπά τη σταθεροποίηση. Δεν την α-ντιλαμβάνεται σαν χαρακτηρισπκό της φάσης ανάπτυξης της ταξικής πάλης σε σημείο που φοάνεται οαν να μην παραδέχεται πια την «οι-κονομική σταθεροποίηση».14 Σ' αυτό το συνέδριο η Διεθνής παίρνει την πρώτη «υπεραριστική» στροφή της, χαρακτηρίζοντας λαθεμένα τη
14. Ο Βάργκα, φημισμένος ειδήμων της οικονομίας, τις αναλύοεις του οποίου επικαλείτοα η Διεθνής σ' όλα τα στριφογυρίοματά της μετά το 4ο Συνέδριο, είχε υποστηρίξει στο ουνέδριο αυτό την «οικονομική σταθερο-ποίηοη» — Rise or Fall of Capitalisme? (Άνοδος ή πτώτη τον καπίταλισμού;). Στο 5 ο Συνέδριο μεταθέτει πάλι το βάρος στη γενική οικονομικήκρίαη του καπιταλισμού υποστηρίζοντας ότι «...οι εσωτερικές αντιφάαεις του οταθε-
48
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ TON ΦΑΣΙΣΜΩΝ
φάση ανάπτυξης της ταξικής πάλης, αν και προς την αντίθετη από το 4ο Συνέδριο κατεύθυνοη.
Αντίθετα, η 5η Ολομέλεια της Διεθνούς (Μάρτιος 1925) παραδέ-χεται ότι υπάρχει «οικονομική σταθεροποίηση». Ο Ζινόβιεφ δηλώνει,, κι αυτό έχει μεγάλη σημασία, ότι η λενινιστική διατύπωση του 1921 για την «εμφανιζόμενη σχετική ισορροπία δυνάμεων», οδήγηοε, «όταν αποσαφηνίστηκαν τα πράγμοαα, στη διατύπωση της σταθεροποίησης»: πράγμα για το οποίο ο Ζινόβιεφ δεν έπρεπε να ξεγελαστεί, γιατί η επίσημα καθιερωμένη διατύπωση της σταθεροποίηοης μαρτυρεί τη διείσδυση του οικονομιαμού στη Διεθνή.15
Όσο για το 6ο Συνέδριο (1928), αφού πρόβλεψε με αξιοσημείωτη διαύγεια την κρίοη του 1929, καταλήγει οτο συμπέρασμα ότι η επο-χή της «σταθεροποίηαης» τελείωσε. Αλλά αυτό το τέλος δεν είνοα πα-ρά η ιχνογράφηση της οικονομικής κρίσης που θεωρείται οριστική και καταατροφική. To τέλος της σταθεροποίησης, λοιπόν, δεν οχετίζεται με τα χαρακτηριστικά της ταξικής πάλης, κι εδώ οφείλεται το εντε-λώς λαθεμένο νόημα που αυτό το «υπεραριοτερό» ουνέδριο της Διε-θνούς αποδίδει στο τέλος της οταθεροποίησης.16
ροποιημένου καπιταλισμού οδηγούν αναγκαστικά σε νέες επαναστατικές κα-ταστάσεις» (!) (στο Protokoll desfiinften Kongresses der K.I., τ. I, σ. 108 κ.ε.).
15. Μνημονεύεται από τον Ε.Η. Car, A History of soviet Russia, Sosia-lism in one Country, 1924-1926, τ. 3, σ. 286-287. Αυτό δεν εμποδίζει καθό-λου τον Ζινόβιεφ να υποστηρίξει ότι πρόκειται πάντα για την «εποχή της επανάοταοης». Η απόφαση που υιοθετείται εδώ διακρίνει ειδικότερα: α) Μια γενικά επαναστατική κατάσταση (sic!), που υπάρχει στην Ευρώπη' β) Μια άμεσα επαναοταηκή κατάσταση που δεν υπάρχει προς το παρόν στην Ευρώπη.
16. Η θεωρία της «τρίτης περιόδου» υποστηρίχθηκε στο 6ο Συνέδριο. Πρόσφατα ο Μ. Hajek (Storia dell'Internazionale Communista, 1921-1935, 1969, σ. 188 κ.ε.) υποστήριξε πως η Κομιντέρν δεν είχε προβλέψει ουγκε-κριμένα την κρίση του 1929: επρόκειτο μόνο για γενικές προτάσεις που κα-τέληγαν αφηρημένα οτο ουμπέρασμα ότι επίκετοα το «τέλος της σταθερο-ποίησης». Αυτό δεν μου φαίνεται σωστό: είναι αλήθεια ότι οι αποφάσεις του 6ου Συνεδρίου αποφεύγουν να προβάλουν επίσημα μια συγκεκριμένη πρόβλεψη. Ωστόσο, οι αναφορές του Βάργκα φτάνουν πολύ μακριά- από το 1928 κιόλας, ο ίδιος ο Στάλιν στην πολεμική του προς αντιπροσώπους της «δεξιάς», στηριζόμενος στο 6ο Συνέδριο, αναφέρει συγκεκριμένες προ-βλέψεις σχετικά με την κρίση στις ΗΠΑ. To πραγματικό πρόβλημα βρίσκε-ται στην ερμηνεία της κρίσης. Όταν ξέσπαοε η κρίση, η 11η Ολομέλεια της Κομιντέρν (1931) επιβεβαίωσε αυτή τη γραμμή με σαφέστατο τρόπο: «Ο χρόνος που πέρασε από την τελευτοάα Ολομέλεια του Φεβρουαρίου 1930, χρόνος ιστορικών αλλαγών, επιβεβοάωσε το βάθεμα της οικονομικής κρίσης,
Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ 49
Παρατηρούμε λοιπόν ότι, μέσα από μια αντιφατική διαδικασία, ε-πικρατεί. προοδευτικά στη Διεθνή μια γενική γραμμή -οικονομισμός και απουσία γραμμής μαζών- γραμμή που κατευθύνει τόοο τις «αρι-στερές» όσο και τις «δεξιές» αποκλίαεις της. Σε τέτοιο μάλιστα βαθμό που από το 1928, οι χαρακτηρισμοί δεξιός-αριοτερός δεν έχουν καθ-αυτοί συγκεκριμένο νόημα: χρησιμοποιούντοα μόνον παροδικά, και δεν πρέπει να συακοτίζουν τις βαθιές ανακατατάξεις που συντελούνται αλ-λοΰ.17
6) Οι πρώτες επιπτώοεις πάνω στις αναλύσεις της Διεθνούς για τον φασισμό
Όπως κι αν έχουν τα πράγματα, αυτή η μηχανιστική-οικονομιστική αντίληψη, την οποία συνεχώς νπερκαλύπτει, παρά τα στριφογυρίαμα-τα και τις περιπέτειές της, ο «οικονομιστικός καταοτροφιομός», είχε σοβαρές συνέπειες πάνω οτις θέσεις της Διεθνούς για τον φασιαμό. Παρόλο που οι θέσεις αυτές εξελίσσονται ανάλογα με τις καμπές και τη συνολική πορεία της Διεθνούς, θα λέγαμε ότι τα λάθη παρουσιά-ζονται ήδη μετά το 4ο Συνέδριο (1922-1923), όταν η Διεθνής αρχίζει να ααχολείται «επίσημα» με τον φασισμό. Ο δρόμος ήταν ήδη ανοι-χτός από τις αναλΐισει,ς της καθοδήγησης του Ιταλικού Κομμουνιοτι-
το αναπόφευκτο της καταστροφής του καπιταλιστικού συοτήματος, την α-νάπτυξη της σοσιαλιστικής επίθεοης, [...] το τέλος της οταθεροποίηοης.» (στο Η. Weber, Die Kommunistische Internazionale, συλλογή κειμένων της Κομιντέρν, 1966, σ. 255). Ας σημειώσουμε, ωστόσο, ότι η θέοη του ίδιου του Βάργκα απέναντι στην κρίση του 1929 είχε διαφορεηκές αποχρώσεις: υπογραμμίζει σταθερά στις αναφορές του ότι η κατάληξη της κρίσης θα ε-ξαρτηθεί από την πάλη των τάξεων, κοα παρατηρεί ότι «είνοα πιθανό, α-πό θεωρητική κοα αφηρημένη άποψη, να ξεπεραστεί η κρίαη», πράγμα που του κόστισε σφοδρές επιθέοεις από την πλευρά του Μέντελσον (Mendel-son). Βλ. μεταξύ άλλων, Ε. Varga, La crise economique, sociale et politique, Παρίσι 1935.
17. Γι' αυτό το θέμα βλέπε πιο κάτω (σ. 173 κ.ε., σελ. 250 κ.ε.) όπου δείχνω γιατί μετά το 1928, αυτές οι καμπές της Διεθνούς δεν μπορούν να νοηθούν οΰτε σΰμφωνα με το κλασικό μοντέλο της «παλάτζας» (καιροσκο-πισμός της αριστεράς-καιροσκοπισμός της δεξιάς), δηλαδή ως δυο συμμε-τρικά αντίθετες όψεις της ίδιας λαθεμένης γραμμής. Ας σημειώσουμε άλλω-στε, και θα επανέλθουμε σ' αυτό όταν θα εξετάσουμε τις απόψεις του Τρό-τοκυ, ότι, ακόμα και πριν το 1928, οι διάφορες «αντιπολιτεύσεις» στην ε-πίοημη γραμμή της Διεθνούς τοποθετούνται προοδευτικά στην ίδια προβλη-ματική, δηλαδή στην προβληματική του οικονομισμού
50 TO ZHTHMA THE ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
κού Κόμματος. Αυτή η αντιφατική πορεία κορυφώνεται με τις ανα-λύσεις για τον εθνικοσοσιαλισμό. Ωστόσο, πάνω οε οριομένα ουγκε-κριμένα θέματα μετά τη νίκη του ιταλικού φασισμού, υψώνοντοα με-ρικές οωοτές φωνές μέσα στη Διεθνή, εναντίον του ρεύματος.
Θα σημειώσουμε, προς το παρόν ορισμένες από τις πιο χαρακτη-ριστικές απόψεις της Διεθνούς για τον φασισμό, που εικονογραφούν τη θέση που αναπτύχθηκε πιο πάνω για τη γενική αντίληψη κοα τη γραμμή της.
1. Υποτίμηση του φασιστικού κινδΰνου αλλά και μη κατανόηοη του συγκεκριμένου χαρακτήρα του κοα του ιστορικού ρόλου του φασισμού. Σύμφωνα με την εξελικτική αντίληψη για την «οικονομική κρίστρ και το επικείμενο της επανάστασης, ο φασιμός δεν μπορεί, στην κυριολε-ξία, να διαρκέσει πολύ. Ο φασισμός δεν αντιπροσωπεύει μια καμπή ή μια φάση της ταξικής πάλης, γιατί, κατ' αυτήν, αρχίζουν να λειτουρ-γούν OL αντίρροπες δυνάμεις των ενύπαρκτων καταατροφικών τάσεων. Στο πλαίσιο αυτής της αντίληψης δεν μπορεί να υπάρξει καμιά συ-γκεκρψένη περιοδολόγηοη του ιμπεριαλιστικού σταδίου και του ρυθ-μού της ανισόμερης ανάπτυξης των κρίκων του, που καθορίζει τη διάρκεια μιας φάσης ανάπτυξης ή μιας καμπής.
Είνοα εκπληκτικό να διαπιστώνει κανείς την τύφλωση, τόσο των I-ταλών όσο και των γερμανών κομμουνιστών ηγετών πάνω ο' αυτό το ζήτημα. Ο φασισμός ήταν απλώς ένα «παροδικό επεισόδιο» στην ε-παναστατική διαδικασία. Ο Ουμπέρτο Τερατσίνι (Terracini) έγραφε, στο Imprekorr ακριβώς μετά την «Πορεία προς τη Ρώμη», ότι ο φα-σισμός ήταν μια παροδική «κυβερνητική κρίση».18 Ο Μπορντίγκα, ει-σηγητής της απόφασης γι,α τον φασισμό στο 5ο Συνέδριο (1924), δη-λώνει πως δεν πρόκειται παρά για μια «αλλαγή του κυβερνητικού προσωπικού του αστισμοΰ» στην Ιταλία. Km το προεδρείο της Εκτε-λεστικής Επιτροπής της Διεθνούς, ακριβώς μετά την άνοδο του Χίτ-λερ στην εξουοία, δήλωνε:
«Η Γερμανία χου Χίτλερ βαδίζει ταχύτατα στην οικονομική κα-ταστροφή που διαγράφεται με όλο και πιο αναπόδραστο τρόπο. [...] Η ατιγμιαία ηρεμία μετά τη νίκη του φαοισμού είνοα παρο-δικό φαινόμενο. To επαναστατικό κύμα θα διογκωθεί αναπόφευ-κτα στη Γερμανία παρά τη φασιστική τρομοκρατία...»19
18. Imprekorr, γερμανική έκδοση, αρ. 213 και 221, Νοέμβριος 1922. Ο ίδιος τόνος κυριαρχεί και οτο 4ο Συνέδριο: μόνον ο Ράντεκ φαίνετοα να έ-χει ουνείδηση των πραγμάτων.
19. Απόφαση της 1.4.1933, που διαμορφώθηκε μετά την εισήγηση του Fr. Heckert οτο Why Hitler in Germany?, 1933, σ 38 κ.ε.
Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ
51
Ας σημειώσουμε επ' ευκαιρία ότι οι όροι «αναγκαιότητα», «ανα-πόφευκτο» κοα «αναπόδραστο» με τους οποίους διανθίζονται οι ανα-λύοεις της Διεθνούς επαναλαμβάνοντοα συνέχεια σαν μονότονη και κραυγαλέα επωδός.
2. Ο φασισμός, απλό παροδικό επειαόδιο στη μηχανική διαδικασία: οικονομική κρίση-εξέλιξη-καταστροφή-επανάσταση, θα κατέρρεε κα-τά κάποιον τρόπο από μόνος τον. Είνοα η έμμονη ιδέα της Διεθνούς για τις «εαωτερικές αντιφάσεις» του φαοιομού και την επικείμενη αυ-τόματη πτώση του. Γιατί, ας μη γελιόμαστε, εοωτερικές αντιθέοεις ση-μαίνουν «οικονομικές» αντιθέοεις που καθορίζονται από την κατα-στροφική «οικονομική κρίση».
Η ίδια αντίληψη για τις «εσωτερικές αντιφάσεις» είναι ολοφάνερη στην Απόφαση για τον ψαοιομό του 5ου Συνεδρίου (1924), το οποίο επανήλθε στη θέση της «οταθεροποίησης»:
«Στην εποχή της καπιταλιατικής κρίοης [...] και της προϊούσας
καταοτροφής του καπιταλιστικού ουστήματος [...], ο φααιαμός
μετά τη νίκη του, καταλήγει σε μια πολιτική χρεωκοπία που ο-
δηγεί στην εσωτερική καταστροφή του λόγω των ενδογενών του
αντιφάσεων».20
Ο Ε. Βάργκα, (ο μοναδικός σε παγκόσμια κλίμακα οικονομολόγος που
πρόβλεψε την κρίση του 1929) εξηγεί TO Νοέμβριο του 1933 το επι-
κείμενο της πτώαης του Χίτλερ ως εξής: «Αλλά η βασιλεία του φαοι-
ομού είναι καταδικασμένη λόγω των εσωτερικών αντιφάσεων μεταξύ
των συμφερόντων κοα των πόθων των αντικαπιταλιστικών μαζών, και
του αντικειμενικού ρόλου του φασισμού ως χωροφύλακα ενός χρεω-
κοπημένου καπιταλισμού».21 Κι όμως η Κλάρα Τσέτκιν (Zetkin) είχε
καταγγείλει αυτή τη λαθεμένη εκτίμηση οχετικά με τον ιταλικό φαοι-
σμό και την επικείμενη πτώση του λόγω των «εσωτερικών αντιφά-
σεων».22 Έπρεπε να έρθει ο Δημητρώφ για να καταδικαοτεί και πά-
20. Imprekorr, γερμανική έκδοση, αρ. 119, Σεπτέμβριος 1924.
21. Παρμένο από τη ουλλογή κειμένων: Komintern und Faschismus 1920-1940, τον Τ. Pirker, 1965, σ. 176, 180.
22. Οι αναλύσεις αυτές της Κλάρας Τσέτκιν έγιναν οτο πλαίοιο μιας συζήτησης για τον φασιομό στην 3η Ολομέλεια της Διεθνούς, "από τις 15 ώς τις 23 Ιουνίου 1923. (Protokoll der Konferenz der erweiterten Exekutive der K.I., 1923, o. 204 κ.ε.). H Κλάρα Τσέτκιν συγκεκριμένα δήλωνε:
«Δεν πρέπει να θεωρούμε τον φασιομό σαν μια δύναμη ενιαία και με συνοχή. [...] Πρόκειται για μια πολιτική μορφή που περικλείει πολνά-ριθμα αντιφατικά στοιχεία και που θα οπαράοοεται στο εοωτερικό της. Αλλά θα ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο να νομίσουμε μ' αυτό, ότι μετά
52
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
λι αυτό το λάθος, μέσα στη διφορούμενη, βέβαια, ατμόσφοαρα του 7ου Συνεδρίου της Διεθνούς.
3. α) Ο φασισμός είνοα ένα παροδικό επεισόδιο στην οικονομική διαδικασία της αναγκαίας κοα επικείμενης επανάστασης. Η πραγματι-κή θεωρητικοπολιτική κλιμάκωση εκτιμήσεων του φαοιστικού φαινο-μένου μόλις τώρα αρχίζει. Έτσι, για την επαναστατική πορεία των λαϊκών μαζών, ο φαοισμός θεωρείται ως η θετική οτιγμή της άσχη-μης όψης της ιστορίας:
«Με την τυχοδιωκτική πολιτική του ο φασισμός ωθεί τις εοωτε-ρικές αντιφάσεις του γερμανικού καπιταλισμού στον παροξυσμό και οδηγεί τη Γερμανία οτην καταοτροφή. [...] Διογκώνεται έτσι στη Γερμανία ένα τεράστιο κύμα».23 Κι ακόμη:
«Η εγκαθίδρυση της ανοιχτής φασιστικής δικτατορίας [...] επι-
ταχύνει στη Γερμανία το ρυθμό εξέλιξης προς την προλεταριακή
επανάσταση».24
Ο φασιομός θεωρείται θετικό φαινόμενο που φέρνει πιο κοντά
προς την επανάσταοη, επειδή, υποτίθεται, ότι επιταχύνει την «οικο-
νομική» αποσύνθεοη του καπιταλισμού. Σ' αυτό το πλαίσιο, κάθε δυ-
νατότητα εκτίμησης του φασισμού, σύμφωνα με τη συγκυρία της τα-
ξικής πάλης, γίνεται αδύνατη.
β) Ας προχωρήοουμε παραπέρα: Ο φασισμός αποκτά θετική σημα-σία επειδή δεν είναι παρά απλή έκφραση της καταστροφικής οικονο-
το πολιτικό και ιδεολογικό σπαραγμό του φασισμού θ' ακολουθήσει αμέσως η οτρατιωτική του ήττα. Αντίθετα, πρέπει να λογαριάζουμε πως ο φασισμός θα προσπαθήσει, να κρατηθεί στην εξουσία μ' όλα τα δυνατά τρομοκρατικά μέσα». Με τα παραπάνω η Κλάρα Τσέτκιν τασσόταν εναντίον των αναλύσεων των Ιταλών κομμουνιστών και του Ζινόβιεφ στο 4ο Συνέδριο (1922-1923), σύμφωνα με το οποίο λόγω των «ενδογενών αντιφάσεων» καθορίζει ότι: «Αυτή η απαίσια αντεπανάσταση είναι η πιο ισχνή απ' όλες τις αντε-παναστατικές επιχειρήσεις. [...] Η δύναμη του φασισμού είναι συνάμα ο θάνατός του». Στο Protokoll..., ό.π., ο. 897 κ.ε.
23. Απόφαση της 10ης Οκτωβρίου 1933 του ιταλικού Γραφείου του Κομμουνιστικού Κόμματος Γερμανίας, στο Pirker, ό.π., α. 175. Η ίδια εκτί-μηση εξάλλου είνοα πολΰ διαδεδομένη ανάμεσα στους Ιταλοϋς κομμουνιστές μετά την άνοδο του Μουσολίνι στην εξουσία.
24. Απόφαση της 1ης Απριλίου 1933 του Προεδρείου της Διεθνούς, ibid. Για το ίδιο θέμα, βλ. τις αποφάσεις της 13ης Ολομέλειας, Νοέμβριος-Δε-κέμβριος 1933.
Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ
53
μικής κρίσης. Πρόκειται για την άποψη που υπερισχύει στη Διεθνή μετά το 6ο Συνέδριό της. Ο φασισμός εδώ εκφράζει μια στρατηγική του καπιταλισμού μονοσήμαντα αμυντική• αποτελεί φαινόμενο αναγό-μενο αποκλειστικά στην αδυναμία του αστισμού, σημάδι αδιάψευστο ότι ο καπιταλισμός βρίσκεται στα τελευταία του: «Η φασισιστική δι-κτατορία [...] είνοα η πιο ανίσχυρη πολιτική κυβέρνηοη της αστικής τάξης στη Γερμανία». Η θέση αυτή εξάλλου επαναλαμβάνει κοα τονί-ζει τις αναλύσεις των ιταλών ηγετών σχετικά με τον ιταλικό φασισμό (ο φασιομός είναι η έκφραση της αδυναμίας του καπιταλιαμού, ενός capitalismo debole). Η ίδια άποψη επαναλαμβάνει την απόφαση της Διεθνούς του Ιουνίου 1923 που επικυρώθηκε από το 5ο Συνέδριο, σύμφωνα με την οποία «ο φασισμός είνοα η έκφραση της αποσύνθε-σης της καπιταλιστικής οικονομίας...»
Αν το φασιστικό φοανόμενο είνοα δείκτης «αδυναμίας» του αοτι-σμού, ακριβώς επειδή υποδηλώνει την καταστροφική οικονομική κρί-ση, αναγκαστικά θα συμβάλει οτην «ενδυνάμωση» του επαναστατικού κινήματος των μαζών. Αυτόματα κι αφηρημένα η «ενδυνάμωση» ο-φείλεται οτην οικονομική κρίση.
Όλη η παραπάνω συλλογιστική καταλήγει στο ουμπέρασμα ότι η όιαδικααία εκφασιομού αντιστοιχεί αναγκαστικά σε μια επιθετική φά-ση του εργατικού κινήματος κοα σε μια ανάλογη αμυντική της αστι-κής τάξης. KL όλα τούτα με βάση τη λογική που ανάγει την ταξική πάλη οε οικονομικά δεδομένα καταφεύγοντας στη μηχανιοτική εξίοω-ση: «οικονομική κρίση = επίθεση της εργατικής τάξης».
γ) Ο φαοισμός, λοι,πόν, θεωρείται «αντεπανάοταοη» με την αυστη-ρή έννοια του όρου, αυτόματη δηλαδή και άμεση απάντηοη στην «ε-πανάσταση». Οι ιταλοί κομμουνιστές ηγέτες, από το 1921 κιόλας, εί-χαν ανοίξει αυτόν το δρόμο: «ο φασισμός γεννιέτοα από την επανα-στατική κατάσταση».25 Και ο Ζινόβιεφ, στην ομιλία του στο 5ο Συνέ-δριο συνεχίζει: «Ο φασισμός [...] είναι ένα αντεπαναατατικό πραξικό-πημα». To 5ο Συνέδριο θα εκφράσει στη αυνέχεια κατηγορηματικά την ίδια αντίληψη:
«Ο φασισμός είνοα μία από τις κλαοικές μορφές αντεπανάστα-σης την εποχή της παρακμής του καπιταλισμοΰ, την εποχή της προλεταριακής επανάστασης».
Είνοα σαφέστατο το βραχυκύκλωμα στο οποίο καταλήγει η οικο-νομιατική γραμμή. Η παρακμή του καπιταλιομού εκδηλώνεται σε μια
25. Απόφαση του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, αναδημοσιευμέ-νη στο Κομμουνιστικό Πρόγραμμα, Οκτώβριος-Δεκέμβριος 1969, σ. 75.
54
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
περίοδο που, αφηρημένα, χαρακτηρίζεται από την έννοια της κατα-οτροφικής οικονομικής κρίοης. Η κρίση θεσπίζει ότι η επανάοταση εί-ναι πανταχού παρούσα και διαρκώς πραγματοποιήσιμη. Γι' αυτό κι ο φασισμός δεν είναι τίποτε άλλο από αντεπανάσταση στην κυριολεξία, αυτόματη απάντηση δηλαδή σε μια επαναατσακή κατάσταση. Η Rote Fahne της 15ης Ιουνίου 1930 γράφει:
«Οι δι,αδικασίες ανάπτυξης του φασισμού δεν είναι σημάδι υπο-
χώρηοης του προλεταριακού κινήματος, αλλά αντίθετα συνιστούν
αντιστάθμισμα στο ανοδικό επαναστατικό ρεύμα- είναι το ανα-
γκαίο ούνδρομο μιας επαναστατικής κατάστασης».
Ωστόσο στην ουσία δεν πρόκειται για μια επαναοτατική «κατάστα-
ση», με την έννοια μιας ουγκεκριμένης κατάστασης της ταξικής πά-
λης, αλλά για μια αφηρημένη οικονομιστική αντίληψη που πάει να
προσαρμόσει στα μέτρα της την πραγματικότητα. Βρισκόμαστε συνε-
πώς πολύ μακριά από τις απόψεις της Κλάρας Τσέτκιν που προειδο-
ποιούσε τη Διεθνή για τον κίνδυνο να ερμηνευθεί ο ιταλικός φασι-
σμός ως αντεπανάσταοη, δηλαδή να θεωρηθεί φοανόμενο ταυτόσημο
με την αντίδραση των Ρώσων «λευκοφρουρών» ή την αντεπανάσταση
του Χόρτυ (Horthy) στην Ουγγαρία.26
δ) Αλλά ας προχωρήσουμε ακόμη περισσότερο. Με βάση την ίδια ερμηνευτική γραμμή ο φασιομός είναι η τελευταία πολιτική μορφή της δικτατορίας της αστικής τάξης• οτη συνέχεια έρχετοα νομοτελειακά και άμεσα η δικτατορία του προλεταριάτου που θα επιβάλει η επανάστα-ση. Παρόμοιες αναλύσεις είνοα πολύ συνηθισμένες στο χώρο της Διε-θνούς μετά την άνοδο του εθνικοσοσιαλισμού στην εξουσία και συν-δέονται, πάλι, με τις αναλύσεις των ιταλών ηγετών κοα της Ολομέ-λειας του Ιουνίου του 1923. Σ' αυτήν την ερμηνευτική αντίληψη που θεωρεί ότι ο φασισμός είναι «το τελευταίο χαρτί της αοτικής τάξης» εναντιώθηκε ο Μπουχάριν στο 5ο Συνέδριο (1924):
«Εμείς οι ίδιοι οι κομμουνιστές αντιληφθήκαμε κάποτε την κα-τάοταση πολύ απλοϊκά και πιστέψαμε ότι υπάρχει πρώτα η δη-μοκρατία, έπειτα έρχετοα ο φασισμός κοα μετά τον φασισμό θα έρθει υποχρεωτικά η δικτατορία του προλεταριάτου. Κάτι τέτοιο
26. Σε μια έκθεσή της στην 3η Ολομέλεια του Ιουνίου 1923 η Κλάρα Τσέτκιν δηλώνει: «Ο φασισμός διαφέρει πολύ από τη δικτατορία του Χόρ-τυ οτην Ουγγαρία. [...] Ο φασισμός δεν είνοα καθόλου η εκδίκηση της α-στικής τάξης εναντίον του μαχητικά εξεγερμένου προλεταριάτου. Από ιστο-ρική και αντικειμενική άπσψη έρχεται περιοσότερο ως τιμωρός, ακριβώς ε-πειδή το προλεταριάτο δεν μπόρεσε να συνεχίσει την επανάσταση...» (Protokoll..., ό.π.).
Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΛΣΙΣΜΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ 55
μπορεί να συμβεί αλλά μπορεί κοα όχι. Στην περίπτωση της Ιτα-
λίας, μετά το καθεστώς του Μουσολίνι μπορεί να μην ακολουθή-
σει αμέσως η δικτατορία του προλεταριάτου αλλά μια νέα μορ-
φή "δημοκρατίας"...»
Έχει σημαοία να δούμε ότι η οικονομιστική κοα εξελικτιατική αντίλη-
ψη της Διεθνούς καταλήγει πολύ φυσικά σε μια τυποκρατική αντίλη-
ψη για τις «φάαεις» ανάπτυξης της ιστορικής διαδικασίας.
Ύστερα απ' αυτά δεν μένει να γίνει παρά ένα βήμα: η μηχανιστι-κή οπτική που βλέπει την επανάσταση οαν συνέπεια της αναπόδρα-στης καταστροφής του καπιταλισμού θα μετατραπεί οε μοιρολατρία στην περίπτωση του φασισμού; Μ' άλλα λόγια, η αντίληψη ότι ο φα-σισμός είναι ο τελενταίος σταθμός πριν τη δικτατορία του προλετα-ριάτου θα τον θεωρήσει κιόλας ως αναγκαίο, δηλαδή αναπόψευκτο, οτο δρόμο για την επανάσταση στις ιμπεριαλιοτικές μητροπόλεις;
Από πρώτη ματιά δεν φαίνεται ότι η Διεθνής έκανε πραγματικά αυτό το βήμα. Ωστόσο, συναντάμε διαρκώς διατυπώσεις που αναλύουν τις «θετικές» πλευρές του φασισμού που τάχα δημιουργούν τους «ύ-οτατους όρους» της σοοιαλιοτικής επανάστασης: ο φαοισμός αποκτά μια παράξενη όψη «αναγκοαότητας» πριν την επανάσταση. Ο φασι-ομός συνακόλουθα θεωρούμενος ως τελευταίος οταθμός πριν από την αναγκαία επανάσταση θα θεωρηθεί κι ο ίδιος ως «αναγκαίος» σταθ-μός. Εξάλλου, πολλοί κομμουνιστές τραβώντας ώς τα έσχατα τη γενι-κή γραμμή της Διεθνούς και αποδεχόμενοι τις λογικές ουνέπειές της φαίνεται πως τάχτηκαν ανοιχτά μ' αυτήν την άποψη. Κάτι τέτοιο δια-πιστώνεται έμμεσα από την «επίσημη» προειδοποίηση του Τέλμαν (Thalmann) που δημοσιεύται στη γερμανική έκδοση του οργάνου της Διεθνούς Die Internationale τον Δεκέμβριο του 1931: «Δεν καταπολε-μήσαμε πάντοτε όσο έπρεπε τη λανθασμένη θεωρία του αναπόφευκτον της φαοιοτικής δικτατορίας στην εποχή του μονοπωλιακού καπιταλι-ομού...». Όσο για το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα δεν μαοούσε τα λόγια του. To 1922, οι «Θέσεις της Ρώμης» δηλώνουν απερίφραστα: «ο φαοισμός στην πραγματικότητα είναι αναπόδραστη συνέπεια της ανάπτυξης του καπιταλιστικού καθεστώτος».27
Όπως κι αν έχουν τα πράγματα η Διεθνής δεν έκανε επίσημα το
27. «Tesi sulla tattica» («θέσεις πάνω στην τακτική») στο Ordine Nuovo, 3.1.1922. Ενδιαφέρον έχει η διαπίστωση ότι η ερμηνεία του φασιομού ως αναγκαίας πραγμάτωσης της «ουσίας» του καπιταλισμού δεοπόζει στο ρεύ-μα του «θεωρητικού αριστερισμού», ιστοριοκρατικής-εγελιανής χροιάς, της Σχολής της Φρανκφούρτης: βλ. ιδιαίτερα τα έργα κοα τα άρθρα της περιό-δου 1933-1939 των Χόρκχαϊμερ κοα Μαρκούζε.
56 TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
βήμα για το οποίο γίνεται λόγος. Όλα όμως δείχνουν ότι στέρησε στον εαυτό της τα μέαα ν' αγωνιστεί αποτελεοματικά εναντίον του ισχυρό-τατου φαοιστικού ρεύματος, παρόλο που δεν ήταν ακαταμάχητο.
4. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ:
Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΙΊΡΟΣ TON ΜΟΝΟΠΩΛΙΑΚΟ
ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟ ΚΑΙ Η «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ»
Βλέπουμε λοιπόν σε ποιες παρανοήσεις, σχετικά με την «περίοδο» των φασισμών οδηγήθηκε η Διεθνής. Πώς να ορίσουμε τη φύση αυτής της περιόδου; Με βάση μια γενική θεώρηση πρέπει να πούμε ότι εντάα-σεται στο ιμπεριαλιστικό στάδιο διευκρινίζοντας ότι αυνιατά τη μετά-βαση προς την κυριαρχία του μονοπωλιακού καπιταλισμού μέσα στις μητροπόλεις του ιμπεριαλισμού. Έτσι, έχουμε ορισμένες ενδείξεις για την περίοδο των φασισμών.
Η περίοδος των φασισμών χαρακτηρίζεται από τις αντιφάσεις του ιμπεριαλισμού κοα του μονοπωλιακού καπιταλισμού σε συνδυασμό με τις ιδιάζουαες αντινομίες του μεταβατικού σταθμού. Προσδιορίζονται λοιπόν οι αυνθήκες μιας οξύτατης έξαρσης της ταξικής πάλης, συνθή-κες που ορίζουν συνάμα κοα τη διαδρομή της μετάβασης. Μ' άλλα λό-για ο μεταβατικός σταθμός δεν εξηγεί από μόνος του το φασιστικό φοανόμενο: ο φαοιομός δεν είναι ένα φαινόμενο που συνδέεται απο-κλείστικά μ' αυτήν την «περίοδο». Η «περίοδος των φασισμών» απο-κτά σημασία μόνο στο βαθμό που ορίζει το περίγραμμα της συγκυ-ρίας της ταξικής πάλης, στο βαθμό που συντελεί στο ξέοπασμα πολι-τικών κρίσεων στις οποίες αντιστοιχεί ο φασισμός: πολιτικών κρίσεων που καθορίζονται εξαντλητικά από το χαρακτήρα της περιόδου, για-τί κάλλιστα μπορεί, ν' ανακύψουν κοα αε διαφορετικές.
Πλησιάζουμε έτσι το πρόβλημα της «οικονομικής κρίσης» του με-
58
TO ZHTHMA ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΜΩΝ
σοπολέμου και του ρόλου της στην έλευση του φασισμού. Πράγματι, με την κυριολεξία του όρου αυτή τη φορά, υπήρξε η πραγκόμια κρί-ση του 1929, που μόνο με τον Β' παγκόσμιο πόλεμο απορροφήθηκε οριστικά οτις μητροπόλεις του ιμπεριαλισμού (συμπεριλαμβανομένων και των ΗΠΑ). Δεν μπαίνουμε σε λεπτομέρειες αλλά θα επιμείνουμε κάπως στα ακόλουθα οημεία: Η κρίση δεν συνεπέφερε την οικονομι-κή καταοτροφή ενός ιμπεριαλισμού ήδη εξουθενωμένου από τα πλήγ-ματα της ίδιας του της ωριμότητας. Εξάλλου, την κρίση προκάλεσαν τάσεις ενύπαρκτες στον καπιταλισμό που έφτασε στο ιμπεριαλιστικό του στάδιο, όπως εκφράστηκαν ιστορικά στη μεταβατική περίοδο.'
Επιπλέον, από τον ίδιο το χαρακτήρα της μεταβατικής περιόδου αντιλαμβανόμαστε ότι δεν πρόκειται για μια απλή «οικονομική» δια-δικασία, συνεχή και επιταχυνόμενη, όπως πίστευε η Διεθνής. To να χαρακτηριστεί, όπως έπραξε η Διεθνής υπό την αιγίδα του Βάργκα, η περίοδος του μεσοπολέμου ως περίοδος «ουνεχούς οικονομικής κρί-σης» με διάφορες διακυμάνσεις, θα ήταν πλάνη μεγάλη.2 Αυτή η ά-ποψη της Διεθνούς, ξεκάθαρη ήδη στο 4ο Συνέδριο (1922-23), επανα-λαμβάνεται κοα υπερτονίζεται στο 5ο και το 6ο:
«Η γενική ει,κόνα ερειπίων της καπιταλιστικής οικονομίας διόλου
δεν εξωραΐζεται με τις αναπόφευκτες διακυμάνσεις του καπιτα-
λιστικού συστήματος, χαρακτηριστικές της παρακμής του. [...]
Πριν ακόμα αρχίσει η αναζωογόνηση της βιομηχανίας το 2ο Συ-
νέδριο την είχε προβλέψει για ένα λίγο ή πολύ κοντινό μέλλον
κοα την είχε με ακρίβεια θεωρήσει από τότε επιφανειακό κύμα
στο φόντο της ανιούσας καταστροφής της καπιταλιστικής οικο-
νομίας... »3
Στην πραγματικότητα ο' ολόκληρη την περίοδο του μεσοπολέμου
διαπιοτώνεται μια άνιοα αναπτυσσόμενη συσοώρευση αντιφάσεων (οι-
κονομικών, πολιτικών, ιδεολογικών) που θα έχει ως αποτέλεσμα αιχ-
μής διάφορες «οικονομικές κρίσεις». Απ' αυτή την άποψη πιστεύουμε
1. Ίδια εξάλλου είναι και η ερμηνεία που δίνουν για την κρίση του 1929 οι Σουήζη και Μπάραν. Παραδέχονται δηλαδή από τη δική τους σκοπιά τη θέση της μετάβασης, στο Le capitalisme monopoliste..., ό.π., κεφ. 8. Στην ίδια ερμηνεία συγκλίνει και ο Μ. Dobb, οτις αναλύσεις του που ανα-φέρονται οτον φασισμό, στο Maurice Dobb, Political Economy and Capitalism: Some Essays in Economic Tradition, 1937, a. 230 κ.ε.
2. O Βάργκα, του οποίου τις αναλύσεις για την κρίση του 1929 έχου-με ήδη σημειώσει διατύπωσε την άποψη για τη «νέα φάση» του καπιταλι-σμού, «φάση γενικής οικονομικής κρίσης» στο έργο του: Rise or Fall of Capitalism?, ό.π., 1924.
3. Ta τέσσερα πρώτα Συνέδρια της Διεθνούς, F. Maspero, σ. 155.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
59
ότι πρόκειται για την ακόλουθη διαδικααία: οικονομική κρίση του με-ταπολέμου μέχρι το 1921• νέα ώθηση της οικονομίας και αυξανόμενη, αν και με διακυμάνσεις, αναζωογόνηση μέχρι το 1929• οξύτατη οικο-νομική κρίση το 1929-1931" προοδευτική απορρόφηση της κρίσης κοα νέα ώθηση έκτοτε παρά τα πιοωδρομίοματα.
Εν πάοη περιπτώσει, για να γυρίσουμε στο πρόβλημα της πάλης των τάξεων όταν ο φασισμός κοα ο εθνικοσοσιαλιομός ήρθαν στην ε-ξουσία, οι οικονομικές κρίσεις, είτε είχαν ήδη κατασιγάσει, είτε βρί-σκονταν ήδη οε μια πορεία ύφεσης. Όσο για τις άμεσες επιπτώσεις τους ατην πάλη των τάξεων αυτές έπαιρναν το δρόμο της σχετικής απορρόφησής τους - εθνικοσοσιαλισμός. Τη ουγκυρία της πάλης των τάξεων που οδήγησε στην εγκαθίδρυση αυτών των καθεστώτων δεν την καθόρισε μια οποιαδήποτε «οικονομική κρίση». Η συγκυρία, όπως ορίστηκε, εξαρτάται τελικά από μια περιοδολόγηαη που βασίζετοα οτις φάσεις και τις καμπές της ταξικής πάλης.

II
ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΠΑΛΗ ΤΩΝ ΤΑΞΕΩΝ

1. Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ: ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ TO ΚΡΑΤΟΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ
α) To πρόβλημα και η Διεθνής
Αφού παρουσιάσαμε το γενικό πλοάσιο της περιόδου, που δίνει το πε-ρίγραμμα της συγκυρίας της ταξικής πάλης, της συγκυρίας ακριβώς που οδήγησε στον φασισμό, και πριν αρχίσουμε την ανάλυση των στοι-χείων της, είναι απαραίτητο να αντιμετωπίσουμε ορισμένα προβλήμα-τα που στο εξής θα βρίσκοντοα στο επίκεντρο αυτής της μελέτης.
Αν ο φασισμός πρέπει να τοποθετηθεί στο πλαίσιο ενός καθορι-σμένου οταδίου της καπιταλιστικής εξέλιξης, είναι φανερό ότι η ύπαρ-ξη του σταδίου αυτού δεν επαρκεί για να τον ερμηνεύσουμε. To πα-ρεμβατικό κράτος δεν έχει υποχρεωτικά μορφή φασισμού. Πράγματι, ο φασισμός αντιστοιχεί οε μια ιδιότυπη συγκυρία της πάλης των τά-ξεων. Πρέπει όμως να προχωρήσουμε περισσότερο. Ο φασισμός δεν α-ποτελεί απλώς και μόνον μια διαφοροποιημένη μορφή καπιταλιστικού κράτους οε κάποιο στάδιο της εξέλιξής του. Ο φασισμός αποτελεί μια μορφή κράτους και μια «οριακή» μορφή καθεστώτος καπιταλιστικού κράτους. Λέγοντας δε οριακή περίπτωση δεν πρέπει να εννοούμε μια παθολογική μορφή του αστικού πολιτικού συστήματος,1 ξένη κατά κά-
1. Η σχολή του φονξιοναλιαμού (λειτουργιομού) μελέτησε τον φαοισμό
64
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΠΑΛΗ ΤΩΝ ΤΑΞΕΩΝ
ποιον τρόπο προς την κοινοβουλευτική δημοκρατία, αλλά μορφή που οφείλεται σε μια εντελώς ιδιαίτερη συγκυρία της ταξικής πάλης. Αυ-τή η ιδιαιτερότητα δεν προσδιορίζετοα λεπτομερειακά από την περίο-δο ανάπτυξης του καπιταλιομού ατην οποία τοποθετείται η πάλη των τάξεων που μας απασχολεί. Κοντολογίς, τίθεται ήδη το πρόβλημα της πολιτικής κρίοης, γιατί η επικράτηοη του φασισμού, όπως ήδη τονί-σαμε, αντιστοιχεί σε μια πολιτική κρίση. Έτσι, φωτίζονται οι παρα-πάνω προτάσεις κοα προσδιορίζετοα ότι η πολαική κρίση συνίστατοα σε μια σειρά ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της ταξικής πάλης. To πρό-βλημα που ανακύπτει εδώ είναι άλλωστε παρεμφερές με το πρόβλη-μα της επαναστατικής κατάσταοης.
To ζήτημα, λοιπόν, εξειδικεύετοα ως εξής. Αν είναι αλήθεια ότι ο φασισμός δεν είναι ξένος προς την κοινοβουλευτική δημοκρατία, αν το αστικό κράτος -και το καπιταλιστικό σύστημα- εκτρέφει τα «σπέρ-ματα» του φασισμού, όπως εκτρέφει, ας μην το ξεχνάμε, και τα «σπέρ-ματα» της επανάσταοης, είναι επίσης αλήθεια ότι η απλή, γραμμική και νομοτελειακή αυτοεξέλιξη των «απερμάτων» προς την ωρίμανσή τους δεν ερμηνεύει την επικράτηση του φασισμού, όπως επίσης και η επανάσταση δεν ανάγεται σε μια ανάλογη διαδικαοία.
Ωοτόσο, κάπως έτοι αντιλαμβάνονταν ουχνά η Γ' Διεθνής τον φα-οισμό, πράγμα που αυμβάδιζε με την αδυναμία της να εντοπίοει τη διαφορά ανάμεσα στη δημοκρατική-κοινοβουλευτική μορφή του αστι-κού κράτους και τον φασισμό. Κι έτσι της διέφευγε η ιδιοτυπία του φασισμοΰ:
«Ο φαοισμός αναπτύσσεται οργανικά μέσα στην αστική δημοκρα-τία. Η διαδικασία περάσματος από την αοτική δικτατορία οτις ανοιχτές μορφές καταπίεοης αποτελεί την ουσία της αστικής δη-μοκρατίας».2 Ή αχόμα: «Η Γερμανία δείχνει [...] ότι το πέρασμα από τη δημοκρατία στον φασισμό είναι μια οργανική διαόικαοία που συντελείτοα δίχως επεισόδια ιδιαίτερα συνταρακτικά κοα ε-κρηκτικά, δίχως εξάρσεις και μπορεί να ολοκληρωθεί βαθμιαία α-κολουθώντας την πεπατημένη».3
και την κρίση στην οποία αντιστοιχεί, σύμφωνα με το μοντέλο της «πα-ρέκκλισης», δηλαδή της «κακής λειτουργίας». Γι' αυτό το θέμα, βλ. Τ. Parsons, Some Sociological Aspects of the Fascist Movements {Μερικές Κοι-νωνιολογικές πλευρές των φαοιστικών κινημάτων), 1942.
2. Έκθεοη του Μανουήλσκυ στην 11η Ολομέλεια της Κ.Δ., 1931.
3. W. Hirsch, «Faschismus und Hitlerpartei» («Φασισμός και το Κόμμα του Χίτλερ»), στο Die Internationale, Ιανουάριος 1932. Οι «Θέσεις της Ρώ-μης», του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος το 1922, που τις συνέταξε
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ TO ΚΡΑΤΟΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ
65
Η άποψη για το βαθμιαίο και σχεδόν αδιόρατο πέραομα οτον φα-
σισμό διασταυρώνετοα με την άποψη ότι:
«ανάμεσα στον φασιαμό και την αστική δημοκρατία υπάρχει μό-νο δίαφορά βαθμού [...], ο φασισμός δεν είναι καινούρια κυβερ-νητική μέθοδος...» (Μανουήλσκυ, ibid). Ή ακόμα: «καθήκον των κομμουνιστών δεν είναι ν' αναζητούν με το μικροοκόπιο μια ψευ-δοθεωρία μήπως βρουν κάποιες διαφορές μεταξύ δημοκρατίας και φασιομού».4 Ανάλογες ήταν κοα οι θέσεις του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμ-
ματος, που εκφράστηκαν έντονα μέοα οτη Διεθνή κατά το 5 ο Συνέ-
δριο του 1924.5

Διαπιστώνουμε, ότι μ' αυτόν τον τρόπο δεν μπορεί καν να τεθεί το πρόβλημα της πολιτικής κρίσης, μιας κατάστασης, δηλαδή, συμπυκνω-μένων αντιφάσεων: είναι αδιανόητη η προβληματική που ξεκόβει με την αντίληψη του «βαθμιαίου» ρυθμού ανάπτυξης που θα καταλήξει στον φασισμό. Σύμφωνα με τη Διεθνή, κάθε παρεμφερής κατάσταση θεωρείται ευθέως επαναατατική κοα ακολουθεί το δρόμο μιας ουνε-χούς και «προοδευτικής» ωρίμανσης.
Σχετικά λοι,πόν με το πρόβλημα της πολιτικής κρίσης, πρέπει να θέσουμε το ακόλουθο ερώτημα. Μπορούμε να ξεχωρίσουμε τα γενικά γνωρίσματα μιας πολιτικής κρίσης διακριτής από την επαναστατική κατάσταση με τη στενή έννοια, κρίσης που προσδιορίζει μορφές κρά-τους κοα καθεοτώτων, πραγματικά ιδιόμορφες; To πρόβλημα έχει συ-νεπώς δύο όψεις. Μπορούμε να νοήσουμε τη γενική έννοια «κρίση» και να προσδιορίσουμε έτσι τις ιδιοτυπίες του συνόλου που οχετίζο-νται με την απόληξη της κρίσης, δηλαδή, τη μορφή του Κράτους Ε-κτάκτου Ανάγκης; Και ακόμα παραπέρα: Μέσα οτο γενικό πλαίσιο
η «υπεραριστερή» τάση του Μπορντίγκα, επισημαίνουν, επίσης, ότι «ο φα-σιομός είναι ένα φυσιολογικό ατάδιο της εξέλιξης του καπιταλιομού».
4. Hirsch, ibid.
5. Εισηγήσεις του Bordiga κοα του Freimuth οτο 5ο Συνέδριο οτο Protokoll des fiinften Kongresses der K.I., 1925, τ. II, σ. 715 κ.ε.
To πιο κραυγαλέο παράδειγμα μη διαφοροποίησης φασιομού και των άλλων μορφών αστικού κράτους, που κορυφώνεται μεταξΰ 1928 και 1935, είνοα ο χαρακτηρισμός που αποδόθηκε στο καθεστώς του Ρούσβελτ κατά την 13η Ολομέλεια της Διεθνούς (1933). Ο P. Dutt δήλωνε: «Είναι ο κλα-οικός τίιπος της πιο προχωρημένης μεταξύ των ιμπεριαλιστικών χωρών δια-δικαοίας εκφασισμού», θέση που επικύρωνε και ο Kuusinen.
66 0 ΦΑΣίΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΠΑΛΗ ΤΏΝ ΤΑΞΕΩΝ
της πολιτι,κής κρίσης, μπορούμε να προσδιορίσουμε διαφορετικά και ιδιαίτερα είδη κρίοεων, που to καθένα οδηγεί οε ιδιαίτερες μορφές καθεστώτων εκτάκτου ανάγκης (βοναπαρτισμός, στρατιωτικές δικτα-τορίες, φασισμοί) χαρακτηριστικές της μορφής Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης;6
β) Ταλχάιμερ, Γκράμσι, Τρότοκυ
Διευκρινίζω από την αρχή ότι για τη μελέτη του φασισμού κάτω απ' αυτήν την οπτική γωνία διαθέτουμε δύο αντιλήψεις συγγενικές αλλά και διακριτές: την άποψη του Αύγουστου Ταλχόαμερ (Thalheimer) και εκεί,νη του Αντόνιο Γκράμσι. Τέλος, υπάρχει και η άποψη του Τρό-τσκυ.
Οι δύο πρώτες συγγενεύουν στο μέτρο που και οι δυό τους επικα-λούντοα ορισμένες αναλύσεις του Μαρξ κοα του Ένγκελς, αναλύσεις που επανέλαβε και ο Λένιν. Πραγματεύοντοα βασικά μια μορφή κρά-τους, της οποίας το ουσιαστικό γνώρισμα είναι «η οχετική αυτονο-μία» απέναντι στις κυρίαρχες τάξεις, και η οποία αναφαίνετοα οε κα-ταστάσεις «ιοορροπίας» ανάμεσα στις κύριες ταξικές δυνάμεις ενός κοινωνικού σχηματισμού. OL αναλύσεις αυτές εφαρμόζονται συγκεκρι-μένα στην περίπτωση του απολυταρχικού κράτους - ισορροπία δυνά-μεων μεταξύ αστικής τάξης κοα ευγενών γοαοκτημόνων, κοα του 6ο-ναπαρτισμού — ισορροπία δπνάμεων μεταξύ αστικής κοα εργατικής τά-ξης. Η περίπτωση του μπιομαρκισμού θεωρείτοα συγκερασμός των δύο άλλων.7 Πρέπει να προοέξουμε εδώ τον όρο «ισορροπία», γιατί απο-κτά το ώιαίτερο νόημα μιας ισορροπίας σε κατάοταση «ισότητας», ό-που δηλαδή κατά το πρότυπο της παλάντζας, OL δυό βασικοί αντα-γωνιστές είναι ισοδύναμοι. Πραγματικά, οι κλασικοί του μαρξισμού, και ουγκεκριμένα ο Λένιν και ο Μάο, χρησιμοποιούν τον όρο ιοορ-
6. Περιττό ίσως να σημειώσουμε ότι και σ' αυτό το σημείο, και για ου-γκεκριμένονς λόγους, η Κ.Δ. δεν έδωσε απάντηση: από το 4ο Συνέδριο κιό-λας, αλλά κυρίως με το 5ο (1924), σε όλα αδιακρίτως τα καθεστώτα εκτά-κτου ανάγκης κόλλησαν το επίθετο «φααιστιχό». Έτσι, θεωρήθηκαν φασι-στικά: το καθεστώς του Horthy στην Ουγγαρία, ο στρατός του von Seekt στη Γερμανία (από εκεί λογάριαζαν πως θα έρθει ο φασισμός το 1923), το καθεστώς του Pilsudski στην Πολωνία, το Κουομιντάνγκ στην Κίνα, ο φρανκισμός, το περονικό καθεστώς στην Αργεντινή, το ιαπωνικό καθεστώς κ.ο.κ.
7. Παραπέμπω, γι' αυτό το θέμα, οτις αναλύσεις του έργου μου Pouvoir politique et classes sociales, ό.π.
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ TO ΚΡΑΤΟΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ
67
ροπία αλλά συχνά με διαφορετικό νόημα: στην περίπτωση σχετικής σταθεροποίησης του συσχετιαμού ανάμεοα οε δυο δυνάμεις ωστόσο ά-νισες.
Όσον αφορά τον Ταλχάιμερ,8 μας κληροδότησε σημαντικά κείμενα, οτα οποία εξετάζει την περίπτωση του φασισμού ακολουθώντας την προβληματική του βοναπαρτισμού. Ο ουσιαστικός συντελεατής -γιατί υπάρχουν πολλοί άλλοι- της πολιτικής κρίσης που προσπαθεί να πε-ριγράψει, είνοα ακριβώς η ισορροπία δυνάμεων ανάμεσα στις δύο κύ-ριες τάξεις, την αστική τάξη κοα το προλεταριάτο. Η κρίοη αυτή ο-δηγεί στις βοναπαρτικές μορφές κράτους, που έχουν ως ιδιαίτερο και ουσιαοτικό γνώριαμα τη σχετική αυτονομία του κράτους απέναντι στις κυρίαρχες τάξεις. Οι τελευταίες θυσιάζουν έτσι την πολιτική κυριαρ-χία τους σε όφελος ενός «αυθέντη-σωτήρα», με σκοπό να διατηρήσουν την κοινωνικο-οικονομική κυριαρχία τους. Ο Ταλχάιμερ θεωρεί τον φασισμό ιδιαίτερη μορφή του βοναπαρτισμού.
Για τον Γκράμσι η περίπτωση είναι κάπως διαφορετική. Μέοα στο γενικό πλαίσιο της πολιτικής κρίσης, ο Γκράμσι προσδιορίζει μια ιδίά-ζουσα περίπτωοη πολιτικής κρίοης, την κρίση ηγεμονίας ή την κρίση καταστροφικής ιοορροπίας που οδηγεί στο φαινόμενο του καιααρι-ομού.9
Δεν πρόκειτοα πλέον για μια εξισορρόπηση των δύο βασικών δυ-νάμεων, αλλά για μια ιδιαίτερη ισορροπία που εμφανίζεται «με τέ-τοιον τρόπο ώοτε η αυνέχιση της πάλης έχει υποχρεωτικά σαν μόνο δυνατό αποτέλεσμα την αμοιδαία καταστροφή [...] και προσφέρει μια προοπηκή καταατροφής». Η οημαντική αυτή παρατήρηοη πλησιάζει με την παρατήρηση του Μαρξ, που κοα ο Ταλχάιμερ έλαβε υπόψη του, χωρίς όμως να της αποδώσει, όπως ο Γκράμσι, ιδιαίτερη σημα-σία: Ο Μαρξ συσχετίζει συχνά τον γαλλικό βοναπαρτισμό με τούτην εδώ την ιδιαίτερη ισορροπία που απορρέει από το γεγονός ότι «η α-στική τάξη είχε ήδη χάσει την ικανότητα διακυβέρνησης του έθνους, ενώ η εργατική τάξη δεν την είχε ακόμα κατακτήσει». Η καταοτρο-φική πολιτική κρίση γεννά, κατά τον Γκράμοι, το φαινόμενο του και-
8. Thalheimer, «Uber der Faschismus», στο W. Abendroth (επιμ.), Fa-schismus und Kapitalismus. Βλ. επίσης: Griepenburg και Tjaden, «Faschismus und Bonapartismus. Zur Kritik der Faschismus-theorie August Thal-heimen>, Das Argument, Δεκέμβριος 1966.
9. A. Gramsci, «Le cesarisme» («O Καισαρισμός»), στο Ckuvres choisies, a. 255 κοα πολυάριθμα κομμάτια οταχυολογημένα από τον Machiavel. Πα-ρουσιάζω εδώ μόνο το γενικό πλαίαιο της γκραμσιανής ερμηνείας για τον φαοιομό: θα επανέλθω διεξοδικότερα στις λεπτομερειακές αναλύσεις του.
68 Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΠΑΛΗ TON ΤΑΞΕΩΝ
σαρισμού που έχει επίσης το εντελώς ιδιόμορφο, τούτη τη φορά, ου-αιαστικό γνώρισμα, την σχετική αυτονομία του κράτους απέναντι οτις κυρίαρχες τάξεις. Ο Γκράμσι θεωρεί τον φασισμό εντελώς τυπική πε-ρίπτωση καιοαρισμού, ενώ μοιάζει διστακτικός για έναν ανάλογο χα-ρακτηριαμό του γαλλικού βοναπαρτισμού, κι όταν το κάνει διατηρεί πολλές επιφυλάξεις. Με την ευκαιρία, ας οημειωθεί ότι η επιφυλακτι-κότητα αυτή τον προφυλάσσει από επιφανειακές αναλογίες κι απόλυ-τους παραλληλισμούς μεταξύ φασισμού και βοναπαρτισμού, πράγμα που δεν αποφεύγει πάντοτε ο Ταλχάιμερ.
Ο Ταλχάιμερ κοα ο Γκράμσι είνοα OL μόνοι, απ' όσο ξέρω, οι ο-ποίοι σχετικά με τον φασισμό, διατύπωσαν με σαφήνεια τη θέοη ότι η πολιτική κρίση σχετίζεται με την ιοορροπία «ισότητας» των δυνά-μεων που υπάρχουν. Πάντως, η άπσψη αυτή φαίνεται να υποβόσκει σε πολλές παλαιότερες και σημερινές προσπάθειες μαρξιοτών να ερ-μηνεύσουν τον φασισμό, από τον Ο. Μπάουερ (Ο. Bauer) ώς τον Α. Τάσκα (Tasca) και τον Α. Ρόζενμπεργκ.10 Δεν έχουμε παρά ν' αναφέ-ρουμε τη σημερινή επικαιροποίηση των αναλύοεων του Ταλχοαμερ οτη Γερμανία και του Γκράμοι στην Ιταλία στις μελέτες για τον φασισμό. Ωστόσο, οι αναλΰσεις αυτές, ενώ περιλαμβάνουν οημαντικά στοιχεία, μον φαίνεται πως λαθενουν σ' ένα ουαιααηκό σημείο. Η επικράτηση του φασιομού ούτε οτη Γερμανία ούτε στην Ιταλία αντιστοιχούσε σε μια πολιτική κρίση ισορροπίας, οποιαδήποτε έννοια κι αν δώσουμε στον όρο. Η εργατική τάξη ήταν ήδη νικημένη τη στιγμή της επικρά-τηοης, και, η ήττα της δεν στοίχισε στην αστική τάξη το τίμημα μιας καταστροφικής ισορροπίας. Μ' άλλα λόγια, σ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας εκφασισμού η αστική τάξη παραμένει η κυρίαρχη μεριά της κύριας αντίφασης.

Με τον Τρότοκυ τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα, Στα Γραφτά του για τη Γερμανία, φροντίζει να διακρύνει τον βοναπαρτισμό -που βα-σίζετοα σε μια ισορροπία των δύο δυνάμεων- από τον φασιομό." Σχε-
10. Διαμορφώθηκε σαφώς από τον A. Tasca, Naissance du fascisme: Γ Italie de I'armistice a la marche surRome (Γέννηση του φασισμού: η Ιταλία από την ανακωχή μέχρι την πορεία στη Ρώμή), 1967, σ. 349 κ.ε., και από τον Otto Bauer, «Der Faschismus», στο W. Abendroth (επιμ.), Faschismus und Kapitalismus, ό.π., o. 156. O τελευταίος τείνει προς την άποψη της κα-ταστροφικής ισορροπίας• λιγότερο καθαρά από τον A. Rosenberg «Der Faschismus als Massenbewegung», ibid.
11. L.Trotsky, Ecrits, τ. Ill, σ. 128 κ.ε., 265 κ.ε.
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ TO ΚΡΑΤΟΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ
69
τικά με τον τελευταίο, ο Τρότσκυ φούνετοα ότι παραγνωρίζει το πρό-βλημα της ιόιότυπης και ιδιάζουσας πολιτικής κρίσης. Στην πραγμα-τικότητα επιοημαίνει δύο μόνο χαρακτηριστικά, τα οποία όμως είνοα σημαντικά γιατί δείχνουν ότι ο Τρότσκυ, παρά τις διαψωνίες του, συμ-μεριζόταν οτο βάθος τις αντιλήψεις της Διεθνούς. Δηλαδή:
1. Ο φασισμός αντιοτοιχεί, ο' έναν ανοιχτό «εμφύλιο πόλεμο» της αστικής τάξης εναντίον της «επανασταστημένης» εργατικής τάξης, και, επομένως, οε μια επαναστατική επίθεση της τελευταίας: χαρακτη-ρισμός, με τον οποίο ο Τρότσκυ προσεγγίζει την Κομμσυνιστική Διε-θνή, αλλά, λαθεμένος.
2. Βλέπει ένα γενικό χαρακτηριστικό, που απορρέει μηχανιστικά α-πό την περίοδο, και υποτιμά την ιδιοτυπία της πάλης των τάξεων: ο φασιομός είναι ο τρόπος στήριξης της παρακμάζουσας αστικής τάξης πάνω οτην μικροαστική, όπως υπήρξε ο γιακωβινισμός για την ανερ-χόμενη αατική τάξη, και η σοσιαλδημοκρατία για την αοτική την ε-ποχή της σταθεροποίησής της.
Αλλά πρέπει ν' αποδώσουμε στον Τρότσκυ τα δίκια του. Έφερε στο φως σημαντικά οτοιχεία του φαοισμού. Ανάμεοα στ' άλλα σημειώ-νω τις αναφορές του στην εργατική κοα τη μικροαστική τάξη. Ήταν άλλωστε ο μόνος που προέβλεψε, μ' εκπληκτικό τρόπο, την έκβαση της διαδικασίας εκφαοιομού στη Γερμανία. Όπως όμως συμβαίνει συ-χνά με τον Τρότσκυ, οι αναλύσεις του, μολονότι αποκαλύπτουν και οκιαγραφούν πραγματικά προβλήματα, καταλήγουν σε λανθαομένα συμπεράσματα. Αίφνης ο ίδιος ο I. Ντόυτσερ (Deutscher), του οποίου είνοα γνωοτή η ουμπάθεια για τις θέσεις του Τρότσκυ, αχολιάζοντας την άποψή του για τον φασιαμό αναγκάζεται να επισημάνει:
«Σε ορισμένες περιπτώσεις ωστόσο, ο Τρότοκυ την εφαρμόζει με τρόπο αρκετά ανακριβή. Είδε το άμεσο ενδεχόμενο του φασισμού στη Γαλλία και θέλησε με κάθε τρόπο να κολλήοει την ετικέτα "φαοιομός" στην ψευδο-βοναπαρτιστική δικτατορία της Πολω-νίας. [...] Από την άλλη μεριά δεν είναι διόλου πειστική η περι-γραφή Τρότσκυ της κυβέρνηοης Σλάιχερ (Schleiher) και Φον Πά-πεν (Papen) καθώς και της ανίαχυρης κυβέρνησης Ντουμέργκ (Doumerque) στο 1934, ως βοναπαρτιστικές. Μόνον το 1940 χα-ρακτήριαε τελικά το καθεστώς Πεταίν μάλλον σαν ψευδο-βονα-παρτιστικό παρά φασιστικό.»12•
12. Deutscher, Trotsky, τ. Ill, σ. 375, υποσημείωση. Δεν υπάρχει πάντως θέμα να μειώοουμε την αξία των αναλύσεων τον Τρότσκυ για τον φαοι-σμό: συγκεκριμένα τα Ecrits τον για τη Γερμανία παραμένουν από τα διαυ-γέοτερα κείμενα πον σχετίζοντοα μ' αυτήν την εποχή.
70 Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΠΑΛΗ ΤΩΝ ΤΑΞΕΩΝ
γ) To πλαίσιο ανάλυσης. Πολιτική κρίση, πάλη των τάξεων και θε-σμικό σύοτημα
Με βάση τα προηγούμενα μπορούμε να δώσουμε το πλαίσιο διερεύ-νησης του φασιομού, με τη μορφή θέσεων που θα τεκμηριωθούν στη συνέχεια:
Α. Καθορισμός των γενικών χαρακτηριστικών της πολιτικής κρί-αης. To στοιχείο ισορροπίας «ισότητας» μπορεί να εξειδικεΰσει ιδιαί-τερα είδη πολιτικών κρίσεων: κρίση γενικής ισορροπίας και κρίση κα-ταστροφικής ισορροπίας. Ο φασισμός δεν αντιοτοιχεί ο' αυτά τα είδη πολιτικής κρίσης ιοορροπίας. Εξάλλου, αν η αυγκυρία της πάλης των τάξεων οτην περίοδο των φασιομών μας δίνει τα γενικά χαρακτηρι-στικά της πολιτικής κρίσης, παρουσιάζει επίοης και τα ιδιοάτερα χα-ρακτηριστικά μιας εντελώς ιδιότυπης πολιτικής κρίσης.
Αυτή τη γραμμή έρευνας θ' ακολουθήσω οε τούτο το δοκίμιο. Συ-γκεκριμένα, εξετάζοντας απ' όλες τις πλευρές της την πολιτική κρίση που ευνοεί την επικράτηση του φασισμού, θα εκτεθοΰν εδώ τα γνω-ρίσματα που αντιστοιχούν σε κάθε πολιτική κρίση γενικά, κοα ταυτό-χρονα εκείνα που την εξειδικεύουν.
Β. Η πολαική κρίαη, που μπορεί να καταλήξει σε μια μορφή Κρά-τους Εκτάκτου Ανάγκης, ενυπάρχει ουοιαστικά μέσα στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του πεδίου της ταξικής πάλης, του πεδίου, δηλαδή, των «κοινωνικών οχέσεων».13 Συνοδεύετοα ωστόσο από βαθιές ρωγμές του θεαμικού συστήματος, δηλαδή των κρατικών μηχανιαμών, όπως α-ντίστοιχα, η επαναστατική κατάστααη χαρακτηρίζεται από την διπλή εξουσία. Πρόκειτοα, δηλαδή, για γνώρισμα που σχετίζετοα με το κρα-τικό επίπεδο. To Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης αντιστοιχεί κοντά οτ' άλλα, σ' αυτές τις ρωγμές.
Αλλά η κρίση θεσμών ενώ έχει τις δικές της επιπτώσεις πάνω στην πάλη των τάξεων, δεν είναι παρά το αποτέλεσμά της. Δεν προσδιορί-ζουν οι θεσμοί τους κοινωνικούς ανταγωνισμούς, αλλά αντίθετα, η τα-ξική πάλη διέπει τις τροποποιήοεις των κρατικών μηχανισμών. To οη-μείο αυτό αξίζει να τονιστεί, γιατί υπάρχουν οι θεσμοκρατικές-λει-
13. Προσπάθησα στο έργο μου Pouvoir politique et classes sociales, vet προσδιορίσω το πεδίο των «κοινωνικών σχέσεων», το πεδίο της πάλης των τάξεων που καλύπτει το χώρο της ταξικής πρακτικής, καθιερώνοντας συ-γκεκριμένα τη διάκριση μεταξΰ «σχέσεων παραγωγής» και «κοινωνικών οχέσεων παραγωγής» {ibid, α. 65 κ.ε., 89 κ.ε.): βλ. για το τελευταίο αυτό σημείο Ch. Bettelheim, Calcul economique et formes de propriete, 1970, σσ. 59-60.
ΦΑΧΙΣΜΟΧ ΚΑΙ TO ΚΡΑΤΟΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ 71
τουργιοκραχικές απόψεις για την «κοινωνική κρίοη», σύμφωνα με τις οποίες η τελευταία ανάγεται οε μια κρίση των θεσμών. Παρόμοιες α-πόψεις είχαν σοβαρές επιπτώσεις στη μελέτη του φαοιομού: οτις πε-ρισσότερες μελέτες πολι/ακής θεωρίας ο φαοισμός ανάγεται οε μια «κρίση του δημοκρατικού-κοινοβουλευτικού κράτους».14
Έτσι, με τη λογική σειρά παρουοίασης των αναλύσεων, θα εκθέοω πρώτα τα γνωρίσματα της πάλης των τάξεων που χαρακτηρίζουν την πολιτική κρίση επί φασισμού. Οι επιπτώσεις τους πάνω στους κρατι-κούς μηχανισμούς κατά τη όιαδικαοία εκφασισμού, απλώς θα μνημο-νευτούν, γιατί ένα χωριοτό κεφάλαιο θα αφιερωθεί στη συοτηματική τους μελέτη. To ίδιο διάγραμμα θα κρατηθεί κοα για τον φασισμό: πρώτα θα γίνει η έκθεση των οχέσεων του κατεοτημένου φασισμού με τις όιάφορες αντιμαχόμενες τάξεις κοα ταξικά συμφέροντα, επιφυλάσ-οοντας ένα ξεχωριστό κεφάλαιο για τη ουοτηματική εξέταση του φα-σιστικοΰ κράτους. Σ' αυτό το κεφάλαιο θα αντιμετωπιστεί το ζήτημα της μορφής Κράτους Εκτάκτον Ανάγκης και του φασιομού ως ιδιό-τυπης μορφής καθεστώτος του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης.
2. Η ΔΙΑΔΤΚΑΣΙΑ ΕΚΦΑΣΙΣΜΟΥ
Η γραμμή έκθεσης συνίσταται στην επισήμανση των φάσεων της δια-δικασίας εκφασισμού. Δεν θα επιμείνω εδώ στα προκαταρκτικά αυτής της διαδίκασίας. Αρκεί να τονίσω ότι ο φασισμός δεν έρχεται σαν κε-ραυνός εν αιθρία. Νομιμοποιούμαστε να μιλάμε για διαδικασία εκφα-σισμού μόνο οτο βαθμό που δεν πρόκειται για μια απλή αυτοεξέλιξη των «σπερμάτων» που εμπεριεχόνται στην κοινοβουλευτική δημοκρα-τία, αλλά για μια σημαντική διαφορά απ' αυτήν, διαφορά που αντι-στοιχεί οε μια πολιτική κρίση. Η διαδικασία εκφασισμού μπορεί να γί-νει λοιπόν αντιληπτή μόνον αν απορρίψουμε εντελώς τη θέση της «ορ-γανικής και, αυνεχούς διαδικασίας» (γραμμικής και εξελικτικής χροιάςΧ που δήθεν οδηγεί από την κοινοβουλευτική δημοκρατία κα-τευθείαν στον φασισμό.
Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που πρώτος ο Δημητρώφ, στο 7ο Συνέ-δριο της Διεθνούς, κατάφερε τουλάχιστον να επισημάνει το πρόβλη-μα της διαδικασίας εκφασισμού με το να επιμείνει ακριβώς οτο γεγο-νός ότι:
«ο φασισμός δεν είναι η απλή και συνηθισμένη υποκατάσταση μιας αστικής κυβέρνησης από μια άλλη, αλλά μια αλλαγή μορ-φής κράτους: Δεν θα έπρεπε να αποκομίσουμε την απλοϊκή και μονοκόμματη εντύπωση ότι μια κάποια επιτροπή του χρηματιστι-κού κεφαλαίου αποφασίζει μια δοσμένη στιγμή να εγκαθιδρύσει
Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΚΦΑΣΙΣΜΟΥ
73
φασιατική δικτατορία. Στην πραγματικότητα, ο φασισμός συνή-
θως φτάνει στην εξουσία μέσα από μια αμοιβοάα και συχνά σφο-
δρή πάλη εναντίον των παλαιών αστικών κομμάτων. [...] Αυτά
βέβαια δεν μειώνουν τη σημαοία του γεγονότος ότι, πριν από την
εγκαθίδρυση της φασιοτικής δικτατορίας, οι αστικές κυβερνήσεις
περνούν συνήθως από διάφορες προπαρασκευαστικές φάσεις,
παίρνουν διάφορα αντιδραστικά μέτρα και συντελούν, συνεπώς,
στην άμεση επικράτηση του φασισμού».1
Ωοτόσο, το ζήτημα της έναρξης της διαδικασίας εκφασισμού δεν
πρέπει να ουγχέεται με το ζήτημα των απαρχών του φασισμού, για
το οποίο η σχετική με τον φασισμό ιστοριογραφία δείχνει προνομια-
κό ενδιαφέρον. Καταρχήν, η διαφορά είνοα ολοφάνερη, γιατί το ξεκί-
νημα της διαδικασίας εκφαοισμού δεν αυμπίπτει με τη γένεοη φασι-
στικών οργανώσεων. Οι τελευταίες, οτη μεν Γερμανία και την Ιταλία
φυτοζωούσαν για κοαρό προτού αρχίσει ουσιαστικά η διαδικασία εκ-
φασισμού• αλλού δε, αν κοα υπήρξαν, δεν ξεκίνησε ποτέ η ανάλογη
διαδικασία εκφαοισμού Κυρίως, όμως, οι αρχές της διαδικασίας θα
μπορούσαμε να πούμε ότι διακρίνοντοα από μια συσσώρευοη, από μια
ουστηματική συναρμογή ιδιαίτερων χαρακτηριστικών.
Μια παρατήρηση ακόμα για το ρυθμό της διαδικασίας εκφασισμού: Ο ρυθμός ανάπτυξης είναι ασύμμετρος κοα το μέτρο του καθορίζεται από τις μορφές συσσώρευσης των διαφόρων αντιφάοεων. Αυτό δεν ση-μαίνει πως η διαδικασία δεν μπορεί να χωριστεί αυστηρά οε περιό-δονς, ανάλογα με την ανάπτυξη της πάλης των τάξεων κοα τις τρο-ποποιήσει,ς οτους μηχανισμούς. Σημαίνει όμως ότι καθεμία απ' αυτές τις περιόδους παρουσιάζει το δικό της ρυθμό, αργό ή γρήγορο, κοα τη δικιά της διάρκεια, μεγάλη ή σύντομη. Η συναρμογή των περιόδων καθορίζετοα από τις συγκυριακές μορφές της πολιτικής κρίσης για την οποία γίνετοα λόγος.
Η ίδια η φύση του φασισμού επιβάλλει τη διάκριση των ακόλου-θων περιόδων στη διαδικααία εκφασισμού Τις επισημαίνω από τώρα για να γίνει οαφέστερη η παρουσίαση.
α) Η περίοδος που εκτείνεται από την έναρξη της όιαδικασίας εκ-φαοιομον ώς το οημείο της «μη επιατροφής». Αν ο φασισμός δεν εί-νοα ούτε ακαταμάχητος ούτε αναπόφευκτος, ωστόσο, στη διαδικασία εκφασισμού μπορούμε να εντοπίσουμε μια στιγμή ύστερα απ' την ο-ποία η πορεία αυτή δύοκολα ανακόπτετοα. Αυτή η στιγμή δεν συμπί-πτει με την άνοδο του φασισμού στην εξουσία. Αποτελεί ατράνταχτη
1. Dimitrov, Ckuvres choisies, ο. 40 κ.ε. Είνοα αλήθεια ότι ο Τρότσκυ τό-νιζε αυτά τα οημεία ήδη από το 1930.
74
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΠΑΛΗ ΤΩΝ ΤΑΞΕΩΝ
αλήθεια ότι η κατάληψη της εξουσίας είνοα μια απλή και τελευταία τυπι,κή πράξη, που διαδραματίζεται όταν το ουσιαστικό μέρος του δράματος έχει ήδη παιχτεί και η έκβασή του έχει κριθεί, όταν με δυο λόγια, η τελική επικράτηοη είναι η επιβεβαίωση μιας νίκης που έχει ήδη συντελεσθεί. Αντιλαμβανόμαστε τη σπουδοαότητα του ζητήματος: πράγματι, αν συγκεντρώναμε την προοοχή μας αποκλειστικά στα συμ-βαίνοντα στο πολιτικό προσκήνιο, τότε το προσκήνιο θα λειτουργού-σε σαν μια οθόνη και θα έκρυβε τους βαθύτερους μηχανισμούς της πάλης των τάξεων όπου κοα διακυβεύεται η πραγματική εξουοία.
β) Η περίοδος που εκτείνεται από το οημείο της «μη-επιοτροφής» ώς την άνοδο του ψαοιομού ατην εξουσία. Περίοδος σημαντική, όχι τόοο για τη νίκη κοα την επικράτηση του φασισμού, όσο κυρίως για τη φάση και το συγκεκριμένο πολιτικό χαρακτήρα της.
γ) Η πρώζη περίοδος του φασιομού στην εξουοία. Η περίοδος αυ-τή χαρακτηρίζεται από μια ιδιαίτερη αστάθεια και διφορούμενα, εξαι-τίας του εξαιρετικά περίπλοκου αρχικού ταξικού χαρακτήρα του φα-σιομού, δηλαδή εξαιτίας του εξαιρετικά διφορούμενου χαρακτήρα του λαϊκού ερείσματος από τον οποίο επωφελείται ο φασισμός τη στιγμή της ανόδου του στην εξουοία. Σ' αυτήν την περίοδο ο φασισμός φέρ-νει ακόμα έντονα τη σφραγίδα των καταβολών του, και υποχρεώνε-ται συχνά να παίρνει συμβιβαστικά μέτρα, ικανά να τρέφουν πολλές αυταπάτες.
δ) Η περίοδος σταθεροποίησης τον φασισμού, σταθεροποίηση που περνάει από πολλές φάσεις. Η περίοδος αρχίζει με την εκκαθάριοη των ταξικών του καταβολών, ή τουλάχιστον την αποσαφήνιση των αμ-φισημιών που χαρακτηρίζουν τις καταβολές του. Αυτό άλλωοτε εκδη-λώνεται με μαζικές και αιματηρές εκκαθαρίσεις στις ίδιες του τις γραμμές. Ο φασιαμός αποκαλύπτει έτσι το αληθινό του πρόσωπο και ασκεί στο εξής ολοκληρωτικά και άμεσα τις δικές του ταξικές λειτουρ-γίες. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου δεν είναι αλήθεια ότι ο φασι-αμός εκφυλίζεται οε μια «χυδαία ατρατιωτική δικτατορία», όπως ι-οχυριζόταν ο Τρότσκυ, γιατί δεν σταματά ποτέ να έχει τα ιδιοάτερα χαρακτηριστικά του. Είναι όμως αλήθεια ότι ο φασισμός απαλλάσσε-ται με βίαιο τρόπο από ένα μέρος του ταξικού βάρους που τον πιέ-ζει. To γεγονός αυτό εγκαινιάζει την περίοδο της σταθεροποίησής του.
Ill
ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI ΑΡΧΟΥΣΕΣ ΤΑΞΕΙΣ
Ακολουθώντας την προηγούμενη περιοδολόγηση θα αρχίσω με την'ε-ξέταση των σχέσεων του φαοισμού με τις άρχουσες τάξεις ή τμήματα τάξεων. Ας τονίσουμε αμέσως ότι ο φασισμός είνοα ένα αρκετά πολύ-πλοκο φαινόμενο. Θα μπορέσουμε να τον ερμηνεύσουμε μόνον αν ρί-ξουμε άπλετο φως στις σχέσεις του με τις διάψορες αντιμαχόμενες τά-ξεις. Γενικά, το φασιστικό φοανόμενο αντιατοιχεί αε μια εξαιρετικά ι-διόμορφη κατάσταση των διαφόρων κυρίαρχων τάξεων και κοινωνι-κών τμημάτων.
1. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
α) Οι αντιφάσεις ανάμεσα σε άρχουοες τάξεις και άρχοντα κοινωνικά τμήματα
Η διαδικασία εκφαοιομού και η επικράτηση του φασιομού αντιοτοι-χούν αε μια κατάοταση νπερβολικής όξυνσης και επιδείνωοης των α-ντιφάσεων ατο εοωτερικό των κυρίαρχων τάξεων και τμημάτων που ανήκονν σης κυρίαρχες τάξεις. Η κατάοταση αυτή αποτελεί ένα ση-μαντικό ουστατικό της πολιτικής κρίσης που μας απαοχολεί. Για την κατανόησή της προϋποτίθεται μια ορθή αντίληψη της συμμαχίας τά-ξεων κοα των τμημάτων τους, συμμαχία που αφορά την πολιτική κυ-ριαρχία. Σ' έναν κοινωνικό σχηματιαμό, που συντίθετοα από πολλές κοι/νωνικές τάξεις, κοα ιδιαίτερα σ' έναν καπιταλιστικό κοι/νωνικό οχη-ματισμό, όπου η αστική τάξη, από την ίδια της τη σύνθεση είναι διοα-ρεμένη σε τμήματα, το πεδίο της πολιτικής κυριαρχίας δεν κατέχεται από μια και μόνο τάξη ή μερίδα τάξης. Δημιουργείται, λοιπόν, μια ι-διότυπη συμμαχία πολλών τάξεων κοα τμημάτων, συμμαχία για την ο-ποία έχω προτείνει άλλοτε τον όρο άρχον συγκρότημα (bloc au pou-voir). Συνεπώς, οι αντιφάσεις στο εσωτερικό των κυρίαρχων τάξεων κοα των τμημάτων αποκτούν σημασία συχνά αποφασιοτική για τις εκάστοτε μορφές κράτους και καθεστώτος.
Ας σημειώσουμε ακόμη ότι μέσα οτη ουγκυρία που ευνοεί την ά-
78
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΟΥΣΕΣ ΤΑΞΕΙΣ
νοδο χου φασισμού, οι εσωχερικές αντιφάσεις δεν περιορίζονχαι όπως συχνά αυμβαίνει μόνο στο οικονομικό επίπεδο. Όταν έχουμε διαδικα-σία εκφασισμού, η όξυνση των «εσωτερικών» αντιφάσεων του άρχο-νχος συγκροτήματος εκφράζεται με χη χαρακτηριστική επέκχασή τους στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο: Η επέκταση αυτή συνεπάγεχοα βαθιά κρίοη της κομματικής εκπροσώπησης κοα την επίσης βαθιά ιδεο-λογική κρίση, που προσβάλλουν το συγκρότημα.
Αν λοιπόν η διαδικασία εκφασιομού χαρακτηρίζετοα από το γεγο-νός ότι η πολιτική πάλη του άρχοντος συγκροτήματος εναντίον των λαϊκών μαζών παίζει πρωτεύοντα ρόλο αε σχέση με την οικονομική πάλη, χαρακτηρίζεται δηλαδή απ' αυτό που θα μπορούσαμε να ονο-μάσουμε διαδικασία έκδηλης πολιτικοποίησης της πάλης των τάξεων εκ μέρους χου άρχοντος συγκροτήματος, η ιδιοχυπία εδώ είναι ακρι-βώς ότι οι επιπτώσεις αυτής της πολιτικοποίησης γεννούν αντιφάσεις μέσα οτους κόλπους του ίδιου του συγκροτήματος. Αυτό είνοα ένα γνώρισμα αξιοσημείωτο, γιατί κάθε παρεμφερής πολιχικοποίηση δεν έ-χει υποχρεωτικά το ίδιο αποτέλεσμα. Συχνά, μάλιστα, συνεπάγεται την άμεση συσπείρωση του άρχοντος συγκροχήματος εμπρός στον κοινό εχθρό.
β) Η κρίση ηγεμονίας
Όταν υπάρχει διαδικαοία εκφασισμού ή φασισμός, καμιά τάξη ή με-ρίδα κυρίαρχης τάξης δεν φαίνεταί ικανη να επιβάλει, είτε με τα δι-κά της μέοα πολιτικής οργάνωοης, είτε μέσω του δημοκρατικον κοι-νοβουλευτικού κράτους, τη διακυβέρνησή της πάνω οτις άλλες τάξεις και τμήματα του άρχοντος αυγκροτήματος.
Πραγματικά, όπως συμβαίνει σε κάθε συμμαχία, το άρχον συγκρό-τημα δεν απαρτίζεται γενικά από τάξεις ή τμήματα τάξεων ίσης ση-μασίας, που μοιράζονχοα μεταξύ χους θραύσματα της εξουσίας. Μπο-ρεί να λειχουργήσει κανονικά μόνον στο μέτρο που μια κυρίαρχη τά-ξη ή τμήμα επιβάλλει μια ίδιότνπη κνριαρχία στα άλλα μέλη της συμ-μαχίας, με άλλα λόγια, στο μέτρο που κατορθώνει να χους επιβάλει την ηγεμονία της κοα να τους συνενώσει υπό την αιγίδα της.
Αυτό που χαρακτηρίζει τη συγκυρία των φασισμών είνοα η αδυνα-μία μιας τάξης ή ενός τμήματος να επιβάλουν την ηγεμονία τους, σε τελευταία ανάλυση δηλαδή, η ανικανότητα της συμμαχίας που βρίσκε-ται στην εξουσία να ξεπεράσει από μόνη της τις ίδιες της τις αντι-φάοεις, ιδιαίτερα οξυμένες αυτές. Αυτή, άλλωστε η ανικανότητα επι-βολής της ηγεμονίας μέσα στο πλαίσιο του άρχοντος συγκροτήματος οφείλεται επίσης στην κρίση ηγεμονίας που περνάει ο συνασπισμός
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
79
και τα «συμβαλλόμενα» μέρη του, σχετικά, τούτη τη φορά, με την πο-λιτική τους κυριαρχία πάνω οτο σύνολο του κοινωνικού σχηματισμού.
γ) Οι μεταβολές της ηγεμονίας
Αν αυτή η κατάσταση επικρατεί οτο εσωτερικό του άρχοντος συγκρο-τήματος, ο φαοισμός αντιστοιχεί επιπλέον σε μια πλήρη αναδιοργά-νωση -όχι οποιαδήποτε βέβοαα- αυτού του ουγκροτήματος. Δηλαδή:
α) μεταβολή οτο συσχετισμό δυνάμεων στους κόλπους της συμμα-χίας, για μια ανακατανομή της ισχύος μεταξύ των δυνάμεων που την απαρτίζουν
β) την επικράτηση μέσω του φασισμού, της ηγεμονίας ενός νέου τμήματος τάξης στο εσωτερικό του άρχοντος συγκροτήματος: του τμή-ματος του χρηματιστικού κεφαλαίου, δηλαδή του μεγάλου μονοπωλια-κού κεφαλοάου.
Ενώ, όταν αρχίζει η διαδικασία εκφασισμού διαπιστώνεται μια η-γεμονιακή αστάθεια (φάση στην οποία οι διάφορες τάξεις και μερίδες εναλλάσσονται στη θέση ηγεμονίας) και ΰστερα μια φάση πραγματι-κής ηγεμονιακής αδυναμίας, όταν ο φασισμός παίρνει την εξουσία, διαπιοτώνεται η επικράτηση της πολιτικής ηγεμονίας ενός τμήματος που ώς εκείνη τη στιγμή δεν είχε παίξει ρόλο.
Πρόκειτοα εδώ για μια λειτουργία του φασισμού, τη μετάθεση της πολιηκής ηγεμονίας (που πρέπει να διακρίνουμε από την ήδη προηγ-μένη κυριαρχία του μεγάλου κεφαλαίου οτο οικονομικό επίπεδο) που η Διεθνής μάλλον παραγνώριζε ταυτίζοντας λανθασμένα οικονομική κυριαρχία και πολιτική ηγεμονία. Παράδειγμα: «Η φασιστική δικτα-τορία δεν διαφέρει σε τίποτα [...] από την αστική δημοκρατία, όπου το χρηματιστικό κεφάλαιο ασκεί επίσης τη δικτατορία του».1
δ) Η ρήξη του δεσμού εκπροαωπούντες-εκπροσωπουμενοι. Τα πολιτι-κά κόμματα
Σχετικά με το συναοπισμό εξουσίας, η συγκυρία των φασισμών και οι αρχές της διαδικασίας εκφασισμού αντιστοιχούν σε μια κατάσταοη που θα ορίζαμε ως κρίση κομματικής εκπροσώπησης. Μ' άλλα λόγια, διαπιστώνουμε ρήξη της σχέοης ανάμεσα σε άρχουσες τάξεις κοα τμή-ματα κυρίαρχων τάξεων και τα πολιηκά τους κόμματα. Η ρήξη αυ-
1. Απόφαοη του Μάη 1931 του Κομμουνιστικού Κόμματος Γερμανίας.
80
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΟΥΣΕΣ ΤΑΕΕΙΣ
τή πραγματοποιείται ταυτόχρονα τόσο οτο επίπεδο της εκπροσώπη-σης μέσα στο κρατικό σύστημα όσο κοα στο οργανωτικό πεδίο. Τη σπουδαιότητα του φοανομένου αυτού επεοήμανε ο Μαρξ στις αναλύ-σεις του για την κατάσταση οτη Γαλλία πριν από την άνοδο του Λου-δοβίκου Βοναπάρτη, καθώς και ο Γκράμσι:
«Πώς διαμορφώνονται αυτές οι καταστάσεις αντίθεσης μεταξύ "εκπροσωπούντων και εκπροσωπουμένων", που αντανακλούν α-πό το χώρο των κομμάτων [...], σ' ολόκληρο τον κρατικό οργα-νισμό, ενισχύοντας τη θέση της γραφειοκρατικής εξουσίας που τους αντιστοιχεί;... »2 Γεγονός ενδεικτικό: τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα της αστι-κής τάξης και των συμμάχων της ποτέ δεν υιοθέτησαν πλήρως τον φασιομό, αλλά αντίθετα μερικές φορές, αρκετά καθυστερημένα, προ-σπάθησαν ν' αντιταχθούν ανοιχτά στην επικράτησή του. Τα κόμματα αυτά δέχτηκαν, οε οριομένες περιπτώοεις, να οχηματίοουν κυβερνή-σεις με τη συμμετοχή των φασιστικών κομμάτων κι έδρασαν μ' έναν κοα μόνο δηλωμένο κοα αμετάθετο σκοπό: ν' αποτρέψουν την ανοδι-κή πορεία των φασιστικών κομμάτων, δηλαδή ν' απαλλαγούν απ' αυ-τά αφού τα χρησιμοποιήσουν πρώτα εναντίον των μαζών. Όμως, τα πολιτικά κόμματα δεν τα ακολούθησαν OL τάξεις και τα κοινωνικά τμήματα που κανονικά εκπροσωπούοαν. Αυτό διόλου δεν σημαίνει, ό-πως υποστηρίχθηκε συχνά, ότι το ούνολο της αοτικής τάξης κοα των συμμάχων της, σ' όλη τη διάρκεια του εκφασισμού, ομόψυχα και α-νοιχτά υποστήριξε την άνοδο του φασισμού οτην εξουσία. Η αλήθεια είνοα πως το άρχον ουγκρότημα έπασχε από βαθύτατο πολιτικό απο-προσανατολιομό. Μέσα σ' αυτήν την κατάσταση αποπροσανατολισμού και ακολουθώντας διάφορες καμπές κοα φάσεις, το φασιστικό κόμμα, υποστηριζόμενο από το μεγάλο χρηματιστικό κεφάλοαο, ήρθε να πλη-ρώσει το κενό που δημιούργησε η ρήξη του δεομού εκπρόσωποι-εκ-προσωπούμενοι στα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα. Συνεπώς, το ού-νολο πια της αστικής τάξης κοα των συμμάχων της υπήρξε παθητικός μάρτυρας της κατάργηοης των παραδοοιακών αοτικών κομμάτων α-πό το φασιστικό. Όλα αυτά δεν σημαίνουν βέβαια ότι τίποτα δεν αυ-νέβοανε στους κόλπους των πολιτικών κομμάτων που μας απασχολούν. Κάθε άλλο. Πράγματι, όταν αρχίζει η διαδικασία εκφασισμού παρα-τηρούμε μια ριζοσπαστικοποίηση, μια ροπή των αστικών κομμάτων προς τις μορφές Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης. Η λύοη, λοιπόν, που δόθηκε απ' αυτά τα κόμματα ήταν η σκλήρυνση του κράτους με δια-φορετικές ωοτόσο μορφές. Στο πλαίσιο τέτοιων λύσεων θα μποροΐι-
2. A. Gramsci, Cbuvres choisies, Editions Sociales, σ. 246.
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
81
σαν, ίσως, να συνεχίσουν ή να αποκαταστήσουν την ηγεσία τους στο πολιτικό προσκήνιο και εν ανάγκη να καταφύγουν στη λύση της στρα-τιωτικής δικτατορίας.

Για να επανέλθουμε στο ζήτημα της ρήξης του δεσμού εκπροσωπού-ντες-εκπροσωπούμενοι, μια τέτοια προοδευτική ρήξη προσέβαλε αρχι-κά την ίδια σχέση εκπροοώπησης. Με την αρχή της διαδικασίας του εκφασισμού, ενώ η δημοκρατική-κοινοβουλευτική μορφή του κράτους παραμένει επιφανειακά άθικτη, οι σχέσεις των κυρίαρχων τάξεων κοα των κοινωνικών τμημάτων από τη μια και τον κρατικό μηχανιομό α-πό την άλλη δεν διαμεσολαβούνται πλέον αποκλειοτικά από τα πολι-τικά κόμματα, αλλά αποκτούν χαρακτήρα ολοένα και αμεσότερο. To γεγονός αυτό έχει δύο επιπτώσεις:
α) Τη θεσμοθέτηση μιας ολόκληρης σειράς παράλληλων και αφα-νών δικτύων που υποκαθιστούν τα κόμματα αυτά, λειτουργώντας ως αγωγοί πραγματικής μετάβασης της εξουσίας κοα των αποφάσεων. To φαινόμενο αυτό αρχίζει με την εμφάνιση ομάδων πίεσης και ιδιωτι-κών στρατιωτικών οωμάτων (μιλίτσιες), που αποτέλεοαν τους πυρήνες της πολιτικής αναδιοργάνωσης, κοα φτάνει ώς τον σχηματισμό πραγ-ματικών παρακρατικών δικτύων.
β) Mux ενίσχυαη του ρόλου του ίδιου του κρατικού μηχανισμού -στρατός, αοτυνομία, δικαοτήρια, διοίκηση-, ο οποίος βραχυκυκλώνει κατά κάποιον τρόπο το ρόλο της επίσημης κυβέρνησης, ανατρέπει την «καθεστηκυία» έννομη τάξη, μεταθέτει την πραγματική εξουσία από το χώρο όπου εκφράζονται ακόμα αυτά τα κόμματα (που έχουν όμως καταντήσει απλές συμμορίες) στον κρατικό μηχανισμό, με τη στενή έν-νοια.
Βρισκόμαστε, λοιπόν, εμπρός στο φοανόμενο που θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε, σε αναλογία με την περίπτωαη «διπλής εξου-οίας» που χαρακτηρίζει την επαναστατική κατάσταση, οαν μια χαρα-κτηριστι,κή έλλει/ψη αντιστοιχίας ανάμεσα στην τνπική και ονοιαατική εξουσία. Η κατάσταση αυτή εξειδικεύει την πολιτική κρίση. Έτσι, δεν θα έπρεπε σε καμιά περίπτωση να περιορίσουμε τη διαδικασία εκφα-σισμού οε μια απλή μεταλλαγή των σχέσεων μεταξύ νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας, δηλαδή σ' ένα απλό πέραομα από το «κοινο-βουλευτικό κράτος» σ' ένα κράτος ισχυρό όπου υπερτερεί το εκτελε-στικό. Αυτή η μεταλλαγή με διάφορες παραλλαγές, οημαδεύει πράγ-ματι τη μετάβαση από το φιλελεύθερο πολίτευμα του ανταγωνιοτικού καπιταλισμού στη μορφή του παρεμβατικού κράτους, του κράτους του μονοπωλιακού καπιταλισμού. Δεν μπορεί, όμως, να ταυτιατεί με τη
82
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΟΥΣΕΣ ΤΑΞΕΙΣ
διαδικασία εκφασισμού ακόμα κι αν υπάρχουν κοα σας δύο περιπτώ-σεις γνωρίσματα κοινά, γνωρίσματα που οφείλοντοα στο γεγονός ότι ο φασισμός εντάσσετοα ακριβώς στο ιμπεριαλιοτικό στάδιο. Τα σημα-ντικά στοιχεία οτη διαδικασία εκφασισμού φαίνεται ότι είναι τα χα-ρακτηριστικά της ανισορροπίας μεταξύ τυπικής κοα πραγματικής εξου-σίας, που οφείλονται άμεοα στη ρήξη του δεσμού εκπροσωπούντες-εκ-προσωπούμένοι. Εννοείται πως παρόμοια κατάσταση ανισορροπίας κοα ρήξης δεν εμφανίζετοα σε κάθε μετασχηματισμό φιλελεύθερου κράτους σε παρεμβατικό.
Η ρήξη εκπροσωπούντων-εκπροσωπουμένων προσβάλλει τέλος την οργανωτική αχέοη. Οι σκληροί αγώνες μεταξύ των πολιτικών κομμά-των, των τάξεων κοα των κοινωνικών τμημάτων που έχουν την εξου-σία μοιάζουν σαν να απομακρύνονται από τις πραγματικές πολιτικές αντιφάσεις. Τα κόμματα μοιάζουν σαν να εγκλωβίζονται μέσα σε προ-βλήματα που αφορούν αποκλειστικά οικονομικές αντιφάσεις, που κι αυτές τις μετατρέπουν σε «διενέξεις» του πολιτικού προσωπικού, κοα δεν βλέπουν το συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να εξυπηρετήσουν το γενικό πολιτικό συμφέρον της τάξης. Αξιολύπητη κατάσταοη των αστών πολιτικών ηγετών, όπως ωραία την περιέγρα-ψε ο Μαρξ κοα ο Λένιν. Ανίκανοι να οργανώαουν πολιτικά τη συμ-μαχία των τάξεων κοα τμημάτων που εκπροσωπούν και την ηγεμονία τους, ξεκομμένοι απ' αυτούς που εκπροσωπούν, δεν είναι πια παρά ανδρείκελα μέσα στην επιθανάτια αγωνία του κοινοβουλευτικού κρε-τινισμού, κοα ο φόβος τους απέναντι οτην εργατική τάξη κορυφώνει το παραλήρημά τους. Είνοα μια κατάσταση άλλωστε, που προκαλεί συ-χνά, πριν από την άνοδο του φασισμού στην εξουσία, κωμικοτραγικά επεισόδια χωρίς προηγούμενο.
Ένα τελευταίο σημαντικό στοιχείο. Σ' όλη τη διάρκεια της διαδι-κασίας εκφασισμού παρατηρούμε πολλαπλασιασμό των οργανώσεων συμπεριλαμβανομένων κοα των κομμάτων των κυρίαρχων τάξεων και τμημάτων, χαρακτηριοτικό της ηγεμονιακής αοτάθειας και ανικανότη-τας. Κι αυτό συμβαίνει τη στιγμή που, όπως υπογραμμίζει ο Γκράμσι, μια μη διέξοδοζ από την κρίση θα απαιτούσε τη ουγχώνευση αυτών των οργανώσεων σ' ένα ενιαίο κόμμα ολόκληρης της αστικής τάξης.3
3. Ο Γκράμσι υπογραμμίζει τούτο το στοιχείο συνδυάζοντάς το, όμως, με την άποψή του για την «καταστροφική ισορροπία», που δεν ισχύει για τον φασισμό:
«Η προσχώρηση μεγάλου αριθμού οπαδών πολλών κομμάτων σ' ένα και μόνο κόμμα το οποίο αντιπροσωπεύει και συγκεντρώνει καλύτερα τις ανά-γκες ολόκληρης της τάξης, είναι ένα οργανικό και φυσιολογικό φοανόμενο,
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
83
ε) Η ιδεολογική κρίοη
Η σνγχ,νρία πον ευνοεί την άνοδο του φασισμού αντιστοιχεί σε μια κρίση της άρχουσας ιδεολογίας. Πρέπει να τονίαουμε ιδιαίτερα τούτη την όψη του προβλήματος: πραγματικά, δεν μπορούμε να ερμηνεύσου-με και να κατανοήσουμε τον φασισμό αν δεν έχουμε μια σωστή άπο-ψη πάνω στο θέμα του αποφασιστικού ρόλου που παίζει η ιδεολογία στις ιστορικά καθορισμένες περιστάσεις κι αν δεν διερευνήσουμε εμπε-ριστατωμένα την ιδεολογική κρίση που πέρασαν οι κοινωνικοί σχημα-τισμοί στους οποίους θριάμβευσε ο φασιομός. Όταν λέμε ιδεολογική κρίση πρέπει, βασικά, να εννοούμε κρίση της άρχονοας ιδεολογίας μέ-σα σ' έναν κοινωνικό σχηματισμό, δηλαδή, κρίση της ιδεολογίας της άρχουσας τάξης ο' αυτόν τον αχηματισμό. Η ιδεολογία της άρχουοας τάξης, στοιχείο που συνδέει, στεριώνει και ουντηρεί έναν κοινωνικό σχηματισμό, γί,νεται διάτρητη ως προς τις λαϊκές μάζες, δηλαδή, τις καταπιεζόμενες τάξεις, που αυτή η ιδεολογία έχει σαν πρωταρχική λειτουργία να διατηρήσει στην υποτέλεια και την πολιτική υποταγή. Αυτή είνοα μόνο η μια πλευρά του ζητήματος• γιατί πέρα από την κρίοη της κυρίαρχης ιδεολογίας, μπορούμε να μιλάμε, στη συγκεκρι-μένη συγκυρία, και για μια γενικευμένη ιδεολογική κρίση πον διακρί-νετοα από την πρώτη.
Πραγματικά, οτο πλούσιο ενός κοινωνικού οχηματισμού δεν υπάρ-χει μόνον μία κυρίαρχη ιδεολογία, δηλαδή ένας ιδεολογικός μονόλο-γος, τον οποίο η κυρίαρχη ιδεολογία χάρη στην κυριαρχία της ασκεί μ' έναν τρόπο σχετικά συστηματοποιημένο. Υπάρχουν κοα πραγματι-κά ιδεολογικά υποαύνολα. Τα υποσύνολα αυτά ουγκροτούνται με βά-οη την επικράτηοη οτους κόλπους τους ιδεολογιών που δεν ανήκουν στην κυρίαρχη τάξη αλλά σε άλλες:4 ιδεολογία της εργατικής τάξης, μικροαστική ιδεολογία. Εννοείται πως αν η κυρίαρχη ιδεολογία, δη-λαδή η ιδεολογία της άρχουσας τάξης, δεσπόζει πραγματικά στο σύ-
ακόμα κι αν ο ρυθμός αυτής της προσχώρησης είναι πολύ γοργός κοα σχε-δόν κεραυνοβόλος σε σύγκριση με περιόδους ηρεμίας: η συγχώνευση ενός ολόκληρου κοινωνικού συνόλου κάτω από μια ενιαία καθοδήγηση, θεωρεί-ται ως η μόνη κατάλληλη λύση του ζωτικού προβλήματος ύπαρξης, η μό-νη λύση που μπορεί να αποτρέψει τον θανάοιμο κίνδυνο. Όταν η κρίοη δεν βρίσκει αυτήν την οργανική διέξοδο, αλλά τη διέξοδο του θεόπεμπτου αρ-χηγού, αυτό σημοάνει ότι υπάρχει μια στατική ισορροπία [...] ότι κανένα κομμάτι, ούτε το συντηρητικό ούτε το προοδευτικό, δεν έχει τη δύναμη να νικήσει, κι ότι το συντηρητικό κομμάτι έχει κι αυτό την ανάγκη ενός κυ-ρίου», (A. Gramsci, Ckuvres choisies, a. 247).
4. Βλ. γι' αυτό το θέμα, το Pouvoir politique..., ό.π., σ. 223 κ.ε.
84
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΟΥΣΕΣ ΤΑΞΕΙΣ
νολο ενός κοινωνικού οχηματισμού, τότε πετυχαίνει, με διάφορα μέ-σα, να εμποτίζει κοα τις ιδεολογίες που ανήκουν οτα ιδεολογικά νπο-σύνολα. Για παράδειγμα, η ιδεολογία της άρχουσας τάξης κυριαρχεί στο ιδεολογικό υποσύνολο «ιδεολογία της εργατικής τάξης» εφόοον καταφέρνει να διαποτίζει την ιδεολογία αυτού του υποσυνόλου. Έτσι, η τρεϊντγιουνιονί,στι,κη ιδεολογία που δεν αποτελεί καθαυτή ιδεολογία της αοτικής τάξης, είνοα μια έκφανση της ιδεολογίας της αστικής τά-ξης στο εσωτερικό της εργατικής τάξης, δηλαδή δεν είναι παρά η μορ-φή με την οποία η αοτική ιδεολογία κυριαρχεί στο υποσύνολο «εργα-τική ιδεολογία», διαποτίζοντας την ιδεολογία του.
Είνοα προφανές ότι κάθε κρίση της κυρίαρχης ιδεολογίας προοβάλ-λει το ούνολο του ιδεολογικού κόσμου ενός κοινωνικού σχηματισμού. Ωστόσο, δεν το προσβάλλει πάντα με τον ίδιο τρόπο. Για παράδειγ-μα, είναι δυνατό μια οξεία ιδεολογική κρίση της άρχουσας κοινωνι-κής δύναμης να επιτρέπει μια άνθηση ή προώθηση της ιδεολογίας της ανταγωνιστικής κοινωνικής δύναμης μέσα στο σχηματιαμό. Μπορούμε μάλιστα να διαπιστώσουμε μερικές φορές μια σχετική «αντικατάστα-ση» της μιας από την άλλη, πριν ακόμη αυντελεατεί μια αληθινή ε-πανάσταση. Κλαοική περίπτωση, η αστική ιδεολογία στη Γαλλία που αντικατέστησε λαθραία την φεουδαρχική ιδεολογία πριν τη Γαλλική Επανάσταση.
Αλλά είνοα επίσης πιθανό να έχουμε μια κατάσταση γενικευμένης ιδεολογικής κρίσης. Μ' άλλα λόγια, μια κατάοταοη όπου, παράλληλα, και για διαφορετικούς λόγους, υπάρχει συγχρόνως κρίση της άρχου-σας ιδεολογίας καθώς και κρίοη της ιδεολογίας της βαοικής κυριαρ-χούμενης κοινωνικής δύναμης. Τέτοια ήταν ακριβώς η περίπτωση των φασισμών. Διαπιστώνουμε εκεί βαθύτερη κρίση της άρχουσας αστικής ιδεολογίας κοα παράλληλα βαθιά κρίση, στις μάζες, όχι της εργατικής ιδεολογίας, εκείνης που κυριαρχείτοα από την αστική, δηλαδή της ρε-φορμιστικής-ρεβιζιονιστικής, πράγμα, άλλωστε, που θα επέτρεπε την προώθηση της μαρξιστικής-λενΐΛαστικής ιδεολογίας, αλλά κρίοη της ί-διας της μαρξιστικής ιδεολογίας.
To σημείο που πρέπει να σταθούμε προς το παρόν είναι η κρίση της άρχουσας ιδεολογίας, και ιδιαίτερα σε μια ειδική πλευρά της κρί-σης: οτην περίπτωοη των φαοιοτικών φαινομένων δηλαδή, η κρίση δεν θίγει μόνον την εμβέλεια αυτής της ιδεολογίας στις κυριαρχούμενες τάξεις, αλλά κοα τη σχετική της αστικής τάξης (και των ουμμάχων της) με την ίδια της την ιδεολογία. Πράγματι, η ιδεολογική κρίση α-πλώνεται ακόμα και οτους κόλπους της συμμαχίας που βρίσκετοα στην εξουσία. Οι άρχουσες τάξεις και τα κοινωνικά τμήματα φαίνετοα να μην μπορούν πλέον να «ζήαουν» τη αχέση τους με τις συνθήκες ύ-παρξής τους κατά τον ίδιο τρόπο. Μ' άλλα λόγια, η άρχουσα ιδεολο-
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
85
γία πλήττεται, επιπλέον, στο συναρτημένο με τις ίδιες τις άρχουοες τάξεις ρόλο της.
Ένα αποτέλεσμα, και όχι το λιγότερο επουσιώδες, αυτής της κατά-στασης, υπήρξε ακριβώς η ρήξη του δεσμού εκπροσωπούντες-εκπροσω-πούμενοι, μεταξύ των τάξεων κοα τμημάτων και των πολιτικών τους κομμάτων και, ακόμη η οργανωτική αποτυχία των τελευταίων. Ένα δεύτερο αποτέλεσμα ήταν η χαρακτηριστική κοα θεαματική στροφή των «κερβέρων» του άρχοντος συγκροτήματος, της κάστας των εντεταλμέ-νων «αξιωματούχων της ιδεολογίας», προς τη φασιστική ιδεολογία, και η συστηματική επίθεσή τους εναντίον της παραδοσιακής αστικής ιδεο-λογίας. Η μεταστροφή των αστών αξιωματούχων της ιδεολογίας, σε συνδυασμό με την ιδεολογική κρίοη στους κόλπους των κυρίαρχων τά-ξεων, ήταν ένας από τους σπουδαιότερους παράγοντες της άνετης και οριοτικής προσχώρησης της αστικής τάξης οτον φαοιομό.
Θα λέγαμε ακόμη ότι η ιδεολογική κρίση, με τις μορφές που προσ-λαμβάνει στους κόλπους της κυρίαρχης τάξης, δημιουργεί ένα συμπλη-ρωματικό στοιχείο της πολιτικής κρίσης: της ρήξης ανάμεοα στους πο-λιτικούς εκπροσώπονς της αστικής τάξης (πολιτικά κόμματα και πο-λιτικο προοωπικό) και τονς ιδεόλογικούς εκπροσώπονς της - τονς α-ξιωματούχους-κερβέρους της ιδεολογίας της. Οι τελευταίοι εμφανίζο-νται να υιοθετούν τον φασισμό και να παροτρύνουν προς τα εκεί με τρόπο πιο ριζικό, πιο άμεσο και ανοιχτό σε σχέση με τους πολιτικούς εκπροσώπους, εμπλεκόμενοι ανγνά σε οξύτατες διαμάχες με τις επιθέ-σεις τους εναντίον των κομμάτων και, των «πολιτικάντηδων». Και δεν είναι τυχοάο ότι ο δεσμός της αστικής τάξης με τους «αξιωματούχους της ιδεολογίας» της αποδείχτηκε ο ισχυρότερος.
στ) Η επίθεση του μεγάλου κεφαλαίου και του άρχοντος συγκροτή-ματος
Τέλος, στη συγκυρία των φασισμών υπάρχει ένα άλλο οημαντικό στοι-χείο που πρέπει να τονίσουμε ιδιαίτερα: αντίθετα με την άποψη που επικράτησε στη Διεθνή, η διαδικααία εκφααιαμον αντιστοιχεί οε μια αποφασισπκή καμπή στη ουσχέτιοη των δυνάμεων πον υπάρχουν α-νηοτοιχεί συγκεκριμένα σε μια φάση και μια στρατηγική επίθεσης της αστικής τάξης και άμυνας, αντίατοιχα, της εργατικής τάξης.
-Σχετικά με την επίθεση και την άμυνα
Πριν απ' όλα ωστόοο, θα ήταν σκόπιμο να ξεκαθαρίοουμε τις έννοιες φάση επίθεσης ή άμυνας, καθώς και την έννοια στρατηγική επίθεσης
86
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΟΥΣΕΣ ΤΑΞΕΙΣ
κοα άμυνας. Κοα πρώτα απ' όλα είναι θεμιτό να ανατρέξουμε σ' αυ-τήν τη διάκριση επίθεσης και άμυνας προκειμένου να αναλύσουμε τη συγκεκριμένη κατάσταση που εμφανίζουν οι σχέσεις των δυνάμεων.5
Ας σημειώσουμε, καταρχήν, ότι τόσο ο Λένιν όαο κοα ο Μάο στη-ρίζουν τις πολιτικές κοα στρατιωτικές αναλύσεις τους πάνω στην α-αυμμετρία της σχέαης μεταξύ επίθεαης και άμυνας. Ολόκληρη η στρα-τηγική τους εκτίμηση βασίζεται σ' αυτήν τη διαφορά. Ο Μάο υπο-γραμμίζει: «Ο εμφύλιος πόλεμος στην Κίνα, όπως, οποιοοδήποτε άλ-λος πόλεμος οε άλλες εποχές ή σήμερα, στην Κίνα ή αλλού, γνωρίζει μόνο δυο βασικές μορφές αγώνα: την επίθεοη και την άμυνα».6 Η σύλ-ληψη για τον «παρατεταμένο πόλεμο» του Μάο δεν αναιρεί καθόλου αυτή τη διάκριση.
Η διάκριση τούτη αφορά, καταρχήν, τις αντικειμενικές φάσεις α-γώνα που εξαρτώντοα από πολλούς αντικειμενικούς παράγοντες που καθορίζουν τη σχέοη των δυνάμεων. Μ' αυτήν την έννοια, μπορούμε να προσδιορίσουμε μία φάαη επίθεαης και μία φάση άμννας για κά-θε αντίπαλο στο πεδίο της πάλης των τάξεων. Ανάμεοα στις δυο πα-ρεμβάλλεται η φάοη της οχετικής οταθεροποίησης των δυνάμεων που ο μεν Λένιν χαρακτηρίζει ως σχετική ισορροπία των δυνάμεων, και ο Μάο ως «εδραίωση» της οχέσης των δυνάμεων. Μόνον η σωστή και ακριβής διάγνωοη αυτών των φάσεων επιτρέπει τη διαμόρφωση μιας αωστής στρατηγικής εκ μέρους της εργατικής τάξης, των λαϊκών μα-ζών και της καθοδήγησής τους. Η σωστή στρατηγική δεν πέφτει από τον ουρανό, δεν θεσπίζεται με διατάγματα. Μέσα στις φάσεις αυτές, συνεπώς -κι εδώ είναι η δεύτερη πτυχή του ζητήματος- διαρθρώνε-ται η στρατηγική με την κυριολεξία των όρων. Στρατηγική που έχει τους δικούς της κανόνες και που βασίζεται άλλωστε η ίδια στη διά-κριση επίθεση-άμυνα. Κατά τον Μάο, έχουμε κι εδώ τρεις ξεχωριστές χρονικές στιγμές που αντιστοιχούν στις φάσεις της σχέσης των δυνά-μεων: «στρατηγική άμυνα», «στρατηγική εδραίωση», «στρατηγική α-ντεπίθεση».7 Η στρατηγική αποφαίνεται για το πώς πρέπει να δράοει η εργατική τάξη και οι λαϊκές μάζες, ανάλογα με τις φάσεις για να
5. Πράγμα που δεν είναι καθόλου αυτονόητο αν θυμηθούμε όσα έλεγε το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα στην «υπεραριστερή» περίοδό του, ενα-ντίον των κόκκινων Arditi del Popolo: «... αποκαλύπτουν έτσι το ριψοκίν-δυνο και ηττοπαθή χαρακτήρα κάθε διάκρισης μεταξύ επίθεσης και άμυ-νας». Θέαη που χτύπησε ο Λένιν βαφτίζοντάς την, με τη συνηθισμένη του ειρωνεία, «φιλοσοφία της επίθεσης».
6. Ecrits militaires του Μάο Τσε-Τουνγκ, Πεκίνο, 1964, σ. 109 κ.ε. (έκ-δοοη στα γαλλικά).
7. Μάο, «De la guerre prolongee», ibid, a. 240 κ.ε.
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
87
φτάσουν στην τελική νίκη - «παρατεταμένος πόλεμος». Έτσι, αν κοα η οτρατηγική βασίζετοα στη διάγνωση φάοεων, παρεμβαίνει ωστόσο, η ίδια, ως συστατικό στοιχείο της φάσης. Μια αμυντική φάση π.χ. της εργατικής τάξης, που πρέπει να προκαλέσει μια «αμυντική στρατηγι-κή» καθορίζεται αποφασιστικά, μεταξύ των άλλων, και από τη οτρα-τηγική του αντιπάλον, δηλαδή από την επιθετική του στρατηγική. Σχετικά λοιπόν με τη διαδικαοία εκφασισμού, αντιμετωπίζουμε ένα δι-πλό πρόβλημα:
α) To πρόβλημα του πραγματικού χαρακτήρα της φάσης και της διάγνωσης που έκανε η Διεθνής.
β) το πρόβλημα της ατρατηγικής, η οποία υιοθετήθηκε τότε.
-Οί φάοεις της διαδικασίας
Πιο κάτω, στο κεφάλοαο για τον φαοισμό κοα την εργατική τάξη θα μπορέσουμε να εξετάσουμε το βάθος του προβλήματος. Ας αημειώσου-με ωοτόοο εδώ, ότι ο χαρακτήρας μιας φάσης εξαρτάτοα από το συ-οχετισμό δυνάμεων. Απ' αυτήν την άποψη, ο φασισμός δεν εκφράζει καθόλου, όπως νόμισε η Διεθνής, μόνο την αδυναμία του αστιομού, ού-τε η διαδικασία εκφασισμού μια αμυντική στρατηγική -«έντονα» αντε-παναστατική- από τη μεριά του, κοα συνεπώς μια επιθετική φάση για την εργατική τάξη. Αντίθετα μάλιστα, στις γενικές του γραμμές, το σχήμα, πριν και κατά τη διαδικασία εκφασισμού, είναι το ακόλουθο:
1. Ήττα της εργατικής τάξης και των λαϊκών μαζών στην επίθε-σή τους μετά από μια σοβαρή και παρατεταμένη κατά μέτωπο σύ-γκρουση.
2. Φάση σχετικής σταθεροποίησης των δυνάμεων, σταθεροποίηση όπου έχουμε οαχμές γιατί δεν πρόκειτοα για νηνεμία, εφόοον τοποθε-τείτοα πάντοτε σ' ένα σύνολο όξυνσης της ταξικής πάλης. Οι αιχμές όμως δεν φτάνουν στο σημείο να τροποποιήσουν το αυσχετισμό των δυνάμεων, που είνοα μεν άνισος αλλά σε αδράνεια. Με δυο λόγια έ-χουμε πόλεμο θέαεων. Αλλά ας είμαστε προσεκτικοί: η φάση σταθε-ροποίηοης δεν υποδηλώνει εδώ μια «ισορροπία ισότητας» των αντα-γωνιοτικών δυνάμεων. Η αστική τάξη διατηρεί πάντα την υπεροχή, παρενοχλεί τον αντίπαλο, προετοιμάζετοα για την επίθεση. Η αδυνα-μία της συνίσταται στο ότι δεν είναι ακόμη αρκετά δυνατή για να πε-ράσει οτην επίθεση, κι όχι οτο ότι εξασθένησε περισσότερο κατά την περίοδο αυτή. Αντίθετα, την ίδια περίοδο, η στρατηγική της εργατι-κής τάξης όχι μόνο δεν εξαοθένησε την αοτική τάξη αλλά της έδωσε δυνάμεις. Μόνον το 3ο Συνέδριο της Διεθνούς (1921) διέγνωσε οωστά τούτο το σταθμό της οχετικής σταθεροποίησης. Πραγματικά, το 4ο Συνέδριο (1922-1923), όπως θα δούμε αμέσως, με το σύνθημά του «ερ-
88
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΟΥΣΕΣ ΤΑΞΕΙΣ
γατικές κυβερνήσεις» -«αστικές κυβερνήσεις με συμμετοχή κομμουνι-στών»- ταυτίζει τη φάση της σταθεροποίησης με μια αμυντική φάση για το εργατικό κίνημα κοα επιθετική για την αστική τάξη.
Στην πραγματικότητα, η επιθετική φάση για την αστική τάξη κοα η αμυντική για την εργατική αρχίζει με τη διαδικασία εκφασισμού κοα έρχετοα μετά την περίοδο της σταθεροποίησης.8 To 5ο Συνέδριο (1924), εξαλείφει κι αυτήν τη φάση της σταθεροποίησης, ακολουθώντας όμως αντίθετη φορά, αφού η διάγνωσή του διαπιστώνει επιθετική φάση της εργατικής τάξης. Είνοα αποκαλυπτική η θέση του Τρότσκυ πάνω ο' auto το θέμα:9 Ενώ επικρίνει σωστά τις θέσεις του 5ου Συνεδρίου της Διεθνούς, που, διαπιοτώνοντας φάση επίθεσης του προλεταριάτου, κα-ταργεί τη φάση της σταθεροποίησης, πέφτει ο ίδιος στο λάθος του 4ου Συνεδρίου με το να ταυτίζει τη φάση οταθεροποίησης με τη φάοη ά-μυνας του εργατικού κινήματος. Στον δε χαρακτηρισμό της επόμενης περιόδου, που είναι επηρεαομένη από την αρχόμενη διαδικασία εκφα-σισμού κοα για την οποία αυτή ακριβώς η διάγνωση είναι σωστή, ο Τρότσκυ διαπράττει χα ίδια λάθη με τη Διεθνή: η λήξη ιης περιόδου «σταθεροποίησης-άμυνας (αναδίπλωσης) του εργατικού κινήματος», ση-μαίνει κατά τη Διεθνή μια αντιστροφή των πραγμάτων, συνεπώς μια επιθετική φάση για την εργατική τάξη. Κοα για τον Τρότσκυ επίσης, που ουμπύιτει στο αημείο αυτό με τη Διεθνή, ο φααισμός «είναι μια απάντηση του αστισμού τη στιγμή που ένας άμεσος κίνδυνος απειλεί τα θεμέλια του καθεστώτος του [...] ο φασισμός είνοα μια κατάσταση εμφυλίου πολέμου εναντίον του εξεγερμένου προλεταριάτου».
Αυτή η σύζευξη απόψεων Τρότσκυ και Διεθνούς οφείλεται, όπως έχουμε ήδη υπαινιχθεί, στον οικονομισμό τους, κοινό και στις δύο πε-ριπτώσεις.10 Η οικονομική αντίληψη εμφανίζεται εδώ με την εξάλει/ψη και στις δύο αναλύσεις της φάσης σταθεροποίησης όσον αφορά την
8. Οι χαρακτηρισμοί της φάσης από τη Διεθνή δεν αφορούν στο εξής -στις πρακτικές τους συνέπειες και για την περίπτωση του φασιομού- πα-ρά τη Γερμανία, γιατί ο φασισμός έχει καταλάβει ήδη την εξουοία στην Ιταλία ακριβώς πριν από το 4ο Συνέδριο. Αυτές οι αναλΰσεις του 4ου Συ-νεδρίου για το σταθμό αναφέρονται πρακτικά στη Γερμανία, τη Γαλλία και την Αγγλία, οι οποίες στην πραγματικότητα βρίσκονται αχόμα στη φάαη της σταθεροποίησης. Η ανάλυοη όμως του 4ου Συνεδρίου θα ήταν σωστή μόνο για την Ιταλία, ...με την προϋπόθεοη βέβαια ότι θα είχε γίνει μερι-κούς μήνες νωρίτερα! Άλλωστε, η ανισόμερη ανάπτυξη δεν έχει και μεγά-λη σημααία για τη Διεθνή.
9. L. Trotsky, L'Internationale communiste apres Lenine, aa. 178-220.
10. Πρόκειται πράγματι για μια υπόδειξη και όχι απόδειξη: το πρόβλη-μα είναι τόσο σημαντικό που δεν μπορεί ν' αποτελέσει εδώ το αντιπείμενο
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
89
περίοδο που προηγείται της διαδικαοίας που οδηγεί στον εκφασισμό, παρόλο που κοα οι δυο τους καταλήγουν σε διαφορετικά συμπεράσμα-τα: «οικονομική αποσύνθεση = επιθετική φάση του προλεταριάτου» κατά το 5ο Συνέδριο της Διεθνούς, «οικονομική σταθεροποίηση = ά-μυνα του προλεταριάτου» κατά τον Τρότσκυ, ακολουθώντας εδώ τα χνάρια του 4ου Συνεδρίου, όπου έχει εισδύσει ήδη ο οικονομισμός. Εκείνο που μοιάζει να τους κάνει να συμφωνήσουν πάνω στο ίδιο λά-θος, είναι η «οικονομική κρίση (του 1929) = επιθετική φάση του προ-λεταριάτου»."
3. Οι αρχές της διαδικααίας εκφασισμού που αντιστοιχούν οτο πέ-ραομα του αστισμοΰ στην επίθεση. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζετοα από μια νέα όξυνση της πάλης των τάξεων. Η όξυνση οφείλετοα στην επιθετική ατρατηγική, που δημιούργησε όμως, στη Διεθνή, ιδιαίτερα μετά το 6ο Συνέδριό της, την ψευδαίσθηση ότι επαναλαμβάνονται οι όροι μιας επανασταακής περιόδου.
μιας εμπεριστατωμένης ανάλυσης. Ωστόσο, όταν λέμε ότι ο Τρότσκυ συμ-μεριζόταν κατά βάθος τον οικονομισμό της Διεθνούς, αυτό σημαίνει ότι δεν υπήρχαν διαφορές μεταξύ τους. Γιατί, αν η διαδικασία ανάπτυξης της Διε-θνούς χαρακτηρίζεται από τον οικονομισμό και ταυτόχρονα από την προο-δευτική εγκατάλει/ψη του προλεταριακοΰ διεθνισμοΰ, ο Τρότσκυ παρέμεινε σταθερά πιστός στο πεδίο του διεθνισμού. Από την άλλη μεριά ωστόοο, δεν είναι τυχαίο που αυτός ο διεθνισμός του Τρότσκυ εκφράζετοα με το δόγ-μας της «διαρκούς επανάοταοης» (εντελώς άλλο πράγμα από την «αδιάκο-πη επανάσταοη»).
11. Μια σχετική παρατήρηση για τον Τρότσκυ: Όλα γίνονταν ωσάν η ίδια η έννοια «διαρκής επανάαταοη», βασισμένη στον οικονομικό καταστρο-φιομό του Τρότσκυ (βλέπε τη θέση που πάντα υπερασπίστηκε για το στα-μάτημα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων στον ιμπεριαλισμό) να μην του επιτρέπει να αναγνωρίσει τις φάσεις, με την ακριβή οημασία του όρου, της πάλης των τάξεων. Η «διαρκής επανάσταοη» φαίνετοα πως ση-μαίνει για τον Τρότσκυ το επικείμενο ανά πάαα στιγμή της επανάατασης, πράγμα που έχει παράδοξα αποτελέσματα: το να χαρακτηρίζει μία φάση α-μυντική δεν εμποδίζει τον Τρότσκυ να περιμένει ουγχρόνως, μόνιμα, το ξε-πήδημα, θα έλεγε κανείς σχεδόν μεταφυσικό, μιας επιθετικής επαναστατι-κής κατάστασης, κάθε στιγμή μέσα στην ίδια φάαη. Όταν ο Τρότσκυ χα-ρακτηρίζει την «εποχή της επανάστασης» ως εποχή όπου έχουμε «διαρκή επανάοταοη» μοιάζει να καταργεί το χρόνο, με την έννοια ότι δεν μπορεί να θεμελιώσει μια περιοδολόγηση. Ας φέρουμε μόνον ένα παράδειγμα: Με-τά το 1930, ο Τρότοκυ συχνά, μιλάει, για φάση άμυνας κοα αναδίπλωσης στη Γερμανία, πράγμα όμως που δεν τον εμποδίζει, στην πρόβλεψή του για τον φασισμό, να τον θεωρεί απάντηση στην επίθεση της εργατικής τάξης - επαναστατική κατάσταση.
90

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου