Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου 2009

Νίκος Πουλατζάς - Φασισμός και Δικτατορία (ολόκληρο το βιβλίο) Μέρος 8

Σημείωση: Το κείμενο έχει μετατραπεί από pdf αρχείο και γι' αυτό περιέχει μικρά λάθη σε κάποιες λέξεις. Είναι όμως ευανάγνωστο. Για το πρωτότυπο pdf το οποίο δεν περιέχει τα μικρά αυτά λάθη (που όμως δεν αναγνωρίζει τους χαρακτήρες/γράμματα), πηγαίνετε εδώ: http://www.gamato.info/details.php?id=d6f1d034cce68d738d0d3d511dc56e9a097b8b2d


364
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
2. Ωσχόσο δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε μια δεύτερη πτυχή της αναστολής της αρχής των εκλογών. Οι ιδεολογικοί μηχανισμοί του κρά-τους, λόγω του χαρακτήρα τους, προσβάλλονται πάντοτε από την πά-λη των τάξεων. Επειδή εξαρτώντοα από την αρχή των εκλογών, προ-σφέρουν στις λαϊκές μάζες δυνατότητες για δράοη: δυνατότητες για τις οποίες πάντα επέμενε ο Λένιν. Ας μην ξεχνάμε ότι, απ' αυτήν την άποψη, η κ'αθολική ψηφοφορία υπήρξε κατάκτηση της εργατικής τά-ξης και των λαϊκών μαζών, κατάκτηοη που επιβλήθηκε στις κυρίαρ-χες τάξεις. Αυτές ακριβώς τις δυνατότητες δράσης προσπαθεί να κα-ταργήσει το Κράτος Εκτάτου Ανάγκης.
Η αναστολή της αρχής των εκλογών επηρεάζει όλους τους ιδεολο-γικούς μηχανισμούς του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης. Στο πλαίσιο των μηχανισμών η κυκλοφορία γίνεται με διορισμούς εκ των άνω: έ-τσι το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης γραφειοκρατικοποιείτοα.
Δεύτερη χτυπητή συνέπεια είνοα οι μορφές συντεχνιακής εκπροσώ-πησης. Είνοα μορφές άμεσης εκπροσώπησης, τυπικές σε περιπτώσεις πολιτικής αποδιοργάνωαης του άρχοντος ουγκροτήματος, μορφές υ-πέρβασης των πολιτικών κομμάτων από άλλους κρατικούς μηχανι-σμούς που παίζουν ρόλο οργανωτή, μορφές τέλος, τυπικές επίσης, κα-θυπόταξης των λαϊκών μαζών στην κυρίαρχη ιδεολογία.
Απ' αυτήν την άποψη όμως, το φιλελεύθερο και το παρεμβατικό κράτος παρουσιάζουν διαφορές: στο παρεμβατικό κράτος, έχουμε υπε-ροχή της εκτελεστικής εξουσίας πάνω στη νομοθετική, παρακμή του κοινοβουλευτιομού κ.λπ. Πέρα από τη νομική τους έκφραοη, οι δια-φοροποιημένες αυτές σχέσεις εκτελεστικής κοα νομοθετικής εξουσίας εκφράζουν ουσιαστικά τις λειτουργικές αλλαγές των πολιτικών κομ-μάτων, που συντελούντοα στο πλαίσιο μιας καθολικής λειτουργικής αλ-λαγής των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών. To αποτέλεσμα είναι οι αλλαγές του τρόπου εκπροοώπησης (εμφάνιοη ουντεχνιακών μορφών, για παράδειγμα), που οφείλονται στις δυσκολίες του μονοπωλιακού
κρατική εξουσία• β) η κατάσταση δεν μπορεί παρά να εκραγεί σύντομα λό-γω των εσωτερικών αντιφάσεών της. Άλλωστε, η άποψη της Διεθνούς σχε-τικά με τα μη-προλεταριακά κόμματα έχει βαθιές ρίζες. Μπορούμε να πού-με πως η Διεθνής έκανε το λάθος να προεκτείνει μηχανικά κοα στις άλλες κοινωνικές δυνάμεις τις λενινιστικές θέσεις οχετικά με την οργάνωση της εργατικής τάξης οε κόμμα. Δεν είδε ότι η «οργάνωση» των άλλων κοινω-νικών δννάμεων μπορεί να περάσει και μέσα από άλλονς κρατικούς μηχα-νιομούς. Μήπως το μπολαεβίκικο κόμμα δεν είχε την τάση να πιστεύει ό-τι η απαγόρευση των άλλων πολιτικών κομμάτων στην ΕΣΣΔ, απέκλειε τη δυνατότητα να οργανωθεί η αοτική τάξη κοα να αναδειχθεί οε κοινωνική δύναμη;
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΑ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ 365
κεφαλαίου να οργανώσει την ηγεμονία του στο πλοάσιο του Κοινο-βουλίου. Έτσι, το φασιατικό κράτος παρουσιάζει κοινά χαρακτηριοτι-κά με τη μορφή παρεμβατικού κράτους που αντιστοιχεί στο ίδιο ατά-διο. To διαφοροποιεί, όμως, η ρήξη του δεσμού ταξικής κομματικής εκπροσώπησης από τη μια, και η κατάργηση των εκλογών από την άλλη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης, μορφή κα-πιταλιοτικού κράτους, δεν αντιστοιχεί στον ίδιο τύπο νομιμοποίησης με το τελευταίο. Χαρακτηριστικό γνώριομα: το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης σ' αντίθεοη με την καθαρά «χαρι,σματική» νομιμοποίηση προσφεύγει συχνά σε μορφές νομιμοποίησης μέσω δημοψηφισμάτων που ανταποκρίνοντοα στην προαίδια της «λαϊκής κυριαρχίας» ιδεολο-γία.
στ) Ο δείκτης γραφειοκρατικοποίησης
Η μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης χαρακτηρίζεται από μια έντο-νη ανάπτυξη της γραφειοκρατίας. Δεν θα επεκταθούμε οτο σημείο αυ-τό:10 ας σημειώσουμε απλώς ότι η «γραφειοκρατικοποίηοη», αντιστοι-χεί σ' έναν τρόπο λειτουργίας του κρατικού μηχανισμού, σ' έναν τρό-πο που απορρέει από μια εσωτερική ιδιαίτερή του ώεολογία. Η εσω-τερική ιδεολογία σχετίζεται ουσιαατικά με το μικροαστικό ιδεολογικό υποσύνολο, που προκύπτει από την επιρροή της μικροαστικής τάξης, τάξης-οτήριγμα, πάνω στους κρατικούς μηχανιαμούς. Σε κάθε καπιτα-λιστικό κράτος, λοιπόν, παρατηρείτοα ένας δείκτης γραφειοκραπκο-ποίηαης, που κυμαίνετοα σε διαφορετικά επίπεδα. Ο δείκτης αυτός εί-νοα ιδιαίτερα υψηλός στο Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης. Αυτό οφείλετοα:
α) στο ρόλο που παίζουν οι τάξεις-στηρίγματα του κράτους, και ειδικότερα η μικροαστική, ως κοινωνικές δυνάμεις. Οι τάξεις αυτές ό-χι μόνον εισβάλλουν μαζικά στους κρατικούς μηχανισμούς που διο-γκώνοντοα με τρόπο τερατώδη και παρασιτικό, αλλά και επηρεάζουν έντονα την ιδιαίτερη εσωτερική ιδεολογία των μηχανισμών.
β) στη γενικευμένη αναστολή της αρχής εκλογικής διαδικασίας. Ας σημειωθεί ωστόσο, ότι ο δείκτης γραφειοκρατικοποίηοης κυμαίνεται ανάλογα με τις φάσεις, καθώς και ανάλογα με τις τροποπο,ιήαεις στη σχέοη δυνάμεων, το συσχετισμό των μηχανισμών κ.λπ.
10. Για πιο λεπτομερειακές αναλύσεις, βλ. Pouvoir politique et classes sociales, o. 353 κ.ε.
366
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
ζ) Συγκεντρωτισμός και εσωτερικές αντιφάσεις: παραλληλότητα των δικτύων και των ιμάντων μεταβίβασης
Τελευταίο χαρακτηριστικό: η ταξική πάλη, στο πλαίσιο των μηχανι-σμών του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης, δεν συγκεκριμενοποιείται με τον ίδιο τρόπο, όπως στις άλλες μορφές καπιταλιατικού κράτους.
Η αναδιοργάνωση του κρατικού συστήματος, σ' ένα Κράτος Εκτά-κτου Ανάγκης, έχει συχνά χαρακτηριστεί ως «αυγκεντρωτι,ομός» της εξουσίας. Αλλά ο όρος αυτός δεν είναι σωστός, εκτός αν μ' αυτόν νο-είται ο σημαντικός περιορισμός της σχετικής αυτονομίας των μηχανι-σμών και οι νέες σχέσεις που διαπλέκοντοα. Γιατί στο Κράτος Εκτά-κτου Ανάγκης εξακολουθούν να υπάρχουν αντινομίες και προστριβές μεταξύ κλάδων κοα μηχανισμών, αλλά με διαφορεηκή μορφή. Εξακο-λουθεί να υπάρχει η ταξική πάλη κοα οι αντιφάσεις στο πλαίσιο του κράτους συτού. Με δυο λόγια: το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης δεν κα-ταφέρνει, όπως θα ήθελε, να καταργήσει την πάλη των τάξεων.
Η διαφορική μορφή έκφρασης της ταξικής πάλης στο πλαίσιο του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης οφείλεται στις αλλαγές του κρατικού συ-στήματος που αντιστοιχούν στα γνωρίσματα της πολιτικής κρίσης: την αναδιοργάνωση, δηλαδή, της ηγεμονίας και της σχέσης δυνάμεων στο πλαίσιο ενός ασταθούς και πολιτικά αποδιοργανωμένου άρχοντος συ-γκροτήματος• την ανάδειξη των τάξεων-στηριγμάτων (της μικροαστι-κής τάξης συγκεκριμένα) ως κοινωνικών δυνάμεων την κατάσταση ι-σορροπίας των δύο αντιπάλων δυνάμεων, που συνοδεύει μερικές φο-ρές την πολιτική κρίση, κ.λπ.
Στις άλλες μορφές καπιταλιστικού κράτους, οι ταξικές αντιφάσεις και η κατανομή της εξουοίας μεταξύ των παραγόντων του άρχοντος συγκροτήματος, ρυθμίζονται γενικά από έναν διακανονισμό που προο-διορίζει, λίγότερο ή περισσότερο ανστηρά, τις σφαίρες αρμοδιοτήτων των κλάδων ή των μηχανισμών. Αυτές οι οφαίρες αρμοδιότητας, γε-νικά, αποκλείουν οι μεν τις δε. Η οργάνωοη της εξουοίας παίρνει κυ-ρίως τη μορφή εξειδίκευσης των μηχανισμών, κι αυτός είναι ένας α-πό τους λόγους της διάκριοης των εξουσιών στο αντιπροαωπευτικό κράτος.
Αντίθετα, στο Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης διαπιστώνουμε μια χα-ρακτηριστίκή παραλληλότητα των δικτνων εξουοίας και μια συνεχή αλληλεπικάλυψη των ιμάντων μεταβίβααής της, δηλαδή των μηχανι-σμών και των κλάδων τον κράτονς: οι οχέσεις τους μένουν, άλλωστε, απόκρυφες. To χαρακτηριστικό αυτό του φασιατικού κράτους είναι ι-διούτερα έντονο, κοα επιτρέπει, μια ιδιότυπη έκφραση των αντινομιών στο πλαίσιο του κρατικού συστήματος: εκτός από τις αντιφάσεις με-ταξύ κλάδων κοα μηχανισμών, παρατηρούνται οξείες αντιφάσεις στο
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ 367
εοωτερικό του κάθε ξεχωριστού κλάδου ή μηχανιομού. Ο κυρίαρχος κλάδος ή μηχανιομός (στρατός, μοναδικό κόμμα, πολιτική αοτυνομία κ.λπ.), που κι αυτός σπαράοσεται από οξύτατους ανταγωνισμούς, ε-μπεδώνει την κυριαρχία του κυρίως με τη διάδρωοη και την άμεση διείσδυση στους άλλους. Τέτοιες εσωτερικές αντιφάσεις -έκφραση της πάλης των τάξεων- κρύβονται κάτω από το ενιαίο και συγκεντρωτι-κό προσωπείο ενός Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης κοα συγκεκριμενο-ποιούντοα στον παρασκηνιακό πόλεμο μεταξύ διαφόρων ομαδώσεων ή «ομάδων πίεοης».
Οπωσδήποτε δεν πρέπει να υποτιμηθούν οι «εσωτερικές αντιφά-σεις» του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης. Είνοα πεδίο και αφορμή κλο-νισμών, κάποτε εξαιρετικά ισχυρών, μέσα στο κρατικό ούστημα. Αυ-τό όεν μπορεί να γίνει αντιληπτό, αν ταντίζουμε το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης με τα πρότυπα άλλων μορφών καπιταλιατικού κράτους, ό-που αυτή η πλευρά των αντιφάοεων φαίνεται δευτερεύουσα. To Κρά-τος Εκτάκτου Ανάγκης, όπως κάθε καπιταλιοτικό κράτος, είναι ένας κολοαοός με πήλινα πόδια.
Ωστόσο, το παραπάνω χαρακτηριστικό, αποτέλεσμα της συγκυρίας της ταξικής πάλης κοα της νέας μορφής με την οποία αυτή εκφράζε-ται στο πλαίσιο του κράτους, παρέχει στο κράτος δυνατότητες δρά-σης ιδιαίτερα αποτελεσματικής για την εξουδετέρωση των ταξικών α-ντιφάσεων που θα του επιτρέψουν να αντεπεξέλθει στο ρόλο του: την αναδιοργάνωση της σχέσης δυνάμεων κοα της ηγεμονίας:
α) Η παραλληλότητα των δικτύων κοα η αλληλεπικάλνψη των ιμά-ντων μεταβίβασης της επιτρέπει την ταχεία μετατόπιση της πραγμα-ηκά μεταδίβαζόμενης εξουσίας. Παρατηρούμε πραγματικά, συνεχείς μεταθέσεις, στο πλαίσιο του κράτους, αν όχι μεταξύ κέντρων πραγμα-τικής και τυπικής εξουσίας, τουλάχιστον μεταξύ πραγματικών και τυ-πικών αγωγών μεταβίβασης.
β) Η αλληλεπικάλυψη των μηχανισμών επιτρέπει τον αποτελεσμα-τικό έλεγχο κάτω από την κυριαρχία ενός απ' αυτούς, καθώς και την ταχεία υποκατάαταση του ενός από τον άλλο, όταν η αποκρυστάλλω-ση των σχέσεων αντιστρατεύεται την ηγεμονία της τάξης ή του τμή-ματος, την οποία εξασφαλίζει το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης.
γ) Τούτη η οργάνωση της εξουσίας επιτρέπει επίσης στο Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης να καθοδηγεί το παρεμβατι,κό «ποαχνίδι» που α-παιτεί η συγκυρία της κρίσης: να χειρίζεται, δηλαδή, τις διάφορες τά-ξεις κοα τα τμήματα, οδηγώντας τις μεν εναντίον των δε, μέσω πα-ράλληλων και αλληλεπικαλυπτόμενων διαύλων, και να αναδιοργανώ-νει έτοι την ταξική ηγεμονία.
δ) Τέλος, αυτή η απόκρυφη παραλληλότητα αντικαθιστά το εκλο-γικό σύστημα, παίζοντας τον ίδιο ιδεολογικό ρόλο: κρύβει δηλαδή, τό-
368
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
σο από τα μάτια των λαϊκών μαζών, όσο και από τα μάτια των άλ-λων τάξεων και τμημάτων του άρχοντος συγκροτήματος, την πραγμα-τική ηγεμονία μιας τάξης ή ενός τμήματος.
Σε σχέση με τις λαϊκές μάζες και την εργατική τάξη, τούτη η ορ-γάνωση της εξουσίας επιτρέπει στο Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης να διεξάγει έναν ιδίόμορφο πόλεμο κίνήσεων απέναντι στον ταξικό εχθρό. Λόγω του χαρακτηριστικού περιορισμού της σχετικής αυτονομίας των ιδεολογικών μηχανισμών του κράτους (που οφείλεται κοα στις δυνα-τότητες δράσης που προσέφερε η αυτονομία), ο ταξικός εχθρός δεν είνοα πλέον, όπως πριν, άμεσα εντοπίσιμος σε ειδικούς και σχετικά αυτόνομους θήλακες. Ο ταξικός εχθρός μπορεί να προσβάλει τους κρατικούς μηχανισμούς με διάχυτο τρόπο. Είδαμε τι συνέβη με το «μοναδικό» κόμμα κοα συνδικάτο στην περίπτωση του φασιομού. Εδώ, παρεμβαίνει άλλωστε και ο ιδιαίτερος ρόλος των τάξεων-στηριγμάτων, στο πλαίσιο των μηχανισμών και των κλάδων του κράτους.
Στους νέους λοιπόν κινδύνους, ιδιοάτερα σημαντικούς για το Κρά-τος Εκτάκτου Ανάγκης, ανταποκρίνετοα η παραλληλότητα και η αλ-ληλεπικάλυψη των κρατικών μηχανισμών. Συγκεκριμένα, αποτελούν α-ντίβαρο στη γραφειοκρατική δυσκινησία, που απειλεί πάντα το Κρό> τος Εκτάκτου Ανάγκης. Είνοα χαρακτηριστικό, για παράδειγμα, ότι παραλληλότητες και αλληλεπικαλύψεις πολλαπλασιάζοντας τις εξου-οιαστικές κλιμακώαεις στις οποίες υπόκειται κάθε μέλος των κρατι-κών μηχανισμών, υπονομεύουν τις κατακόρυφες οχέσεις ιεραρχίας μέ-σα σε κάθε μηχανιαμό, οχέσεις που χαρακτηρίζουν τη γραφειοκρατι-κοποίηση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η «αρχή του φύρερ» στο φα-σιστικό κράτος, σύμφωνα με την οποία, κάθε μέλος του κρατικού μη-χανιαμού υπάγεται απευθείας στην κορυφή, τον αρχηγό, και σ' αυτόν που ανάλογα με την περίπτωση, υποτίθεται πως την ενσαρκώνει, και όχι τον ανώτερό του σύμφωνα με την κανονική ιεραρχία. Αυτό επι-τρέπει μεγάλη ευκινησία οτη δράση.
4. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ. ΜΟΡΦΗ TOY ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ
α) To εμπεδωμένο σΰοτημα
Ας δούμε τώρα τι εξειδικεύει το φασιστικό κράτος ως μορφή καθε-οτώτος, σε σχέση με τις άλλες μορφές καθεοτώτος εκτάκτου ανάγκης (το βοναπαρτισμό κοα τις ατρατιωτικές δικτατορίες). Πρώτα απ' όλα, είνοα βέβαια ο βαθμός στον οποίο παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά που αναφέρθηκαν πιο πάνω, βαθμός που ποικίλλει ανάλογα με τα καθε-ατώτα εκτάκτου ανάγκης. Αλλά είναι και οι μορφές λειτουργίας και αχέσεων των κρατικών μηχανισμών. Km μ' αυτές θ' αοχοληθούμε ε-δώ.
I. Ύπαρξη ενός ιδιότυπου κόμματος μαζών στο πλαίσιο των ιδεολο-γικών μηχανισμών του κράτους. Γνώρισμα του φασιστικού κράτους εί-νοα η μόνιμη κινητοποίηση των λαϊκών μαζών.
II. Ιδιούτερες σχέσεις φασιστικού κόμματος και κρατικού μηχανι-ομού καταατολής, ανάλογα με τις φάοεις.
Καταρχήν, ο φασισμός, είναι «εξωγενής» ως προς τον μηχανισμό. Παρά τις συμπαιγνίες φασιστικού κόμματος και κλάδων του κρατικού μηχανισμοΰ, το βαοικό όργανο για την άνοδο στην εξουσία είναι έ-
370
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
νας μηχανιομός διαφορετικός από τον κρατικό μηχανισμό καταστο-λής. Ο φασισμός εισβάλλει «από τα έξω» στον κρατικό μηχανισμό. Η κατάοταση αυτή συνεχίζεται έως την ύστερη φάση του φασισμού στην εξουσία, με την έννοια ότι δεν γίνετοα ποτέ ουγχώνευση φασιστικού κόμματος και κρατικού μηχανισμού. To φασιστικό κόμμα διατηρεί πά-ντα τον δικό του ρόλο.
Την πρώτη περίοδο του φασισμού στην εξουσία, το φασιατικό κόμ-μα κυριαρχεί πάνω οτους κλάδους του μηχανισμού καταστολής, τον στρατό, τη διοίκηση, την αστυνομία, το δικαστικό σώμα, μολονότι ση-μαντικοί αγώνες διεξάγονται μεταξύ κόμματος κοα κλάδων. Στη δεύ-τερη φάση, του σταθεροποιημένου φαοιαμού, ο κρατικός μηχανιομός, κατάλληλα μετασχηματισμένος, κυριαρχεί πάνω οτο κόμμα.
III. Σε τούτη τη φάση του σταθεροποιημένου φασισμού, η επικρά-τηαη του μηχανιαμού του κράτους δεν πραγματοποιείτοα μ' οποιονδή-ποτε τρόπο. Είνοα αποτέλεσμα μιας αναδιοργάνωσης του μηχανισμού: ένας ιδιαίτερος κλάδος του κρατικού μηχανιαμού καταστολής κυριαρ-χεί πάνω στους άλλους, κι έτοι πάνω στο ούνολο των μηχανιομών του κράτους, συμπεριλαμβανομένων και των ιδεολογικών. Ο κλάδος αυτός δεν είναι ούτε ο στρατός, ούτε η «διοικητική γραφειοκρατία»: είναι η πολιτική αστννομία. Αν, όμως, η αστυνομία έχει ιδιαίτερο ρόλο στη μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης, δεν έχει ωστόσο πάντοτε τον κυ-ρίαρχο ρόλο. Κι όταν προσθέτουμε στον όρο αστυνομία τον όρο «πο-λιτική», δεν είνοα μόνο για να επισημάνουμε τον κεφαλαιώδη ιδεολο-γικό ρόλο που αναλαμβάνει ο αοτυνομικός κλάδος του φασιστικού κρατικού μηχανιαμού1
1. Ο ρόλος της πολιτικής αστυνομίας δεν μπορεί λοιπόν να αποσαφη-νιστεί, παρά μόνον αν αναλυθεί η αναδιοργάνωση και η μετάθεση λειτουρ-γιών, σ' όλους τους κρατικούς μηχανισμούς. To στοιχείο αυτό δεν τράβηξε όμως την προοοχή της Κομμουνιοτικής Διεθνούς, που γενικά περιορίζετοα στην ανάλυση του ρόλο του στρατού, συγχέοντας έτσι πολύ συχνά τις στρα-τιωτικές δικτατορίες με τον φασισμό. To ίδιο ισχύει και για τον Τρότσκυ, για τον οποίο: «αναμφίβολα, όπως δείχνει το παράδειγμα της Ιταλίας, ο φασισμός τελικά οδεύει προς μια στροπχωτική γραφειοκρατική δικτατορία βοναπαρτίατικου τύπου» (Trotsky, Ecrits, ό.π., τ. III, ο. 268). Μοναδική ε-ξαίρεαη είναι ο Γκράμσι, που ξεκινώντας από την άποψή του για τους κρα-τικούς ιδεολογικούς μηχανιομούς, επισημαίνει το πρόβλημα:
«Στην περίοδο που φτάνει μέχρι τον Ναπολέοντα τον 3ο, οι τακτικές ή παρατακτές στρατιωτικές δυνάμεις ήταν στοιχείο αποφασιοτικό για την άνοδο του κοασαρισμού, που εκδηλώνεται σε συγκεκριμένα κρατι-κά αποσπάσματα με στρατιωτική δράση, κ.λπ. Η σύγχρονη πολιτική τεχνική άλλαξε [...] μετά την εξάπλωση του κοινοβουλευτισμού, του
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
371
IV. To γεγονός ότι η πολιτιχή αοτυνομία κυριαρχεί στο πλούαιο του κρατικού μηχανισμού, δεν σημαίνει ότι οι σχέσεις υπαγωγής και σχετικής υποτέλειας μεταξύ των υπόλοιπων κλάόων του μηχανισμού δεν έχουν ενδιαφέρον. Στην περίπτωση μάλιατα του φασισμού, μπο-ρούμε να καθιερώσουμε μια τάξη υπαγωγής των μηχανισμών: πολιτι-κή αστυνομία - διοίκηση - στρατός. Είναι σημαντικό κυρίως να οη-μειωθεί ο δευτερεύων ρόλος του στρατού σε σχέση με τη «γραφειο-κρατική» διοίκηοη.
V. Στον εμπεδωμένο φαοισμό παρατηρείτοα επίσης μια αναδιοργά-νωση των σχέσεων μέσα οτους κρατικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς. Κλονίζετοα η σχετική αυτονομία των μηχανισμών σε σχέση με τον κα-ταπιεστικό μηχανισμό του κράτους και μεταξύ τους. Δεν υπάρχει βέ-βοαα μια συνεχής και αυστηρή διαδοχή στην κλιμάκωση της υπαγω-γής, πάντως ξεχωρίζουν εκείνοι που κυριαρχούν και επιβάλλουν τις νέες σχέοεις:
α) To φαοιατικό κόμμα: το κόμμα αυτό, που δεν συγχωνεύετοα πο-τέ ολοκληρωτικά με το κράτος, από τη στιγμή που καθυποτάσσετοα οτον κρατικό μηχανισμό, λειτουργεί ταυτόχρονα ως αγωγός αυστηρής υπαγωγής των ιδεολογικών μηχανισμών στον κρατικό, κοα ως κρίκος συνοχής των κυριαρχούμενων ιδεολογικών μηχανισμών. To φασιστικό κόμμα, αφού χρησίμευσε προηγούμενα ως μέοον ελέγχου του μηχανι-σμού του κράτους, γίνεται πλέον ουσιαστικά μέσον ελέγχου των ιδεο-λογικών μηχανιομών από το κράτος.
β) Η οικογένεια. μετατρέπεται σε κεντρικό τμήμα των κρατικών ι-δεολογικών μηχανισμών. Ας σημειωθεί άλλωστε, ότι, αντίθετα με το φασιστικό κράτος, ο ρόλος της οικογένειας οτην «ομαλή» μορφή πα-ρεμβατικού κράτους είνοα μειωμένος, σε οχέοη με το ρόλο της οτο φι-λελεύθερο κράτος.
καθεστώτος του συνδικαλισμού και των κομμάτων, μετά τον σχηματι-σμό μεγάλων γραφειοκρατικών οργανισμών, ιδιωτικών ή δημοσίων [...] και τις αλλαγές στην αοτννομία με την ενρεία έννοια δηλαδή, ό-χι απλώς με την έννοια της κρατικής υπηρεσίας που προορίζεται για την καταατολή της εγκληματικότητας, αλλά με την έννοια του συνό-λου των δυνάμεων που οργανώνει το κράτος και οι ιδιώτες [...] (ι-διωτική πολιτική: γραφειοκρατία των κομμάτων και των ουνδικάτων) για να προοτατεύσουν την πολιτική και οικονομική κυριαρχία των η-γέτιδων τάξεων. Μ' αυτήν την έννοια, οριομένα πολιτικά κόματα, ό-πως και ορισμένοι οικονομικοί ή άλλου είδους οργανιομοί, μποροΰν ο-λόκληροι να θεωρηθούν ως οργανώσεις πολιτικής αστυνομίας, που έ-χουν χαρακτήρα έρευνας κοα πρόληψης». (A. Gramsci, Oeuvres choisies, ό.π., ο. 259).
372
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
γ) Ο μηχανισμός πληροςχίρησης και προπαγάνδας: εκδόσεις, εφη-μερίδες, ραδιόφωνο κ.λπ.
Έτσι, κόμμα — οικογένεια - προπαγάνδα αποτελούν εδώ το κυ-ρίαρχο τρίπτυχο των ιδεολογικών μηχανισμών του κράτους. Πρέπει στη συνέχεια να τονιοτεί ο παραγκωνιομός ορισμένων κρατικών ιδεο-λογικών μηχανισμών: ουγκεκριμένα, του οχολικού κοα του θρηοκευτι-κού μηχανισμού.
6) Η διαδικασία εκφαοισμού των μηχανισμών
Η διαδικαοία εκφαοιομού διακρίνετοα από οταδιακές, ανάλογα με τις φάσεις της, τροποποιήσεις της μορφής κράτους που υπάρχει πριν α-πό την εγκαθίδρυση του φασιμού.
α) Από τυπική άποψη, ο φαοισμός καταλαμβάνει την εξουοία με απόλντα αυνταγμαηκό τρόπο. Ο Χίτλερ κοα ο Μουσολίνι φτάνουν στην εξουσία «σεβόμενοι» τις μορφές του «δημοκρατικού-κοινοβουλευ-τικού» κράτους κοα σύμφωνα με τους νομικούς τύπους που κάθε αστι-κό κράτος προβλέπει για τις κρίσιμες περιστάσεις της ταξικής πάλης.
β) Ο φασισμός φτάνει στην εξουσία βοηθούμενος από τον κρατικό μηχανισμό. Παρόλο που ο φασισμός είναι φαινόμενο εξωγενές ως προς τον κρατικό μηχανισμό, από τις αρχές της διαδικασίας εκφασισμού καταφέρνει να διεισδύσει και να κερδίαει τον μηχανιομό από τα έξω, και οτο σημείο μη-επιστροφής, έχει εξουδετερώσει τους κλάδους του κρατικού μηχανιομού ή εχθρικούς του τομείς. Ο φασισμός δεν θα έ-φτανε ποτέ στην εξουσία δίχως την καίρια συνδρομή του κρατικού μηχανισμού καταστολής στην πάλη εναντίον των λα'ίκών μαζών. Στη διαδικασία εκφασισμού, σε αντίθεση προς αυτό που πιστεύουν πολλοί σοσιαλδημοκράτες, δεν υπάρχσυν τρεις αντιμαχόμενες δννάμεις δηλα-δή «το φασιστικό στρατόπεδο - το κράτος - το αντιφαοιοτικό οτρα-τόπεδο».2
Εκείνο που εξειδικεύει μάλιστα τον φασισμό είνοα ότι, λόγω της ι-διαίτερης κρίσης στην οποία αντιστοιχεί, εξουδετερώνει πρώτα τις δι-χογνωμίες που υπάρχουν εξαιτίας του στον κρατικό μηχανισμό κατα-στολής, και φτάνει έτσι «συνταγματικά» στην εξουσία. Η εξουδετέρω-ση οφείλετοα βαοικά στο γεγονός ότι, τη οτιγμή που αρχίζει η διαδι-κασία εκφασιομού, οι λαϊκές μάζες έχουν ήδη υποστεί διαδοχικές ήτ-τες, κοα τη στιγμή της ανόδου του οτην εξουσία ο φασισμός έχει ή-
2. Αυτή είναι συγκεκριμένα η θέση του A. Tasca, ό.π., α. 355.
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
373
δη εξασφαλίσει την υποστήριξη ή την ουδετερότητα του συνόλου του άρχοντος συγκροτήματος.
γ) Ας υπενθυμίσουμε, τέλος, το φαινόμενο της διάστασης μεταξύ τυπικής και πραγμαηκής εξουοίας, που είνοα ολοφάνερη μέοα οτο κράτος σ' όλη τη διάρκεια του εκφασισμού.
Χαρακτηριστικά του φοανομένου: η κοινοβουλευτική κρίση, επακό-λουθο της κρίοης κομματικής εκπροσώπηοης• η κυβερνητική αστάθεια, επακόλουθο της ηγεμονιακής αστάθειας και ανικανότητας- τα παράλ-ληλα δίκτυα εξουσίας (ομάδες πίεσης, ιδιωτικές, παραστρατιωτικές ορ-γανώσεις κ.λπ.), υποκατάστατα των πολιτικών κομμάτων η έξαρση του ρόλο της εκτελεστικής εξουσίας και του κρατικού μηχανισμού κα-ταστολής- ο σημαντικός ρόλος της αστυνομίας- η αποσύνθεαη του δι-καιικού ουστήματος -της έννομης τάξης-, κοα η άμεοη διάβρωοη του δικαστικού οοομοιτος OOTO τον φαοιομο κ.λτι.
Ύοτερα από αυτά, η διάσταση τυπικής και πραγματικής εξουσίας αντιστοιχεί σε μια εξάρθρωαη τον κρατικού μηχανισμού, καθόλου όμως σε «αποσύνθεση», όπως λέγετοα συχνά.3 Εξάρθρωση οημαίνει όη οι σχέσεις κρατικών μηχανισμών και κλάδων δεν λειτουργούν πλέον με τον ίδιο τρόπο όπως στο ούοτημα της μορφής κράτους που υπάρχει πριν τον φασισμό. Βρίσκοντοα στον δρόμο μιας ριζικής μεταλλαγής, που αντιστοιχεί αε μια τροποποίηση του συοχετιαμού δυνάμεων και κο-ντά σ' άλλα, στην ηγεμονιακή αστάθεια και ανικανότητα ηγεμονίας.
Οι εαωτερικές αντιφάσεις και προστριβές μεταξύ των μηχανισμών, αποτέλεομα της πολιτικής αποδιοργάνωσης της συμμαχίας που βρίσκε-ται στην εξουοία, πολλαπλαοιάζονται. Αυτό παίρνει ουχνά τη μορφή συγκρούοεων «αξιωματούχων» και κατώτερων κλιμακίων στο ίδιο το πλαίσιο κάθε κλάδου κοα μηχανισμού. Η αναδιοργάνωοη των σχέσεων αυτών δεν φαίνεται δυνατή παρά μέσα από ένα διαφορετικό σύοτη-μα που θα έρθει από τούτο το εξωγενές οτοιχείο: τον φαοισμό.
Αλλά απέχουμε πολύ από την αποσύνθεση του κρατικού μηχανι-σμού, που θα υπήρχε πράγματι, αν ο φαοισμός ουνιστούσε «πυρετι-κή» αντίδραση σε μια επαναστατική κατάοταση ή σ' έναν ανοιχτό εμ-φύλιο πόλεμο, όπως πίστεψε η Διεθνής για τη γερμανική περίπτωση. Είνοα αλήθεια πως στη διάρκεια του εκφασισμού ο κρατικός μηχανι-σμός καταοτολής φαίνεται να χάνει το μονοπώλιο της δύναμης και της άσκηοης της νόμιμης βίας καθόοον παραστρατιωτικές οργανώσεις αναλαμβάνουν αυτό το έργο. Αλλά, από την κατάοταση αυτή ωφε-λούντοα οι ένοπλες οργανώσεις του άρχοντος συγκροτήματος. Τέλος, δεν πρέπει να ξεχνάμε τη συμπαιγνία και τις οχέοεις κρατικού μηχα-
3. Για παράδειγμα, A. Rosenberg, «Der Faschismus...», ό.π., ο. 89.
374
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
νισμού και παρασχραχιωτικών οργανώσεων. Σε τελευταία ανάλυση εί-νοα το κράτος που τις οπλίζει.
Υπάρχει δηλαδή μια μεταφορά λειτουργιών ή μια εξουσιοδότηση που καλύπτεται εξάλλου από το πέπλο της νομιμότητας χάρη οτη ου-μποαγνία του δικαστικού σώματος.
5. Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
α) Η διαδικασία
Ώς τώρα, αναφερθήκαμε σε οριομένες αλλαγές που συντελούνται οτον κρατικό μηχανισμό και τους ιδεολογικούς μηχανιομούς του κράτους οτη διάρκεια του εκφασισμού. Στο εξής θα επιμείνουμε μόνο σε κεί-νες τις αλλαγές που αποσαφηνίζουν περιοσότερο το πρόβλημα.
Και πρώτα απ' όλα μια οημαντική αλλαγή, που εγκαινιάζει τον ι-διαίτερο ρόλο της εκτελεστικής εξουσίας, έγκειται στη λεγόμενη «προε-δρική κυβέρνηση», που καθιέρωσε ο Μπρύνινγκ. Από το 1931, ο Μπρύνινγκ, οτηριζόμενος στο άρθρο 48 του Συντάγματος της Βαϊμά-ρης, που είχε προβλεφθεί γοα τις περιόδους «κινδύνου της δημοκρα-τίας, κυβερνά με αναγκασηκούς νόμονς -Not-verordnungen- που δεν χρειάζονται την προκαταρκτική έγκριση της Βουλής. Βέβαια, η Βου-λή μπορούοε να τους απορρίψει. Ωστόοο, το πρόβλημα δεν ήταν να υπάρξει μια κοινοβουλευτική πλειοψηφία που να στήριζε τις κυβερνη-τικές αποφάσεις, αλλά να αποφευχθεί ο κίνδυνος μιας κοινοβουλευτι-κής πλειοψηφίας που θα μπορούσε να την αντιπολιτευτεί και να την ανατρέψει.
Ο ρόλος της εκτελεστικής εξουσίας δεν αρκεί για να εξασφαλίσει στην επίαημη κυβέρνηση, που ανεξαρτητοποιείται από τη Βουλή, τον πραγματικό έλεγχο των κλάδων του κρατικού μηχανισμού καταστο-
376
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
λής. Ο στραχός θα παίξει τον αποφασιστικό ρόλο. Οι ιδιαίτερες σχέ-σεις του στρατεύματος με τον αρχηγό της εκτελεστικής εξουσίας, τον Χίντενμπουργκ, από τον οποίο εξαρτάτοα στο εξής η κυβέρνηση, του εξασφαλίζουν την ανοιχτή είοοδο στην πολι/τική σκηνή. Έτσι, θα δρά-σει για την ανατροπή του Μπρύνινγκ. Παράλληλα, η κρατική διοίκη-ση δεν υπακούει πλέον στις εντολές: μποϋκοτάρει τις κυβερνητικές α-ποφάσεις που θίγουν τη μεγάλη γαιοκτησία. Ωστόσο, ο στρατός, που παραμένει επαγγελματικός (η συνθήκη του Βερσαλιών έχει καταργή-σει την υποχρεωτική θητεία), είναι ακόμη υπερβολικά συνδεδεμένος με τα ουμφέροντα των μεγαλογοαοκτημόνων κοα αντιπροσωπεύει μιαν α-πό τις mo σίγουρες βάσεις της εξουσίας τους, κοντά σ' άλλα, κοα λό-γω της ταξικής προέλευσης του οώματος των αξιωματικών (21% από αυτούς ήταν ευγενείς, ενώ OL ευγενείς αποτελούσαν το 0,14% του γερ-μανικού πληθυσμού).' Από την άλλη μεριά, ο οτρατός, όντας κλειατή κάστα, δεν διαθέτει καμιά λαϊκή αντιπροσωπευτικότητα κι ιδιαίτερα μικροαατικών τάξεων ή λαϊκών τάξεων της υποάθρου. Εν πάση περι-πτώσει, διάφορες αντιθετικές σχέσεις διαμορφώνονται ανάμεσα στο στρατό, τον εθνικοσοσιαλισμό, «εκπρόσωπο» του μεγάλου κεφαλαίου και τους μικροαστούς. Ωστόσο, παρόλο που ο οτρατός είναι εχθρικός προς την επίσημη κυβέρνηαη των εκπροσώπων του μεοαίου κεφα-λαίου, κοα παρόλο που βοηθά τον ναζισμό με τη συνενοχή του, ο να-ζισμός δεν τον έχει κερδίσει σε μεγάλη έκταση. Κάθε άλλο μάλιστα. Οι συνεχείς προστριβές που κάθε τόσο δημιουργούνται εκφράζουν τις αντιφάσεις μεταξύ μεγάλου κεφαλαίου και γαιοκτημόνων, γιατί οι τε-λευταίοι ερωτοτροπούν με την ηγεμονία κοα θέλουν να την κατακτή-σουν μέσω μιας στρατιωτικής δικτατορίας. Χαρακτηριστικά παραδείγ-ματα: OL προατριβές μεταξύ SA και στρατού, που οδηγούν, το 1932 κιόλας, στην απαγόρευση των SA από τον Μπρύνινγκ και τον οτρα-τηγό Γκρένερ (Groener), υπουργό Αμύνης κοα Εσωτερικών του Ράι,χ. Σ' όλη τη διάρκεια εκφασισμού, ο εθνικοσοσιαλισμός προσπαθεί, και τελικά καταφέρνει, να εξουδετερώσει τον στρατό. Η ιδεολογική διείσδυση του εθνικοσοσιαλισμού οτον στρατό αρχίζει βασικά απ' τα κατώτερα στρώματα, χάρη στο σύνθημα «εθνικό μεγαλείο». Νεαροί α-ξιωματικοί που κατάγονται από ανατολικές επαρχίες και μέλη των παλαιών «ελεύθερων αποσπαομάτων», εναωματωμένοι πλέον στο στράτευμα, θα στραφούν πρώτοι προς τον εθνικοσοσιαλισμό. Ο εθνι-κοσοσιαλιομός, λοιπόν, δεν δίείσδυσε ποτέ με τη «λαϊκίζουσα» όψη του στον στρατό, πράγμα που είχε πλήθος ουνέπειες στη συνέχεια.
1. Ας σημειωθεί ωστόσο ότι μετά την αποτυχία του πραξικοπήματος του Καππ, και με την άνοδο του φον Σεκτ, συντελείτοα μια ορισμένη προσέγ-γιοη μεταξύ των ηγετικών κύκλων του στρατού κοα του μεγάλου κεφαλαίου.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
377
Πέρα από την ουόετεροποίηση του στρατού, που πραγματοποιεί-τοα με τη ρήξη μεταξύ των ανώτερων αξιωματούχων κοα των κατώ-τερων αξιωματούχων —ρήξη ολοφάνερη στην υπόθεοη Σέριγκερ (Sche-ringer)-, οι ίδιοι οι ανώτεροι αξιωματούχοι του στρατού δεν θέλουν να καταργήσουν τις εθνικοσοσιαλιστικές στρατιωτικές οργανώαεις αλ-λά να τις χρησιμοποιήσουν για λογαριασμό τους: να τις εντάξουν στο στρατό για την άμυνα των συνόρων. Από το 1931, ήδη επί Γκρένερ και Μπρύνινγκ, αυτό προσφέρει οτα SA κάθε δυνατότητα πρόσβασης στις εθνικές οπλαποθήκες.
Ο εθνικοσοσιαλισμός, όμως, ΟΓεισδύει στον κρατικό μηχανισμό κυ-ρίως μέοα από τη διοίκηση και την αστυνομία, εξασφαλίζοντας την ανοιχτή τους υποστήριξη και υπερσκελίζοντας έτσι τον στρατό. Η μι-κροαστική προέλευση των μελών των μηχανισμών αυτών ήταν απο-φασιστικός παράγοντας της ανοιχτής υποστήριξης που παρείχαν στον ναζιομό. Οι υψηλοί αξιωματούχοι του ατρατού προσπαθούν να επα-νορθώσουν την κατάσταση, και ο στρατηγός Γκρένερ συγκεντρώνει τις εξουαίες του υπουργού Αμύνης και του υπουργού Εσωτερικών. Όμως χωρίς αποτέλεσμα, μολονότι εκδηλώνονται προστριβές μεταξύ στρατού και αστυνομίας: η τελευταία καλύπτει τα SA όταν απαγορεύτηκε η λειτουργία τους. Η αστυνομία εξαρτάτοα από τις τοπικές κυβερνήαεις των επαρχιών: ξεφεύγει από τον έλεγχο της κεντρικής εξουοίας. Αυ-τό βέβαια θα μπορούσε να επιτρέψει στη σοσιαλδημοκρατία, ισχυρή ακόμη οε πολλές τοπικές κυβερνήσεις, να ελέγξει την αστυνομία. Αλλά μόνο το εθνικοσοοιαλιστικό κόμμα εκμεταλλεύεται την κατάσταση, διαβρώνοντας την αστυνομία και υπερσκελίζοντας έτσι τον συγκε-ντρωτικό στρατό και τους αξιωματούχους του.
Είναι ανώφελο να επιμείνουμε στις τεράστιες συμπαιγνίες μεταξύ εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος και αστυνομικού μηχανισμού. Ο τελευ-ταίος παίρνει διαρκώς και ανοιχτά, το μέρος του εθνικοοοσιαλισμού, καλύπτει όλα τα μαγειρέματά του, και του προσφέρει την υποοτήρι-ξή του οτις οδομαχίες. Βαδίζουν χέρι-χέρι. Ο μηχανισμός της δικαιο-σύνης δεν κάνει άλλο από το να ευλογεί, την κατάσταση. Μερικές ε-λαφριές, και για τους τύπους, καταδίκες εθνικοσοσιαλιστών, δεν είναι τίποτα μπροστά στις μαζικές καταδίκες αντιφασιστών αγωνιστών.
Τέλος, η σχετική ρήξη μεταξύ ανώτερων αξιωματούχων και κατώ-τερων αξιωματικών που διαπιστώσαμε στο οτράτευμα, χαρακτηρίζει ε-πίσης, αν και οε μικρότερο βαθμό και σε διαφορετικά επίπεδα, τους άλλους κλάδους του κρατικού μηχανισμού καταοτολής. Κοα συγκεκρι-μένα τη διοίκηση, το δικαστικό σώμα, την αοτυνομία. Αυτό άλλωστε είναι γενικό χαρακτηριστικό των μορφών καθεοτώτων εκτάκτου ανά-γκης που εγκαθιδρύονται «από τα κάτω», με την αποφασισακή υπο-στήριξη των μικροαστικών μαζών. Ο φασισμός συνδυάζει τα χαρακτη-
378
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
ριοτικά ενός κινήματος βάσης κοα μιας από τα έξω διείοδναης οτον κρατικό μηχανισμό καταστολής. Έτσι, η διάσταοη μεταξύ «αξιωμα-τούχων» και κατώτερων κλιμακίων είναι μικρότερης έκτασης απ' όσο στην περίπτωση κινημάτων βάσης που εγκαθιδρύοντοα μέσω του ίδιου του μηχανισμού κοα των κλάδων του (π.χ. ορισμένες περιπτώσεις στρα-τιωτικών δικτατοριών συνταγματαρχών).
Ο εθνικόσοσιαλισμός, επίσης, διαβρώνει και τα «ανώτατα επίπεδα» της διοίκησης, της αατυνομίας, και εντελώς ιδιαίτερα του δικαστικού σώματος. Οι αξιωματούχοι του δικαστικού κλάδου ανήκαν στην πρωσική παράδοση και το Σύνταγμα της Βαϊμάρης τους είχε φορτώ-σει με προνόμια (πολύ δύσκολα λοιπόν μπορούσαν να τους εκκαθαρί-σουν οι δημοκρατικές κυβερνήσεις). Τέλος, λόγω της ταξικής τους κα-ταγωγής κερδίζονται μαζικά από τον εθνικοσοσιαλισμό. Άλλωστε, OL «αξιωματούχοι» υπέστησαν τη μικρότερη εκκαθάριση μετά την άνοδο του εθνικοσοσιαλισμού οτην εξουσία.2
Η διοίκηση διατηρεί μια ενδιάμεση θέση μεταξΰ δααστικού σώμα-τος κοα στρατού. Ένα τμήμα των αξιωματούχων της, συνδεδεμένο με το πολιτικό προσωπικό της Βαϊμάρης, το μεσαίο κεφάλαιο και τη με-γάλη γαιοκτησία, παρέμεινε εχθρικό προς τον ναζιομό.
Τέλος, η διαδικασία εξάρθρωσης του κρατικού μηχανισμού φαίνε-ται κοα στη διάσταοη κεντρικής εξουσίας του Ράιχ και ομοσπονδια-κών εξουσιών των επαρχιών.3 Γύρω οτο 1927, με τις αρχές της δια-δικασίας εκφασισμού, σε πρώτο επίπεδο έρχεται η αναμόρφωση του Ράιχ, δηλαδή η συγκεντρωτικότητά του. Κι αυτό γιατί, οτο πλαίοιο της πολιτικής κρίσης και της ηγεμονιακής αοτάθειας κι ανικανότητας, οι ομοσπονδιακοί μηχανιομοί λειτουργούν ως αυτόνομες βάοεις κρα-τικής εξουσίας διαφόρων τάξεων και ομάδων. Λειτουργούν ως κατα-φύγια τον μεοαίου κεφαλαίου και των γαιοκτημόνων μπροοτά οτην επίθεση του μεγάλου κεφαλαίου, αλλά και ως βάσεις του εθνικοσοσια-λισμού (Βαβαρία, Θουριγγία κ.λπ.) εναντίον των κορυφών της κεντρι-κής εξουσίας στην οποία κυριαρχεί ο στρατός. Πρέπει να σημειωθεί, ωοτόοο, ότι ο εθνικοοοοιαλισμός δεν ξεκινά από την περιφέρεια για να φτάσει προοδευτικά στο κέντρο, όπως συμβαίνει συχνά με το α-ντεπαναοτατικό κίνημα των «λευκοφρουρών» στη Ρωσία: προχωρεί με μια παράλληλη και συγχρονιομένη διάβρωση κέντρου και περιφέρειας.
Η διαδικασία εξάρθρωσης τυπικής και πραγματικής εξουσίας και
2. Η. Schorn, Der Richter und Dritten Riech, 1959• Fr. Neumann, Behemoth, ό.π., a. 371.
3. R. Dahrendorf, Gesellschaft und Demokratie in Deutschland, 1965, a 133 κ.ε.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
379
επάνδρωσης του κρατικού μηχανισμού είναι πολύ προωθημένη όταν ο εθνικοσοσιαλισμός ανέρχεται «συνταγματικά» στην εξουσία. Γεγονός αξιοσημείωτο: όταν οι εθνικοσοαιαλιστές συμμετέχουν για πρώτη φο-ρά στην εξουσία, δεν κατέχουν παρά τρία υπουργεία δευτερεύουοας σημασίας. Μόνον ο Φρικ (Frick) κρατά το χαρτοφυλάκιο των Εσωτε-ρικών (η αστυνομία όμως εξαρτάτοα από τις ομοσπονδιακές κυβερνή-σεις), ενώ το χαρτοφυλάκιο της Εθνικής Αμύνης περιέρχεται στον στρατηγό Μπλόμπεργκ, τυπικό εκπρόσωπο των μεγάλων αξιωματού-χων του στρατού. To παιχνίδι όμως έχει ήδη κριθεί.
β) To εμπεδωμένο σύστημα
Η πρώτη περίοδος του εθνικοσοσιαλισμού στην εξουσία χαρακτηρίζε-ται από τη διαδικασία εξυγίανσης (Gleichschaltung) των κρατικών μηχανισμών: ριζική εκκαθάριση κάτω από την κυριαρχία του εθνικο-σοσιαλιοτικού κόμματος που τα μέλη του θα επανδρώνουν το μηχα-νισμό.
Πιο σημαντικό, όμως, είναι το ζήτημα του ναζιστικού κράτους στην περίοδο σταθεροποίησής του. Πραγματικά, το κόμμα υποτάσσε-ται προοδευτικά στον κρατι,κό μηχανιαμό καταστολής.4 Στην πρώτη φάση της διαδικασίας αυτής, ο μηχανιομός προφυλάσσετοα κατά κά-ποιον τρόπο από την ειοβολή του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος. Αμέ-σως μετά την πρώτη ριζική εκκαθάριση του μηχανισμού, τον Απρίλιο-Μάιο 1933, το καθεστώς δημοοιεύει, το «νόμο των δημοοίων υπαλλή-λων» (Beamten-gesetz). Ο νόμος δίνει εγγυήσεις οτα μέλη του κρατι-κού μηχανισμού, με την προϋπόθεση, βέβαια, ότι θα υπηρετούν νομο-ταγώς το καθεστώς: το πρώτο αποτέλεσμα ήταν να επιβραδυνθεί η στελέχωση του μηχανιομού από τους επαναστατημένους μικροαοτούς. To Δεκέμβριο του 1933 διακηρύσσεται η «Ενότητα Κόμματος και Κράτους». Διακηρύοσεται πως η οτελέχωση του μηχανισμού από το κόμμα και η μεταξύ τους διαμάχη, έχει περατωθεί. Ο κρατικός μηχα-νισμός καταστολής, κάτω από τον έλεγχο του Φύρερ, υποτίθεται πως στο εξής θα ενοωματωθεί οτο κόμμα. Ο Χίτλερ δηλώνει: «To κόμμα έχει γίνει κράτος. Κάθε εξουσία ανήκει πλέον οτην κυβέρνηση». Ο Φρικ δηλώνει ότι κάθε είδος παράλληλης κυβέρνησης είναι ασυμβίβα-στη με το «ολοκληρωτικό κράτος», κι αυτό αντιστοιχεί με τις δηλώ-σεις για το «τέλος της Επανάστασης». Στην πραγματικότητα, ο δυϊ-σμός κόμμα-κρατικός μηχανισμός παραμένει ακόμη, αλλά το κόμμα
4. Κ. Bracher, ό.π., ο. 231 κ.ε., 251 κ.ε.
380
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
χάνει προοδευτικά τον κυρίαρχο ρόλο του. Παρατηρούμε πλέον την παραλληλότητα των δικτύων εξουσίας: στο επίπεδο των κορυφών, σε κάθε περιφέρεια, υπάρχει ο εκπρόσωπος του κόμματος {Gauleiter), και OL καθαρά διοικητικές αρχές {Reichstatthalter, Minister-Prdsident)' η παραλληλότητα προεκτείνεται άλλωστε σ' όλα τα κλιμάκια.
Αν, όμως, οι σφαίρες αρμοδιοτήτων δεν είναι νομικά καθορισμέ-νες, το κόμμα ως κέντρο λήψης κοα μεταβίβασης των αποφάσεων χά-νει οε όφελος της κρατικής διοίκησης. Ο Κ. Μπράχερ περιγράφει την κατάσταση αυτή με τον όρο «διοικητικό μονοκρατικό κράτος» -monokratischer Verwaltungsstaat.5 OL σημανακές αποφάσεις παίρνο-ντοα στο πλοάσιο του κρατικού μηχανισμοΰ, κοα ιδιαίτερα από τον διοικητικό κλάδο του, ενώ ο γενικός γραμματέας του κόμματος Ρού-ντολφ Ες (R. Hess) γίνεται δεκτός στην κυβέρνηοη με ρόλο διακοσμη-τικό. Η ίδια διαδικασία υποχώρησης της σημασίας του κόμματος προωθείτοα οτο σύνολο των σωματειακών οργανώσεων - π.χ. τα αυν-δικάτα. Η υποταγή του κόμματος στον κρατικό μηχανισμό, που συμ-βαδίζει με τη μαζική εκκαθάριση στο πλαίσι,ο του κόμματος, σημαί-νει, ακριβώς, ότι η μικροαστική τάξη χάνει τη θέοη της κυβερνώσας τάξης.
Ωστόσο, η διάκριση εθνικοσοσιαλιοτικού κόμματος και καταπιεστι-κού μηχανισμού του κράτους παραμένει, πράγμα που οφείλετοα ουσια-στικά στο γεγονός ότι ο φασισμός ουνεχίζει να διατηρεί περίπλοκες σχέοεις με τις λαϊκές μάζες. Η κύρια, όμως, προσπάθεια του εθνικοσο-σιαλιστικού κόμματος προσανατολίζετοα προς τους ιδεολογικούς μηχα-νισμούς του κράτους: το κόμμα λειτουργεί ως μηχανισμός ελέγχου των ιδεολογικών μηχανισμών. Συνεχίζει δε να λειτουργεί ως χώρος διαμόρ-φωσης και προαγωγής «στελεχών», κι έτσι ως προνομιακός χώρος πο-λιτικής διοίκησης της μικροαστικής τάξης (στις άλλες μορφές κράτους, το ρόλο αυτόν πούζει βασι,κά το εκπαιδευτικό σύστημα). Τέλος, συνε-χίζει να λειτουργεί ως παράλληλο δίκτυο εξουαίας. Είναι ακατάπαυ-στες οι προστριβές μεταξύ κρατικής διοίκησης κοα κόμματος.
Αυτό που συμβαίνει με τον στρατό είναι πιο περίπλοκο.6 Ο εθνι-
5. Για παράδειγμα, Κ. Bracher, Anordnung iiber die Verwaltungsfiihrung in den Landkreisen, του 1939, διευκρινίζεται ότι η ευθύνη των διοικητικών λειτουργιών ανήκει στον Landrat, ενώ η ιεραρχία του κόμματος δεν έχει δικαίωμα ανάμιξης. Όπως επισημαίνει ο Fr. Neumann: «Η κρατική γραφειο-κρατία είνοα τώρα ο mo σημαντικός φορέας διαμόρφωσης των πολιτικών αποφάσεων, ιδιαίτερα στον οικονομικό, χρηματιστικό κοινωνικό, αγροτικό τομέα» {Behemoth, ό.π., σ. 72 κοα 381).
6. Th. Vogelsang, Reichswehr, Staat und NSDAP, 1962.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
381
κοσοοιαλιομός, ξέρουμε ότι διεισδύει στον στρατό από τα κάτω- όμως, ο έλεγχος γίνετοα από πάνω, δηλαδή μέσω του ίδιου του κρατικού μη-χανισμού. To 1938, ανασυγκροτείτοα το επιτελείο: Οι Μπλόμπεργκ και Φριτς, αρχηγοί του επιτελείου απολύοντοα, και τριάντα οτρατηγοί με-τατάσσονται. Ο Γκοάρινγκ διατηρεί τον έλεγχο της αεροπορίας, που εί-νοα ο τομέας-κλειδί. Η κρατική διοίκηση κοα οι αξιωματούχοι της, που ελέγχοντοα από τον εθνικοσοσιαλισμό και το μεγάλο κεφάλαιο, δεν υ-ποχωρούν στις πιέσεις του στρατού, που θα περιοριστεί πλέον στον στρατιωτικό του ρόλο. Ωστόοο, το εθνικοσοσιαλιστικό κόμμα αποφεύ-γει την άμεοη επέμβαση στον στρατό. Αυτό, πολύ λίγο οφείλεται οτις αντιστάσεις του ίδιου του κλάδου, παρ' όλα όσα λέχτηκαν οχετικά• ου-σιαστικά οφείλετοα στους φόβους του εθνικοοοσιαλισμού, των ηγετών του και του μεγάλου κεφαλαίου να επιτρέψουν την είσοδο, οτο πλαί-σιο του στρατού, μιας οργανωμένης δύναμης, που διατηρεί στενές σχέ-σεις με τη μικροαστική τάξη κοα το λουμπενπρολεταριάτο.
Όλη, όμως, η αναδιοργάνωοη των κλάδων του κρατικού μηχανι-σμού μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνο αν δει κανείς τον κυρίαρχο ρό-λο που ασκεί προοδευτικά η πολιτική αοτυνομία, πράγμα που άνοιξε τον δρόμο στο «Κράτος των SA». Τα SS υπήρχαν πολύ πριν από την άνοδο του εθνικοοοοιαλισμού στην εξουοία (ήδη το 1923). Απέναντι στις λαϊκές πολιτοφυλακές του κόμματος (SA), αποτελούοαν έναν πυ-ρήνα ειδικά επιλεγμένο κοα στενά ελεγχόμενο από την ηγεσία (Χίτ-λερ), που λειτουργούσε ως σωματοφυλακή και ως εσωτερική αστυνο-μία του κόμματος. Μετά την άνοδο του εθνικοσοσιαλισμού στην εξου-σία, αυντελείται σταδιακά η ακόλουθη διαδικασία:7 επανένωοη όλων των τοπικών αστυνομιών της χώρας (1933), συγχώνευση της πολιτι-κής αστυνομίας (Γκεοτάπο) και των SS κάτω από μια κοα μόνη ηγε-σία -Χίμλερ- (1934)• υποταγή και συγχώνευση όλων των αοτυνομιών στον μηχανιομό Γκεστάπο-SS (1936).
Ο κλάδος της πολιτικής αστυνομίας υπόκειτοα άμεσα στην εξουσία της εθνικοσοσιαλιστικής ηγεσίας και του «υπέρτατου aQ%r\yov»-Fiih-rerprinzip. Κατέχει έτσι τα πρωτεία στην παρέμβαση κοα το ιεραρχι-κό προβάδισμα απ' όλους τους κλάδους του κρατικού μηχανισμού Ο τομέας παρέμβασης της πολιτικής αοτυνομίας γίνεται προοδευτικά α-περιόριστος: στρατός, διοίκηση, δικαστικό σώμα, εθνικοσοσιαλιοτικό κόμμα κοα κρατικοί ιδεολογικοί μηχανισμοί. To περιεχόμενο της πα-ρέμβασής της είνοα επίσης απεριόριατο: δεν συνίοταται μόνο σε καθή-κοντα «ασφαλείας», αλλά επεκτείνετοα και σε καθήκοντα διοικητικά, στρατιωτικά κ.λπ. Ο ρόλος του είνοα ταυτόχρονα καταοταλτικός και
7. Κ. Bracher, ό.π., α. 382 κ.ε.
382
TO ΦΑΣΙΓΠΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
ιδεολογικός: είνοα η αιχμή του «εθνικοσοσιαλιστικού πνεύματος». Η παρέμβαση της πολιτικής αστυνομίας έχει σαν σκοπό, σύμφωνα με την έκφραση του Χίμλερ, «την ολοκληρωτική και συνεχή διάπλαση όλων των μελών του έθνους κοα εξασφαλίζει συνεπώς τη δυνατότητα να ε-λέγχετοα διαρκώς η κατάσταση του κάθε ατόμου».
Τα SS δέχονται, λοιπόν, μια εντατική εθνικοσοοιαλιστική ιδεολογι-κή διαποαδαγώγηση. Η οτρατολόγηση των μελών της «Τάξης» είναι από τις πιο διδακτικές: αρχικά, αντίθετα από τα SA, οτα «SS» στρα-τολογούντοα κατά προτίμηση «οι ευγενείς, οι διανοούμενοι και τα παι-διά των πλουσίων αστών».8 Τα SS εκδιώκουν τον Ρεμ (Rohm) κοα τους επαναστατημένους μικροαοτούς από τα SA. To 1936, ανέρχονται σε 210.000 άτομα. Γεγονός ενδεικτικό: το 1930, 32% από τα ανώτε-ρα στελέχη των SS προέρχοντοα από κύκλους «διανοουμένων» -δά-σκαλοι, εκπαιδευτικοί, διπλωματούχοι φοιτητές- ενώ η αναλογία τους οτο κόμμα είναι αισθητά χαμηλότερη- 25% των ανωτέρων στελεχών των SS είνοα διδάκτορες Πανεπιστημίου.9 Καθώς συγκροτούν την κα-τεξοχήν ελίτ του έθνους, κυρίως χάρη σ' αυτούς διεισδύουν οι κυρίαρ-χες τάξεις στις ηγετικές θέσεις των μηχανισμών του εθνικοσοσιαλιστι-κού κράτους. Προοδευτικά, όμως, ο τρόπος στρατολόγησης των SS αλλάζει. Ο κλάδος διογκώνεται με τερατώδη τρόπο: δημιουργούνται τα Waffen SS -ένοπλες μεραρχίες των SS-, και οι σχηματισμοί «Νε-κροκεφαλές», τα μέλη των οποίων στρατολογοΰνται, μόνον από στοι-χεία λούμπεν. Σ' αυτούς περιέρχετοα η διοίκηση των στρατοπέδων συ-γκέντρωσης. Έτσι, από το 1938, ο κύκλος της πολιτικής αστυνομίας περιορίζεται στην SD, έναν κλάδο των SS. Ωστόσο, το σύνολο του σώ-ματος των SS θεωρείτοα πάντα ως προέκταση της πολιτικής αστυνο-μίας: άλλωστε, η στρατολόγηση των «κορυφών» όλων των κλάδων των SS παραμένει αναλλοίωτη.
Κατά τα λεγόμενα του ίδιου του Χίμλερ, τα SS αποτελούν «τον ε-σωτερικό σύνδεσμο μεταξύ αστυνομίας, προστάτιδας της κοινότητας του λαού, του εθνικοοοσιαλιστικού κόμματος, φορέα της εθνικής θέ-λησης». Στην πραγματικότητα, ο κλάδος των SS ελέγχει τόσο το ε-θνικοσοσιαλιστικό κόμμα όσο και τον κρατικό καταπιεστικό μηχανι-ομό οτο σύνολό του: διοίκηση, στρατός, δικαστικό σώμα. Αποτελεί έ-να παράλληλο δίκτυο εξουσίας, μια πραγματική «αστυνομική-ιδεολο-γική διοίκηση» που κυριαρχεί στο ούνολο του κρατικού συστήματος.
8. Ε. Kogon, L'Etat SS: le systeme de camps de concentration allemands, 1970, σ. 321.
9. H. Gerth, oxo Reader in Bureaucracy, επιμέλεια R. Merton, ό.π., a. 100 κ.ε.• D. Lemer, The Nazi Elite, ό.π.• Neusuess-Hunkel, Die SS, 1956.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
383
Για τον εθνικοαοσιαλισμό, ο μηχανισμός SS ενσαρκώνει ουγκεκριμένα την αντιμετάθεση μεταξύ κρατικού μηχανισμού καταοτολής κοα κρα-τικών ιδεολογικών μηχανισμών που χαρακτηρίζει τη μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης. Ας σημειωθεί τέλος, ότι, ακριβώς λόγω της μαζι-κής οτρατολόγηοης κοα της ιδεολογικής διαπαιδαγώγηαης, η πολιτική αατυνομία των SS δεν γίνετοα ένα «κράτος εν κράτει» με την κυριο-λεξία του όρου, όπως συμβαίνει συχνά με τη μυστική αστυνομία άλ-λων μορφών αστικού κράτους: παραμένει ευρύτατα ελεγχόμενη από τους εθνικοσοσιαλιστές ηγέτες. Δεν είναι, όμως, τυχαίο που αυτός ο ρόλος περιέρχετοα οτην πολιτική αστυνομία: αυτό οφείλεται στις ιδιαί-τερες σχέσεις του εθνικοσοσιαλισμού με το μεγάλο κεφάλοαο κοα τη μικροαστική τάξη, στην ύπαρξη ενός κόμματος με σύνθετο χαρακτή-ρα, στη ρήξη του δεσμού εκπροαώπησης των ηγετών του με τους μι-κροαοτούς, κοα τέλος στην ιδιαίτερη ιδεολογική παρέμβαση του εθνι-κοσοσιαλιστικού κράτους.
Ο ειδικός ρόλος της πολιτικής αστυνομίας συμβαδίζει με τις τρο-ποποιήαεις του νομικού συστήματος κοα του ρόλου του δικαστικού οώματος.10 To δίκαιο δεν ρυθμίζει κοα δεν περιορίζει πλέον, με την έν-νοια που αναπτύχθηκε πιο πάνω. Τα δικαστήρια δεν υποχρεώνοντοα να εφαρμόζουν νομικούς κανόνες, αλλά «το υγιές λαϊκό αίσθημα» που ενσαρκώνει η «βούληοη του αρχηγού». Η αστυνομία θεωρείται ενοάρ-κωση του υγιούς αισθήματος και προνομιακή έκφραση αυτής της βού-λησης: έργο της αοτυνομίας δεν είνοα να «προστατεύει», αλλά να δη-μιουργεί τη νέα πολιτική τάξη. Οι παρεμβάσεις της θεωρούνται «πο-λιτικές»: ως τέτοιες, δηλαδή ως «πράξεις του Φύρερ», διαφεύγουν ο-λοφάνερα, ούμφωνα με ένα διάταγμα του 1936, από τις κανονιστικές επιταγές του δικαίου και από τον έλεγχο που αοκεί το δικαστικό σώ-μα μέσω της «ένδικης διαδικασίας». Αυτό συνοδεύεται άλλωστε από μια ιδεολογική τροποποίηση της έννοιας της ενοχής: η ενοχή δεν α-ποδίδεται πλέον, όπως συμβαίνει γενικά οτις άλλες μορφές αστικού κράτους, στην κολάοιμη πράξη, δηλαδή στην αντίθετη με το νόμο πράξη, αλλά στον πιθανό εχθρό. Ένοχος είνοα εκείνος που, λόγω της «αντικειμενικής» του κατάστασης, προσδιορισμένης με αυθαίρετα κρι-τήρια, θα μπορούσε να έχει την πρόθεση να βλάψει το καθεστώς κοα την υγεία του: δηλαδή, για το ναζιστικό καθεστώς, είναι a priori ένο-χοι οι Εβραίοι, οι κομμουνιστές, οι σοοιαλιστές, οι ελευθεροτέκτονες, OL φιλελεύθεροι, οι μέτοικοι, οι τρελοί, οι παιδεραστές, οι συφιλιδικοί και τα διάφορα «αντικοινωνικά στοιχεία». Κοα πάρα πέρα: η σφαίρα της αστυνομικής παρέμβασης είναι απεριόριστη για κάθε άτομο- αυτό
10. I. Staff, Justiz im Dritten Reich, 1964.
384
TO ΦΑΧΙΓΠΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
ακριβώς εκφράζει η κατάργηση της διάκριαης ιδιωτικού κοα δημοσίου. Σ' αυτές άλλωοτε τις ιδεολογικές αλλαγές, που συνοδεύουν τον κατα-πιεστικό ρόλο της πολιτικής αστυνομίας, αντιστοιχεί εκείνος ο ιδιότυ-πος θεσμός των στρατοπέδων συγκεντρωσης: δεν θα επεκταθούμε σ' αυτό το ζήτημα, γιατί έχουν λεχθεί τα πάντα.
Από την άλλη μεριά, το δίκαιο δεν ρυθμίζει πλέον τις σχέσεις των διαφόρων κρατικών μηχανισμών και κλάδων. Ο εθνικοσοσιαλισμός αρ-νείτοα συστηματικά να ρυθμίοει νομικά τις σχέοεις κοα να καθορίσει σφαίρες αρμοδιότητας." Έτσι, δημιουργείτοα η εντύπωοη ενός απερί-γραπτου διοικητικού κυκεώνα, οτο πλαίσιο του οποίου εγγράφοντοα οι προστριβές κοα οι αντιθέσεις μεταξύ κρατικών μηχανισμών και κλά-δων. Οι σχέσεις τους συγκεντρώνονται γύρω από το Fiihrerprinzip. Η βούληση του ανώτατου αρχηγού θεωρείται, πέρα από κάθε κανονισμό, «συνθετική κοα καθολική [...], αποκλειοτική και απεριόριστη».12 Τα μέλη των διαφόρων ιεραρχιών των κρατικών κλάδων και μηχανισμών θεωρούνται άμεσα εξαρτημένα από τον ανώτατο αρχηγό, και από ε-κείνον που, ανάλογα με τις περιστάσεις, υποτίθεται πως ενσαρκώνει τη θέλησή του.
Η κατάοταση αυτή δημιουργεί ρήγματα στην ιεραρχική κλιμακωτή αρχή που χαρακτηρίζει τη γραφειοκρατία'3 και σπάζει, την κατακόρυ-φη διάκριση των κλάδων και των μηχανισμών: ευνοεί, λοιπόν, μόνον τον έλεγχο των μηχανισμών από τον κλάδο που κυριαρχεί μέσα στην παραλληλότητα των δικτύων. Ταυτόχρονα, το ιεραρχικό κύρος ενι-σχύεται μέσα στους κρατικούς μηχανισμούς: ένα μέλος του κρατικού μηχανισμού υποτίθεται πως υπακούει άνευ όρων στον αμέσως ανώτε-ρό του ιεραρχικά, εκτός εάν παρέμβη ένα κατώτερο μεν μέλος, που είναι όμως SS ή ανήκει στο κόμμα κ.λπ. Η γραφειοκρατικοποίηση, λοιπόν, ενιοχύεται παράλληλα σ' όλους τους κλάδους και μηχανισμούς-ο αυτό άλλωστε συντελεί το σύστημα του διορισμού των στελεχών α-πό τα πάνω. Η γραφειοκρατία προσβάλλει και το ίδιο το κόμμα κοα την πολιτική αστυνομία. Αρκεί να αναφέρουμε την καθαρά παράφρο-να διοικητική λογιστική των στρατοπέδων συγκέντρωσης που τη δια-χειρίζονται τα SS.
Από τούτο το πλέγμα των αλληλεπικαλυπτόμενων μηχανισμών, που στεριώνει η πολιτική αστυνομία, δεν ξεφεύγει τελικά παρά ένας τομέ-
11. Fr. Neumann, Behemoth, ό.π., a. 520 κ.ε.
12. Οι αντιλήψεις αυτές του Γ' Ράιχ διατυπώθηκαν από το δικηγόρο Frank, τον διαβόητο δήμιο της Πολωνίας, και από τον νομομαθή Carl Schmitt.
13. Κ. Bracher, ό.π., a. 373• Fr. Neumann, σ.π., o. 74.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
385
ας, που είναι όμως σημαντικός: ο «οικονομικός» τομέας έχει κατά προτεραιότητα, αν όχι κατ' αποκλειστικότητα, «κρατηθεί» για την κρατική διοίκηση. Ό,τι αναφέρεται στις σχέσεις παραγωγής κοα ιδιο-κτησίας περιέρχετοα προοδευτικά στην αποκλειστική αρμοδιότητα της διοίκηοης. Στον τομέα αυτόν ο νομικός κανονιομός διαχηρείται κατά το ουαιαστικό του μέρος. Ο Ε. Φρένκελ (Ε. Fraenkel)14 έφτασε μάλι-στα στο οημείο να διακρίνει, στην περίπτωση του εθνικοσοσιαλισμού, ένα «κράτος δικαίου» (που υποχρεώνεται από το δικαιχκό του σύστη-μα) και ένα «ευνοιοκρατικό κράτος» (στο οποίο κυβερνά η αυθοαρε-σία): το πρώτο διατηρήθηκε από τον ναζισμό σ' ό,τι αφορά «την προ στασία της καπιταλιστικής τάξης κοα την ιδιωτική ιδιοκτησία, και εί-χε πλήρη εξουσία σ' όλα τα οικονομικά ζητήματα».
Αν, όμως, οι προστριβές που εκδηλώνονται στο πλαίσιο του ναζιστι-κού κράτους μεταξύ κλάδων και μηχανιαμών οφείλοντοα ουσιαστικά στις ταξικές αντιφάσεις κοα στη νέα μορφή έκφρασής τους μέοα στο κράτος, δεν πρέπει να παραγνωρίζετοα ο ιδιαίτερος ρόλος των αντιφά-οεων συντεχνιακού τύπου μεταξύ των κοινωνικών κατηγοριών, οτις ο-ποίες υπάγοντοα τα μέλη των κλάδων και των μηχανισμών. Είνοα προ-φανές ότι ανακύπτουν αντιθέσεις συμφερόντων ανάμεσα στα μέλη του κόμματος, που ερωτοτροπούν για θέσεις, προαόδους και «επιρροή», και τα μέλη της κρατικής διοίκησης, του στρατού, της πολιτικής αοτυνο-μίας. Ωστόσο, πρόκειτοα ασφαλώς για δευτερεύουοες αντιφάσεις, που υπάρχουν άλλωοτε οε κάθε μορφή κράτους. Δεν είναι δυνατόν να γί-νουν αντιληπτές οι εσωτερικές αντιφάσεις του ναζιστικού κράτους, αν αναφέρεται κανείς μόνον, όπως γίνεται συχνά,15 οτις συντεχνιακού χα-ρακτήρα προατριβές μεταξύ κοινωνικών κατηγοριών, πολύ περισσότε-ρο μάλιστα, αφού το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης, και ιδιαίτερα στο φασιοτικό καθεοτώς, λόγω της καταστολής της «ανοιχτής» ταξικής πά-λης, η πάλη των τάξεων προσλαμβάνει ακριβώς, και κατεξοχήν, τη μορφή αντιφάσεων στο πλαίσιο των κρατικών μηχανισμών και κλάδων. Η ταξική πάλη συγκαλύπτεται έτσι κάτω από αντιφάσεις μεταξύ κοι-νωνικών κατηγοριών, αντιθέοεις ανάμεσα στις «κλίκες», τα «κλαν» κοα τις «προοωπικότητες» του ίδιου του καθεστώτος. Από την άλλη μεριά,
14. Ε. Fraenkel, The Dual State: A Contribution to the Theory ofDictato-riship, 1941.
15. Για παράδειγμα, H. Mommsen, Beamtentum im III Reich: Mit aus-gewahlten Quellen zur nationalsozialistischen Beamtenpolitik, 1966.
386
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
δεν πρέπει να υποτιμούμε τις αντιφάσεις αυτές,16 όσο δευτερεύουσες κι αν είνοα, αλλά να τις θεωρούμε σημαντικές για την πάλη των τό> ξεων: για παράδειγμα, αχο ναζιστικό κράτος, οι αντιφάαεις ανάμεσα σας «κλίκες» Φριτς-Μπλόμπεργκ/Σάχτ/Χίτλερ-Γκαίριγκ-Χίμλερ/Λέυ/ Νταρρέ κ.λπ.

Ας έρθουμε τώρα στους κρατικούς ιδεολογικοΰς μηχανισμούς. To πρώ-το σημαντικό χαρακτηριοτικό είναι η κατάργηση της σχετικής τους αυτονομίας, και μεταξύ τους, κοα σε σχέοη με τον κρατικό μηχανισμό καταστολής. Η αλλαγή συντελείτοα με νομικές τροποποιήσεις του ι-διωτικού-δημοσίου χαρακτήρα τους. 'Οχι, πως το σύνολο των μηχανι-σμών αυτών κρατικοποιείται ολοκληρωτικά. Οι εκδόσεις, οι εφημερί-δες, η παραγωγή τοανιών, τα σχολεία κ.λπ., διατηρούν κατά πολύ τον «ιδιωτικό» τους χαρακτήρα, καθόαον αποφέρουν ωφέλειες κοα κέρδη στους ιδιοκτήτες τους. Τα μέλη, όμως, των μηχανισμών αυτών ανή-κουν πλέον υποχρεωτικά σε σωματεία δημόσιου χαρακτήρα: τα τμή-ματα του Ράιχ, για τις τέχνες, τη μουσική, το θέατρο, τη λογοτεχνία, τον Τύπο, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο. Οι αποφάσεις των σω-ματείων αυτών έχουν ισχύ νόμου. Η αρχή του Φύρερ εφαρμόζετοα σε όφελος των μελών του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος. Μ' αυτόν τον τρόπο, και χάρη οτο κόμμα, κυρίως, οι ιδεολογικοί μηχανισμοί του κράτους υποτάσσοντοα στον καταπιεστικό μηχανισμό, μολονότι η άμε-ση παρέμβαοη του τελευταίου, υπό την οαγίδα του Γκαίμπελς, εκδη-λώνεται διαρκώς. Ο ρόλος των αωματείων αυτών είναι να εξασφαλί-σουν τη μεταβίβαση της εθνικοσοσι,αλιστικής ιδεολογίας μέσω των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών. To σωματείο της εκπαίδευσης, π.χ. ο «εθνικοοοσιαλιστικός σύνδεσμος των εκπαιδευτικών», θεωρείται «υ-πεύθυνος για τον ιδεολογικό και πολιτικό συντονισμό όλων των εκ-παιδευτικών κατά τις επιταγές της εθνικοσοσιαλιστι,κής ιδεολογίας».
Ορισμένοι, όμως, ιδεολογικοί μηχανισμοί του κράτους κατακτούν μια θέση ουσιαστική, πράγμα που συνοδεύεται από τις μετατοπίσεις του ρόλου κυριαρχίας στο πλαίσιο των μηχανισμών αυτών:
α) Ο μηχανισμός «πληροφόρηοης»: ραδιόφωνο, Τύπος, ταινίες κ.λτι. λόγω του ρόλου που παίζει η προπαγάνδα" οε μια μορφή καθεοτώ-τος με εκτεταμένη λαϊκή βάση, ασκεί αποφασιστική ιδεολογική λει-
16. Όπως κάνει, μεταξύ άλλων, ο D. Schoenbaum, Hitler's Social Revolution, 1966.
17. Z. Zeman, Nazi-propaganda, 1964.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
387
τουργία. Η από «τα πάνω» προπαγάνδα δεν βραχυκυκλώνει το ρόλο που προσιδιάζει στο κόμμα, αλλά λειτουργεί, τουλάχιστον στην αρχή, παράλληλα μ' αυτό. Στη δεύτερη φάση του εθνικοσοσιαλισμού οτην ε-ξουσία, ο μηχανιαμός της από τα πάνω προπαγάνδας, χάρη στη δη-μαγωγική πλευρά του, τείνει να υποκαταστήσει το κόμμα, που λει-τουργεί διαρκώς και περισσότερο ως σταθμός και κρίκος μεταξύ κα-τασταλτικού μηχανισμού και ιδεολογικών μηχανισμών.
β) Η οικογένεια: όπως έδειξε ο Β. Ράιχ,18 ο ρόλος της απορρέει α-πό τη θέση που κατέχει οτην ιδεολογία της μικροαοτικής τάξης. Ο ε-θνικοσοσιαλισμός αποδίδει μεγάλη οημασία οτην ενίσχυση των οικο-γενειακών δεσμών, και η εθνικοσοσιαλιστική προπαγάνδα επανέρχεται σταθερά στο θέμα αυτό. Για τον Χίτλερ:
«To πρώτο μας καθήκον [...], είναι να διευκολύνουμε την ανά-
πτυξη των οικογενειακών δεομών. Η παρακμή της οικογένειας θα
οήμαινε το οριστικό τέλος κάθε ανώτερης μορφής της ανθρωπό-
τητας [...]. Ο έσχατος σκοπός μιας λογικής και οργανικής ανά-
πτυξης βρίοκεται στην οικογένεια. Είναι η πιο μικρή, αλλά η πιο
σημαντική ενότητα για τη δόμηση ολόκληρου του κράτους...»
Ο Χίτλερ έδωσε εδώ τον καλύτερο εαυτό του! Ας αφήσουμε τον
ρόλο της οικογένειας στο σχηματισμό της «αυταρχικής-ιεραρχικής» ι-
δεολογίας, με τη θέαη που κατέχει ο «Πατέρας» σ' αυτήν, για να στα-
θούμε στο ρόλο που αποδίδεται από τον εθνικοσοσιαλιομό ατη Γυναί-
κα ως «Μητέρα». Κατά τον Γκαίμπελς, στη γιορτή της Μητέρας το
1933:
«πουθενά αλλού η γυναίκα κοα μητέρα δεν περιβάλλεται με τό-
ση φροντίδα όσο στη Νέα Γερμανία. Είναι, η εγγυήτρια και θε-
ματοφύλακας μιας οικογενειακής ζωής απ' όπου ξεπηδούν οι δυ-
νάμεις που σπρώχνουν το λαό μας μπροστά. Η γερμανίδα μητέ-
ρα είναι ο μόνος φορέας του πνεύματος του γερμανικού λαού...»
Για τον εθνικοοοσιαλισμό, ο κύριος ρόλος της γυναίκας είναι ο ρόλος
της «μητέρας της οικογένειας», της εγγυήτριας δηλαδή του εθνικοσο-
οιαλιστικού «πνεύματος» μέσα στην οικογένεια. Αναρίθμητοι εθνικο-
σοοκχλιστικοί σύλλογοι κι οργανώσεις απευθύνονται ειδικά στις γυνού-
κες. Η οικογένεια καθαυτή άλλωστε παρεμβαίνει μαζικά στους άλλους
κρατικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς: ο αυξημένος ρόλος των γονέων
και των οργανώοεών τους μέσα οτην εκπαίδευοη, στις οργανώσεις της
νεολαίας κ.λπ., είναι ένα δείγμα.
18. W.Reich,MassenpsychologiedesFaschismus..., ό.π., σ. 65 κ.ε., 90 κ.ε. Βλ. επίσης το συλλογικό έργο: StudieniiberAutoritatundFamilie, 1933, κυ-ρίως τα κομμάτια του Ε. Fromm, του Μ. Horkheimer και του Η. Marcuse.
388
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
Αλλά τότε, πώς να δικαιολογήσει κανείς το ρόλο του εθνικοσοσια-λιστικού κόμματος κοα των οργανώσεων που μοιάζουν να σπάνε τους «οικογενειακούς δεσμούς», με το χαφιεδισμό που καθιερώνεται μέσα στην ίδια την οικογένεια; Η αντίφαοη είναι επιφανειακή, γιατί αυτοί ακριβώς οι οικογενειακοί δεσμοί λειτουργούν κυρίως ως κρατικοί-ιδε-ολογικοί μηχανισμοί. Ένα από τα ουσιαστικά καθήκοντα του κόμμα-τος είνοα να εξασφαλίσει έναν «εκπρόσωπό» του μέσα σε κάθε οικο-γένει,α. Θα λέγαμε μάλιοτα, πως το προνομιακό κύτταρο δάσης τον εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος, δεν είναι ούτε το εργοστάσιο, ούτε ο δρόμος, ούτε η γειτονιά, αλλά η ίδια η οικογένεια. Αυτό είνοα άλλω-στε, και όχι τυχαία, το κοινό της σημείο με την Εκκλησία και τα θρη-ακευτικά κινήματα.
γ) Κάτω από τον έλεγχο του εθνικοσοαιαλιστικού κόμματος, οι ι-δεολογικοί μηχανιομοί πολλαπλαοιάζονται, με τη μορφή διαφόρων ορ-γανώσεων κοα συλλόγων: κάθε άτομο περιβάλλετοα από ένα περίπλο-κο δίκτυο μηχανιομών που καλύπτει κάθε τομέα δραστηριότητας. Χα-ρακτηριοτική περίπτωση: οι πολλαπλές οργανώσεις που προορίζονται ειδικότερα για τη νεολαία. Από την άλλη μεριά, διαπιστώνουμε τη μείωοη της σημασίας οριομένων ιδεολογικών μηχανισμών:
α) Ο εκπαώευτικός μηχανιαμός με την ευρεία έννοια.19 Η επαγγελ-ματική διαμόρφωση γίνετοα μέσα από εξωσχολικούς αγωγούς (οργα-νώσεις «εργασίας»). Τα διπλώματα χάνουν τη σημασία τους για την κοινωνική κινητικότητα, ο ρόλος που αποδίδεται στη «μόρφωση» -μόρφωση που δεν είνοα παρά η μορφή που προσλαμβάνει η ιδεολο-γία οτο σχολικό σύστημα- υποβιβάζεται, το σχολικό ωράριο μειώνε-τοα σε όφελος άλλων οργανώσεων της νεολαίας, κοα γίνεται πιο σπά-νια η προσφυγή στα λεγόμενα «τεχνικά» κριτήρια για τη οχολική ε-πιλογή.
Αυτό συμβαίνει ουσιαστικά γιατί ο μύθος της αντικειμενικότητας κοα ουδετερότητας της ποαδείας εξαλείφεται: η κλαοική εκπαιδευτική αυθεντία, που βασιζόταν σε μια υποτιθέμενη ουδετερότητα της γνώσης, αποσυντίθεται. Πραγματικά, η θέση και ο ρόλος του αστικού σχολικού μηχανισμού εξαρτάται οε μεγάλο βαθμό από την ιδεολογική λειτουρ-γία του μύθου της αντικειμενικής κοα ουδέτερης γνώσης. Ο μύθος αυ-τός είναι η προνομιακή μορφή που παίρνει η ιδεολογική ποδηγέτηση στο πλαίσιο του μηχανισμού αυτού, η μορφή που κρύβει την ταξική του λειτουργία. Ο εθνικοσοοιαλισμός, όμως, πέταξε τη μάσκα του οχο-λικού μηχανισμού, διακηρύοοοντας ανοιχτά και κραυγαλέα τους μείζο-
19. R. Eiler, National-sozialistische Schulpolitik, 1963• Μ.Η. Bohn, Die deutsche Universitdt im dritten Reich, 1966.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
389
νες στόχους του για τη ναζιοτική πολιτικοϊδεολογική κατήχηση: ρίχνο-ντας τη μάοκα, συνέβαλε κατά πολύ στην κατάρρευση του σχολικού συστήματος μέσα στη σειρά κυριαρχίας των ιδεολογικών μηχανιομών.
Η ιδεολογική χειραγώγηση που επιτελούσε προηγούμενα το οχολι-κό σύστημα προωθείται, με διαφορετική μορφή, από άλλους μηχανι-σμούς: εξωοχολικές οργανώαεις της νεολαίας, οτρατός κ.λπ. Παράλλη-λα, η λειτουργία που εκπλήρωνε προηγούμενα το εκποαδευτικό σύστη-μα, ως κύκλωμα κοινωνικής κινητικότητας για τη νέα μικροαοτική τά-ξη, μετατέθηκε στο εθνικοοοσιαλιστικό κόμμα και τα SS.
β) Θρησκευηκός μηχανισμός: οι Εκκλησίες.20 Οι Εκκλησίες, η Προ-τεσταντική κυρίως, αλλά και η Καθολική, μέοω των «κορυφών» τους βασικά, υποδέχτηκαν πολύ καλά τον εθνικοαοοιαλισμό και συνέβαλαν στην άνοδό του οτην εξουοία. Ωοτόσο, υπήρξαν ορισμένες προστριβές, ουχνά σημαντικές.
Στη Γερμανία, η προτεσταντική Εκκλησία, η πιο αντιδραστική κοα αντιβαϊμαρική, αντίθετα μ' αυτό που θα μπορούσε να ουμπεράνει κα-νείς από ένα επιπόλαιο κείμενο του Μαξ Βέμπερ, ήταν στενά συνδε-δεμένη με τη μεγάλη γοαοκτηοία (ο προτεσταντισμός αοκούσε μαζική επιρροή στην Πρωσί,α): μαζί με τον οτρατό ήταν μια από τις δυο κύ-ριες έδρες εξουαίας των γοαοκτημόνων. Ευνόησε τον εθνικοσοσιαλισμό πολύ περισσότερο απ' όσο η καθολική Εκκληοία. Η τελευταία ήταν μάλλον συνδεδεμένη με το μεοαίο κεφάλαιο, μέσω του κόμματος του Zentrum. Σύντομα αρχίζουν οι προοτριβές με τον εθνικοσοσιαλισμό, προστριβές που ακολουθούν τις φάσεις εξέλιξης των αντιφάσεων με-ταξύ μονοπωλιακού κεφαλαί,ου από τη μια, γοαοκτημόνων κοα μεοαίου κεφαλαίου από την άλλη.
Ο εθνικοσοσιαλισμός, όμως, στηριζόμενος στην αντίδραση της επα-ναοτατημένης μικροαστικής τάξης, και μέσα από έναν αντιεκκληαια-στικό αγώνα, καταπιάνετοα στο να σπάοει τη σχετική αυτονομία του ιδεολογικού αυτού μηχανισμού σε όφελος του μονοπωλιακού κεφα-λαίου. Τα SA διεξάγουν πλατιές αντιθρησκευτικές καμπάνιες. To 1941, ο Μ. Μπόρμαν (Borman) δηλώνει ότι «εθνικοσοσιαλισμός και χριστια-νισμός είναι αντίθετοι. [...] Με τον ίδιο τρόπο που οι ολέθριες επιδρά-σει,ς των αστρολόγων, των μάγων κοα άλλων καθαρμάτων έχουν κα-ταργηθεί από το κράτος, έτσι και οι δυνατότητες επιρροής της Εκκλη-οίας πρέπει να εκλείψουν». Προφανώς, η «θεοποίηση» του Χίτλερ εκ-μεταλλεύετοα συνεχώς το θρησκευτικό συναίσθημα των μαζών - το σύν-θημα των SA είναι: «ο Χίτλερ χτες, σήμερα... κοα οτην αιωνιότητα».
Ο εθνικοσοοιαλιομός, όμως, δεν εγκαταλείπει την επιρροή των Εκ-
20. Κ. Bracher, ό.π., σ. 411 κ.ε.
390
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
κλησιών. Απλώς, καταργεί τη σχετική τους αυτονομία: η διαδικασία της Gleischschaltung (υπαγωγή εκκλησιών στο κράτος), καθιερωμένη με το Concordat (1938). Οι Εκκλησίες υποτάσσοντοα αυστηρά στον κρατικό καταπιεστικό μηχανισμό. Τα προνόμιά τους στον τομέα της εκπαίδευσης περιορίζονται οι χριστιανικές οργανώσεις της νεολαίας καταργούντοα σε όφελος των εθνικοσοσιαλιστικών. Παράλληλα, ο κα-θαρά αστυνομικός ρόλος των Εκκλησιών εντείνεται: OL ιερείς κηρύο-σουν στο όνομα του Χίτλερ, καθιερώνεται ο χαφιεδισμός μέσω της ε-ξομολόγησης. Με λίγα λόγια, αν δεν αληθεύει ότι πρόκειται για μια διαδικασία αποχριστιανοποίησης, ωστόσο αληθεύει ότι η Εκκλησία, παράλληλα με τη σχετική της αυτονομία, χάνει συνολικά και τη ση-μασία της στο πλοάαιο των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών.
Διαπιστώνουμε, τέλος, στο εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς, ότι η εσωτε-ρική ιδεολογία που προσιδιάζει στο εθνικοσοσιαλιστικό κόμμα κατα-κτά το σύνολο των ιδεολογικών μηχανισμών του κράτους, ταυτιζόμε-νη με την κυρίαρχη ιδεολογία την οποία παράγει άμεσα το κόμμα. Ωστόσο, στο βαθμό που η πολιτική αστυνομία γίνεται ο κυρίαρχος μη-χανισμός, η ιδιότυπη ιδεολογία της τείνει να εξαπλωθεί στο σύνολο των μηχανιομών και της κοινωνίας. Η περίπτωση είναι εκπληκτική: το «αοτυνομικό-δολοφονικό» παραλήρημα που καταλαμβάνει τους μηχα-νιομούς της γερμανικής κοινωνίας αντιστοιχεί στην ασυγκράτητη άνο-δο του μηχανισμού SS.
6. Η ΙΤΑΛΙΑ
α) Η διαδικασία
Στο κεφάλοαο αυτό, θα επιμείνουμε επίσης οτις διαφορές κυρίως με-ταξύ εθνικοαοσιαλισμού και ιταλικού φασιαμού. Καταρχήν, οτη διάρ-κεια του φασισμού πρέπει να έχουμε υπόψη μας το διπλό χαρακτη-ριστικό της ιταλικής διαδικασίας. Πρόκειται για μια διαδικασία πιο στρατιωτικοποιημένη κοα πιο κοινοβουλευτικοποιημένη από τη γερμα-νική. Η συμπαιγνία του κρατικού μηχανισμού καταστολής και του φα-σιομοΰ είνοα πολύ πιο καθαρή: ας θυμηθούμε την πιο συμφιλιωτική στάοη των εκπροσώπων του μεσούου κεφαλαίου απέναντι στον φασι-σμό. To 1921, ο Τζολίτι διαλύει με διατάγματα, και για λόγους «δη-μοσίας τάξεως», τους αοσιαλιστικούς δήμους, στους οποίους είχε επι-τεθεί ο φασισμός' μέτρο ακραίο που στη Γερμανία δεν είχε χρησιμο-ποιηθεί παρά από τον Φον Πάπεν εναντίον της κυβέρνησης της Πρω-σίας. Η χωροφυλακή -οι καραμπινιέροι- συνοδεύει σχεδόν παντού α-νοιχτά τις φασιοτικές ομάδες στις τιμωρητικές εξορμήσεις τους. Η ί-δια η κυβέρνηση, μέσω του υπουργού Δικαιοσύνης [Φέρα (Fera)], δια-τάζει το δικαστικό σώμα να θάψει τους φακέλους, τους σχετικούς με τις εγκληματικές πράξεις των φασιστών.
1. A. Tasca, ό.π., ο. 153 κ.ε.
392
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
Εξίσου χαρακτηριστικό εδώ είναι αυτό που συμβαίνει με τον στρα-τό: στη διάρκεια του εκφασισμού, ο φασισμός κερδίζει τον στρατό πο-λύ πιο μαζικά απ' όσο στη Γερμανία. Από το 1920 με μια εγκύκλιο του Μπονόμι, υπουργού Πολέμου, 50.000 απόστρατοι αξιωματικοί, πλαισιώνουν τα fasci κοα γίνοντοα οι οτρατιωτικοί οργανωτές τους. Στις «τιμωρητικές εξορμήσεις», το στράτευμα συνοδεύει συχνά τις φα-σιστικές πολιτοφυλακές.2 Ο οτρατηγός Ντιάζ (Diaz), αρχηγός Γενικού Επιτελείου Στρατού, ο ναύαρχος Ταόν ντε Ρεβέλ (Thaon de Revel), αρχηγός Γενικού Επιτελείου Ναυτικού, κοα πολλοί στρατηγοί, Γκα-ντόλφο (Grandolfo), Ντε Μπόνο (De Bono) κ.λπ., στρατεύονται φανε-ρά στον φασισμό.3 Όλα αυτά θα γίνουν ιδιαίτερα σαφή τις εβδομάδες πριν από την πορεία στη Ρώμη.
Αυτό συμβαίνει γιατί, καταρχήν, ο ιταλικός στρατός δεν είναι ε-παγγελματικός όπως στη Γερμανία, αλλά «εθνικός» μολονότι έχει εκ-καθαριστεί από τα επαναστατικά του στοιχεία μετά τον πόλεμο. Προ-σβάλλεται συνεπώς από τον φασισμό όσο και οι λαϊκές μάζες στην Ιταλία και μάλιστα περισσότερο. To σώμα των αξιωματικών προέρχε-ται, οε μεγάλο ποσοστό, από τη μεοοαοτική τάξη των πόλεων. Υφί-στατοα, λοιπόν, τη μαζική διείοδυση του φασισμού. Τέλος, OL «αξιω-ματούχοι» του στρατού καθώς και το Στέμμα, οτο οποίο είναι πει-σματικά προσκολλημένοι, συνδέονται παραδοσιακά, λόγω της διαδικα-σίας της «ιταλικής ενοποίησης» κατά τον 19ο αιώνα, με το μεσαίο κεφάλαιο που κυβερνά στην Ιταλία με τη βασιλική συγκατάθεση σ' ό-λη τη διάρκεια του εκφασισμού. Η ιδιαίτερα συμφιλιωτική προς τον φασισμό στάση του μεσαίου κεφαλαίου αντανακλάτοα στο πλαίσιο των ηγετικών στρωμάτων του οτρατού.
Ωστόσο, κι εδώ πάλι, εμφανίζονται προστριβές μεταξΰ αξιωματού-χων του στρατού και του φασι,στι,κού κόμματος, που ουσιαστικά αντι-στοιχούν, αυτή τη φορά, στις αντιφάσεις μεσαίου και μεγάλου κεφα-λαίου και συγκεκριμενοποιούνται γύρω από το βαοιλικό ζήτημα.4 Ο οτρατηγός Μπαντόλιο και ηγετικοί κύκλοι, του στρατού δηλώνουν ό-τι θα πολεμήσουν τον φασισμό αν αμφισβητήσει τον βασιλικό θεσμό, τον οποίο το μεοαίο κεφάλαιο θεωρεί μιαν εγγύηση. Ο φασιομός, με έκδηλες στην αρχή αντιβαοιλικές τάσεις, στη συνέχεια αναδιπλώνεται, πράγμα που αντιστοιχεί στις καθησυχαοτικές εγγυήσεις που παρέσχε οτο μεσαίο κεφάλαιο -το «μαντσεστεριανό» κράτος- και τους «φιλε-λεύθερους» εκπροσώπους του. Έτσι, το εμπόδιο του στρατού παρα-
2. A. Tasca, ό.π., α. 142 κ.ε.
3. G. Salvemini, Le origini delfascimo in Italia, o. 322 κ.ε.
4. R. Paris, Les origines..., ό.π., σ. 326.
Η ΙΤΑΛΙΑ
393
κάμπτεχαι: μάταια ο Φάκτα, πρωθυπουργός ακριβώς πριν από τον Μουσολίνι, προσπαθεί να προκαλέσει μέσω του Ντ' Ανούντσιο εξέγερ-ση του στρατού εναντίον του φαοισμού. Την παραμονή χης «πορείας στη Ρώμη» ο βασιλιάς αρνείτοα να κηρύξει τη χώρα σε κατάσταοη πολιορκίας, και, καλώντας τον Μουσολίνι οτην εξουοία, αναδεικνύε-ται ένας Χίντενμπουργκ του μεσαίου κεφαλαίου.
Στην Ιταλία, τέλος, η εξάρθρωση του κρατικού μηχανισμού κατα-στολής εκδηλώνεται κυρίως με τη διάσταση μεταξύ κεντρικού και το-πικών μηχανιαμών. Πραγματικά οι εκπρόσωποι του μεσαίου κεφα-λαίου, που έχουν ιδιαίτερη επιρροή στο πολιτικό προοκήνιο, κρατούν σχεδόν στα χέρια τους τον κεντρικό μηχανιαμό, χάρη στο πολιτικό προσωπικό: η περιφέρεια, κυρίως, ξεφεύγει από τις διαταγές. Στην πε-ριφέρεια ουοιαατικά αυγκεντρώνετοα η βάση εξουσίας των γαιοκτημό-νων κοα του μεγάλου κεφαλαίου, κι από την περιφέρεια κυρίως ο ι-ταλικός φααισμός επιτίθεται για να αλώσει τον κρατικό μηχανιαμό. Ωστόσο κι εδώ πάλι, τούτη η επίθεση συνοδεύετοα ταυτόχρονα από την επάνδρωαη του κέντρου. Η «πορεία στη Ρώμη» είνοα απλώς μια παρέλαση.
β) To εμπεδωμένο σύστημα
Ας περάσουμε οτην εξέταση του κρατικού συστήματος στο πλαίοιο του εμπεδωμένου ιταλικού φασισμού. Διαπιατώνουμε, αφενός, ότι ο ιταλι-κός φααισμός προχωρεί στην αναδιοργάνωση των κρατικών μηχανι-σμών, ακολουθώντας τις ίδιες με τον ναζισμό κατευθυντήριες γραμμές, αφετέρου, ότι τούτη η αναδιοργάνωση δεν φτάνει τόσο μακριά: δεν α-κολουθεί ο φασισμός τις κατευθυντήριες γραμμές ώς την άκρη. Συγκε-κριμένα, η κατάργηση της σχετικής αυτονομίας των κρατικών μηχανι-σμών και κλάδων είνοα λιγότερο ολοκληρωτική απ' όοο οτον ναζιομό-η παρέμβαση του κράτους σ' όλους τους τομείς της κοινωνικής δρα-στηριότητας, συμπεριλαμβανομένης κοα της καταπιεστικής και ιδεολο-γικής παρέμβααης, είναι πιο περιορισμένη. Ορισμένες θεσμικές μορφές του «δημοκρατικού-κοινοβουλευτικού» κράτους διατηρούντοα.
Αυτό οφείλεται στα ιδιαίτερα χαρακτηριοτικά της ταξικής πάλης, στον διαφορετικό χαρακτήρα του ιταλικού μεγάλου κεφαλαίου, στην ι-σχυρότερη αντίαταση που προβάλλει το μεσαίο κεφάλοαο, καθώς και οι λαϊκές μάζες, και ιδιαίτερα η εργατική τάξη, με δυο λόγια, στα ιδι,ότυ-πα γνωρίσματα της πολιτικής κοα ιδεολογικής κρίσης στην Ιταλία.
Κι εδώ επίσης, οτη διάρκεια της πρώτης περιόδου του φασισμού στην εξουοία, πιο μακρόχρονης από τη γερμανική, διαπιοτώνουμε την προοδευτική αναδιοργάνωαη του κρατικού μηχανισμού καταναγκα-
394
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
σμού κάτω από την κυριαρχία του φασιοτικού κόμματος, που τα μέ-λη του επανδρώνουν το σύνολο των μηχανιαμών. Η κυριαρχία αυτή είνοα πιο αξιοοημείωτη και απαραίτητη, αφού OL κοινοβουλευτικές μορφές διατηρούντοα σ' όλη αυτήν την περίοδο. Η διάκριση τυπικής και πραγματικής εξουσίας παραμένει λίγο πολύ, ενώ το κόμμα, πέρα από τα επιφαινόμενα του πολιτικού προσκηνίου, λειτουργεί ως δίκτυο πραγματικής εξουσίας.
To 1925-1926, με τους διαφόρους «υπερφασιστικούς» νόμους, δια-γράφεται μια σημαντική οτροφή στην αναδιοργάνωση του κρατικού ουοτήματος, ενώ το κόμμα υποτάσσεται προοδευτικά στον κρατικό μηχανισμό καταστολής. Παράλληλα με τη συγκέντρωση της εξουσίας στον εκτελεστικό τομέα, ο κυρίαρχος ρόλος, οτο πλαίσιο των κλάδων του μηχανισμού, μετατίθετοα προς τη διοίκηση. Παράδει,γμα, η επέ-κταση των αρμοδιοτήτων τον νομαρχιακού σώματος. Οι νομάρχες γί-νονται «η ανώτερη εξουσία του κράτους στις επαρχίες», πράγμα που προκαλεί πολλές δυσαρέσκειες στο φασιστικό κόμμα και μεταξύ των περιφερειακών γραμματέων των fasci.$ To 1927, σύμφωνα με μια νέα εγκύκλιο που αφορά το διοικητικό οώμα και τους νομάρχες, η ιεραρ-χία του κόμματος υποτάσσεται στην κρατική ιεραρχία. To κόμμα θεω-ρείται ως «όργανο της βούλησης του κράτους», και η εγκύκλιος δια-πιστώνει ότι «ο θεομός των φασιστικών ομάδων έχει γίνει αναχρονι-στικός». Με τη συγκρότηση του φασιστικού Μεγάλου Συμβουλίου, που υποκαθιστά το Υπουργικό Συμβούλιο, αποπερατώνεται η καθυ-πόταξη του φασιστικοΰ κόμματος στον κρατικό μηχανισμό. Η πορεία καταλήγει οτην επίσημη διακήρυξη το 1928, της «ενότητας κόμματος και κράτους». Έχει την ίδια σημασία όπως και, στη Γερμανία: η μι-κροαστική τάξη χάνει την κυβερνώσα θέση.
Κι εδώ η πολιτική αστυνομία αποκτά τον κυρίαρχο ρόλο, ελέγχο-ντας το σύνολο των μηχανισμών, συμπεριλαμβανομένου και του φασι-στικού κόμματος. To τμήμα της μυστικής πολιτικής αστυνομίας συγ-κροτείται συγκεντρώνοντας μέσα στην OVRA το σύνολο των κατα-σταλτικών υπηρεσιών, υπό τον Μποκκίνι (Bocchini).6 Εξαρτάτοα άμε-σα από τους φασίστες ηγέτες, το δυναμικό της αυξάνει οημαντικά, και οι αρμοδιότητές της επεκτείνονται σε βάρος του κλαοικού σώμα-τος της χωροφυλακής (των καραμπινιέρων). Η πολιτική αστυνομία ξε-φεύγει από τον έλεγχο του φασιστικού κόμματος και δημιουργούνται
5. L. Salvatorelli και G. Mira, Storia d' Italia nel periodo fascista, 1964, σ. 367, 390• A. Aquarone, L'Organizzazione dello stato totalitario, 1966, o. 120 κ.ε.
6. L. Salvatorelli, ό.π., a. 420, 431 κ.ε.• A. Aquarone, ό.π.
Η ΙΤΑΛΙΑ
395
αλλεπάλληλες προστριβές μεταξύ του φασίστα υπουργού Εαωτερικών Σουάρντο (Suardo), και του αρχηγού της αοτυνομίας.
Ο ρόλος της πολιτικής αστυνομίας προεκτείνετοα με την εθνοφυ-λακή (MVSN, εθελοντική εθνοφυλακή για την εθνική ασφάλεια), που εκκαθαρίζεται από τα «αριστερίζοντα» στοιχεία της και ελέγχετοα άλ-λωατε από την φασιστική ηγεσία πολύ καλύτερα απ' ό,τι από το ίδιο το κόμμα. Οι ένοπλες ομάδες δράοης -τα squadre- συγχωνεύονται, το 1923, με την εθνοφυλακή, μετά από αυοτηρή επιλογή. To 1927, η ε-θνοφυλακή γίνεται επίσημα «ένοπλο σώμα του κράτους», εξαρτώμενο άμεσα από τον Ντούταε: τα μέλη της δεν μιλούν στο όνομα του βα-σιλιά, αλλά του Ντούτοε. Όπως και στα SS, οι «αξιωματούχοι» της εθνοφυλακής ανήκουν μάλλον οτην αστική τάξη παρά οτη μικροαστι-κή.7 OL αλλαγές δικούου και δικαστικού οώματος συνοδεύουν τούτη τη διαδικααία κυριαρχίας της πολιτικής αοτυνομίας: ανάμεσα ο' αυτήν, την κρατική διοίκηση και το φαοιστικό κόμμα αποκαθίστανται πα-ράλληλα δίκτυα εξουοίας.
Πρέπει, ωστόσο, να επισημανθούν οι σαφείς διαφορές με το ναζι-στικό κράτος. Η καταναγκαστική όπως και η ιδεολογική παρέμβαση του κράτους είνοα λιγότερο σημαντικές: η φασιστική εθνοφυλακή δεν μοιάζει παρά από πολύ μακρυά με τα χιτλερικά SS. Οι κλάδοι του κρατικού μηχανισμού καταστολής παρουσιάζουν μεγαλύτερη ανεξαρτη-αία μεταξύ τους κοα ελέγχονται λιγότερο από την πολιτική αστυνομία. Ο στρατός, όπου έχει μαζικά επικρατήσει ο φααιομός, ξεφεύγει από την εθνοφυλακή, κοα την υποτάσαει μάλιστα στην εξουοία του, όποτε αυτή αποκτά στρατιωτικό ρόλο. Σχετικά με την κρατική διοίκηαη, η πολιτική αοτυνομία περιορίζεται μάλλον οε ρόλο ελέγχου, δίχως να διευρύνει το περιεχόμενο των παρεμβάαεών της στον διοικητικό τομέα. Όσον αφορά το δικαστικό οώμα, η διάκριση μεταξύ «τακτικών» και «έκτακτων» δικαστηρίων (το ειδικό δικαοτήριο) παραμένει, και υποδη-λώνει συγκεκριμένα την επιβίωση του «κλασικού» ρόλου των τακτικών δικαστηρίων μολονότι, από την άλλη μεριά, τους διαφεύγει ο έλεγχος των αστυνομικών παρεμβάσεων. Η παραλληλότητα των μηχανισμών εί-νοα λιγότερο αναπτυγμένη. Ο διαχωρισμός σε σφαίρες επιρροής συνε-χίξει να λειτουργεί και οι τροποποιήσεις του δικαιικού ουστήματος εί-ναι λιγότερο ουαιαστικές απ' ό,τι στη Γερμανία.8
7. Brady, Business as a System of Power, 1943, o. 81.
8. IV αυτό το θέμα, M. Prelot, L'empire fasciste: les tendances et les institutions de la dictature et du corporatisme italien (H φαοιοηκή αυτοκρατο-ρία: οι τάσεις και οι θεσμοί της δικτατορίας και τον ιταλικον κορποραη-σμον), 1936.
396
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
Απ' όλα αυτά θα μπορούσε κανείς να νομίσει ότι ο ιταλικός φα-σισμός μοιάζει με μια παραδοσιακή «γραφειοκρατική» δικτατορία, πράγμα που δεν συμβαίνει διόλου. Θα ξεχνούσαμε έτσι τον ρόλο του φασιστικού κόμματος, που αν κοα υποταγμένο στον κρατικό μηχανι-σμό, δεν συγχωνεύετοα μ' αυτόν. To φασιστικό κόμμα, μολονότι στο εξής αναλαμβάνει κυρίως τον ρόλο του κρίκου μεταξύ μηχανισμού κα-ταστολής και κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών, συνεχίζει να λειτουρ-γεί ως συνδετήρας των κλάδων του μηχανισμού καταστολής. Η εκκα-θάριση του κόμματος που, οτην περίπτωση του ναζιομού, ρυθμίστηκε σύντομα, αποκτά εδώ χαρακτήρα σταθερής και συνεχούς δκχδικασίας. Οι ουμβιβασμοί προς την μικροαστική τάξη συνεχίζοντοα, πράγμα που προετοιμάζει άλλωστε η δημοκρατία του Σαλό: η μικροαστική βάση του φασιμού είνοα πιο μαχητική απ' ό,τι στη Γερμανία.
Τέλος, οι συγγραφείς του «ολοκληρωτισμού» εισάγουν πρόθυμα μια διάκριση, τόσο αυγκεχυμένη όσο και αυθαίρετη, μεταξύ ναζισμού και φασισμού, χαρακτηρίζοντας το κράτος του πρώτου «ολοκληρωτικό» και του δεύτερου, απλώς, «αυταρχικό»: ας δούμε τα κριτήρια που χρησιμοποιούν. Μεταξύ άλλων, λοιπόν, η Άννα Άρεντ οτηρίζεται ου-σιαστικά σε μια αριθμητική καταγραφή των αντίστοιχων θυμάτων των δύο καθεστώτων, για να καταλήξει, σχετικά με τον ιταλικό φασισμό, ότι «παρόμοιες μη-ολοκληρωτικές δικτατορίες εμφανίστηκαν στη Ρου-μανία, την Πολωνία, τις Βαλτικές χώρες, την Ουγγαρία, την Πορτο-γαλία και την Ισπανία».9
Πράγματι, τα συνάδοντα κριτήρια, που επιτρέπουν να διακριθούν OL μορφές καθεστώτων εκτάκτου ανάγκης δείχνουν εδώ τη ούμπτωση των δύο καθεστώτων, παρόλο που το ιταλικό φασιστικό καθεστώς διατηρεί μια πρόοοψη συνταγματικότητας, λόγω των ιδιαίτερων ουμ-βιβασμών στους οποίους εξωθείτοα. Ο βασιλιάς διατηρεί, ως αρχή, τη δυνατότητα να ανακαλεί κοα να διορίζει τον πρωθυπουργό (τον Μου-οολίνι στην περίπτωση). Η Βουλή, «εκλεγόμενη» από ένα μοναδικό ψηφοδέλτιο που καταστρώνει το φασιστικό Μέγα Συμβούλιο μετά α-πό πρόταση των σωματείων, διατηρείτοα, αλλά παίζει ρόλο διακοσμη-τικό, αφού υποκαθίσταται από το Επιμελητήριο των Συντεχνιών κοα Σωματείων που διορίζει η φασιστική ηγεσία. Η Γερουσία, διορισμένη από τον βασιλιά• το Συμβούλιο του Κράτους κι ο Άρειος Πάγος, ε-ξακολουθούν να υπάρχουν. Πρόκειτοα μόνον, προφανώς, για καθαρή πρόσοψη, που συνετέλεσε ωστόσο στο να εμπνεύσει ο Μουσολίνι ε-μπιστοαύνη σε πολλούς ήρωες της «ελευθερίας του δυτικού κόσμου»: επικεφαλής τους βρίσκεται, όπως όφειλε, ο ίδιος ο Τσώρτσιλ, μελλο-ντικός δήμιος της Ελλάδας.
9. Hanna Arendt, The Origins of Totalitarianism, 1968, σ. 308.
Η ΙΤΑΛΙΑ
397

Όοο για τους κρατικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς, παρόλο που η διαδικασία εκφασισμού τους είνοα ανάλογη με τη γερμανική, η κατάρ-γηση της οχετικής τους αυτονομίας μοιάζει εδώ λιγότερο φανερή. Αυ-τό συμβαίνει με τους διάφορους «καλλιτεχνικούς» τομείς και τον εκ-παιδευτικό μηχανιομό. Όπως παρατηρεί ο Σαλβατορέλλι (Salvatorel-li):10 «Ωστόαο, το σχολείο δεν φασιστικοποιήθηκε πλήρως, ούτε τότε (1925) ούτε αργότερα• η παλιά δομή, το παλιό πνεύμα διατηρήθηκαν: λιγότερο στο δημοτικό, περισσότερο στο γυμνάσιο». Χάρη στα σωμα-τεία και το φασιστικό κόμμα, ο έλεγχος υπήρξε απόλυτος κυρίως πά-νω στον μηχανισμό μαζικής πληροφόρησης (εφημερίδες, ραδιόφωνο κ.λπ.). Αυτό οφείλεται ταυτόχρονα στην ιδιαίτερη αντίσταση του με-σαίου κεφαλαίου κοα των γαιοκτημόνων, που εδρεύουν οτους μηχανι-σμούς αυτούς, οτην ισχυρή πίεση των λαϊκών μαζών οτο πλαίαιό τους, κοα τέλος, στην ιδεολογική πλευρά του ιταλικού φασισμού, που εμφα-νίζετοα ως συνεχιατής της γαριβαλδινής παράδοσης.
Ας σημειωθούν, λοιπόν, ορισμένες ιδιομορφίες του ιταλικού φααι-ομού: ουγκεκριμένα, ο αυνδικαλιστικός μηχανίσμός παίζει ρόλο πιο αη-μαντικό απ' όσο στη Γερμανία- αυτό είναι το αποτέλεσμα της πίεσης της εργατικής τάξης. To ίδιο συμβαίνει επί «φιλελεύθερου υπουργού Τζεντίλε με τον οχολικό μηχαησμό, καταφύγιο του μεοαίου κεφα-λοάου.
Περισοότερο ενδεικτικό εύναι αυτό που αυμβοάνει με την Εκκλη-αία. Στην Ιταλία, η Καθολική Εκκλησία είναι η προνομιακή έδρα των γαιοκτημόνων. Αντιτιθέμενη προς την «ιταλική ενοποίηση», που πραγ-ματοποιήθηκε σε βάρος των γαιοκτημόνων (μόνον επί Μουσολίνι ο Πάπας αναγνωρίζει τη Ρώμη ως πρωτεύουσα του ιταλικού κράτους), διατηρεί επίσης πολύ κακές σχέσεις με τη βασιλεία, που συνδέεται με το μεσαίο κεφάλοαο και υπήρξε, μαζί μ' αυτό, ο «δημιουργός» της ι-ταλικής ενότητας. Ο ιταλικός φασισμός όμως δείχνει, από τις αρχές του αλλά και αργότερα, οαφέστατες αντικληρικές τάσεις. Ο Μουσολί-VL, παλιός σοσιαλιατής κοα διευθυντής του Avanti, κοα οι μικροαστοί των πόλεων δεν θέλουν πολύ για να υιοθετήσουν το σύνθημα «θρη-οκεία το όπιο του λαού». Παρόλο που η καθολική Εκκλησία υποστη-ρίζει ανοιχτά τον φασισμό, πράγμα που εκφράζει τη στάοη των γαιο-κτημόνων, αποκαλύπτοντοα ζωηρές προστριβές- στην ουσία, αυτές α-ντιστοιχούν στις ιδιαίτερα έντονες αντιφάσεις μεγάλου κεφαλαίου και γαιοκτημόνων που χαρακτηρίζουν την Ιταλία.
10. L. Salvatorelli, ό.π., σ. 398.
398
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
Δεδομένης χης αντίοταοης των χελευταίων καθώς και του ιδεολογι-κού βάρους της θρησκείας στις επαρχίες, ο φασισμός αναλαμβάνει να λύσει τις διαφορές του με την Εκκλησία. Με τις συμφωνίες του Λα-τράν (Latran) (1929)," ο φασισμός, στην κυριολεξία, εξαγοράζει την Εκκληοία: αυτό ήταν το αντικείμενο της «Συνθήκης» κοα της «Οικο-νομικής Σύμβασης». Θα λέγαμε ότι η Εκκλησία ως οικονομική και διεθνής δύναμη με δικά της συμφέροντα, πρόδωσε κατά κάποιον τρό-πο τα συμφέροντα των Ιταλών γαιοκτημόνων, συμβάλλοντας πλατιά στη σταθεροποίηση ενός καθεστώτος που επρόκειτο να περιορίσει την οικονομική και πολιτική τους εξουσία.
Ωστόσο, οι προστριβές συνεχίζονται: οι συμφωνίες του Λατράν πε-ριλαμβάνουν ένα «κονκορδάτο» που αποτελεί, οτα χαρτιά, έναν αξιό-λογο συμβιβασμό για την Εκκλησία κοα την επιρροή της στην Ιταλία. Ο φασισμός, όμως, δεν έχει διόλου την πρόθεοη να επιτρέψει στην Εκκλησία να ασκήσει την επιρροή αυτή σε όφελος των γαιοκτημόνων. Μετά τις συμφωνίες, ο φασισμός επιμένει να περιορίζει τις εξουσίες της Εκκλησίας στον χώρο της εκπαίδευσης και της μόρφωσης, στον τομέα των διαφόρων οργανώσεων κληρικών -Καθολική Δράση- κοα τέλος στις οργανώσεις της νεολαίας.
Ο Πάπας δεν παραλείπει να παραπονεθεί για την «αχαριστία του καθεστώτος», με μια εντελώς παρανοϊκή εγκύκλιο - Νοη abbiamo bisogno. Ο φασισμός απαντά θεσπίζοντας το ασυμβίβαστο της στρά-τευοης στον φασισμό κοα ταυτόχρονα στην Καθολική Δράση. Όλα αυ-τά καταλήγουν σ' ένα συμβιβασμό: η Εκκλησία πρέπει να περιοριστεί στον καθαρά θρηοκευτικό τομέα, και τα καθολικά οχολεία της νεο-λαίας, στα οποία απαγορεύεται «κάθε αθλητι,κή δραστηριότητα», υπο-καθίστατοα από τα φασιστικά balillas. Η Εκκλησία, όμως, περισώζει το ουοιώδες: την εξουσία της ανώτερης εκκλησιαστικής ιεραρχίας πά-νω στον κατώτερο κλήρο από τη μια μεριά και τη διατήρηση της ε-ξουσίας της στο πλαίσιο του οικογενειακού θεσμού -θρηοκευτικός γά-μος- από την άλλη. Έτσι, στο πλαίοιο των ιδεολογικών μηχανισμών, η Εκκλησία εξακολουθεί να διαθέτει κάποια αυτονομία κοα να κατέ-χει ιδεολογικό ρόλο πιο σημαντακό απ' όσο οτη Γερμανία.
11. L. Salvatorelli, OJC., a. 445 κ.ε.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Προσπάθησα στο κείμενο αυτό να δώσω μια ερμηνεία της ιδιοτυπίας του πολιτικού φαινομένου φαοισμός, και να αναδείξω τα ουσιαστικά χαρακτηριατικά του- τα όρισα πρώτα ως ιδιαίτερη μορφή καθεστώτος της μορφής του καπιταλιστικού Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης και έ-δωαα τις γενικές γραμμές της σχετικής θεωρίας.
Στο πλαίσιο της έρευνας αυτής, και για ν' αποφύγουμε μια αφη-ρημένη τυπολογία, άφησα στην άκρη άλλες μορφές καθεστώτων εκτά-κτου ανάγκης, όπως τον βοναπαρτισμό κοα τις διάφορες μορφές οτρα-τιωτικής δικτατορίας, που αντιστοιχούν σε ιδιαίτερα είδη πολιτικής κρίσης. Ωστόσο, τα γενικά χαρακτηριστικά της πολιτικής κρίσης και του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης που εκθέσαμε στην πορεία της ανά-λυσης τσυ φασιστικού φοανομένου κοα της ιδιαίτερης κρίσης στην ο-ποία αντιοτοιχεί, μπορούν να χρησιμεύοουν ως αρχές για την ανάλυ-ση των άλλων κρίσεων και καθεστώτων εκτάκτου ανάγκης.
Επιοημαίνω, ωοτόοο, ότι αυτές οι κρίοεις και τα καθεστώτα εκτά-κτου ανάγκης, παρά τη θεωρητική τους αποκατάσταση παρουσιάζο-ντοα συχνά, στη συγκεκριμένη πραγματικότητα, με τρόπο σύνθετο. Συ-χνά, τα συγκεκριμένα καθεστώτα (ενώ κυριαρχεί μια μορφή καθεστώ-τος), παρουσιάζουν χαρακτηριστικά που προέρχοντοα από συγκερασμό πολλών μορφών καθεστώτων εκτάκτου ανάγκης και πολιτικών κρί-σεων. Αυτό συμβαίνει, άλλωστε, και με τους φασισμούς Γερμανίας και
400
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Ιταλίας, τους οποίους έχουμε αναλύσει ως δείγματα, που απεικονίζουν το φοανόμενο φαοιομός. Στην ιταλική κοα γερμανική περίπτωοη, τα ου-σιαοτικά χαρακτηριστικά του φαοισμού βγοάνουν στο φως πολύ ξεκά-θαρα και δεσπόζουν με πυκνότητα. Η ιοπανική περίπτωση, για παρά-δειγμα, διαφέρει, εφόσον παρουσιάζεται ως μορφή που συνδυάζει φα-σιαμό κοα ατρατιωτική δικτατορία, με την κυριαρχία της τελευτοάας.
Αυτός ο συνδυασμός άλλωστε των μορφών καθεοτώτος εκτάκτου ανάγκης οε μια ουγκεκριμένη περίπτωοη, εξαρχάται από την ιστορι-κή φάση. Τέλος, μια συγκεκριμένη περίπχωση καθεστώτος εκτάκτου ανάγκης μέσα στην ιοτορική της διάρκεια, μπορεί να εξελίσσετοα με τέτοιον τρόπο, ώστε τα χαρακτηριστικά που κυριαρχούν να μετασχη-ματίζοντοα κοα η κυριαρχία να μετατοπίζετοα από τη μια μορφή κα-θεοτώτος εκτάκτου ανάγκης σε άλλη.

Είχα επιοημάνει στην εισαγωγή ότι ο λόγος που καταπιάστηκα με τούτη τη μελέτη για τον φασισμό κοα το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης είναι η επικαιρότητα του ζητήματος φασισμός. Θα ήταν λάθος, όμως, να πιστεύει κανείς ότι οι πιθανότητες άλλων καθεστώτων εκτάκτου ανάγκης έχουν πλέον εξαφανιοτεί. Ο φασισμός δεν είναι η μόνη όψη του κινδύνου: ο βοναπαρτισμός κοα οι στρατιωτικές δικτατορίες ενε-δρεύουν πάντα. Κοα δεν θα έπρεπε να ξεχνάμε τις συγκεκριμένες σύν-θετες μορφές καθεστώτων εκτάκτου ανάγκης που μπορεί να ανακύ-ψουν, ανάλογα με τις συγκεκριμένες συγκυρίες. Ούτε και πρέπει να νομίζουμε ότι ο φασισμός, που ενδεχομένως θα επανεμφανιστεί, θα προσλάβει αναγκαστικά μορφές ταυτόσημες μ' εκείνες του παρελθό-ντος. To ίδιο ισχύει κοα για τη διαδικασία εκφασισμού που θα οδη-γούσε ο' αυτόν. Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται ποτέ με τον COLO τρό-πο. Η ίδια μορφή καθεστώτος εκτάκτου ανάγκης και το ίδιο είδος πολιτικής κρίσης, παρουσιάζουν διαφορετικά γνωρίσματα, ανάλογα με τις ιστορικές περιόδους στο πλαίσιο των οποίων εμφανίζοντοα.
Ο Μαρξ, μετά τον Χέγκελ, έλεγε πως κάποτε συμβαίνει ακόμα κοα η ιστορία να επαναλαμβάνεται οχην κυριολεξία: αλλά τότε, αυτό που την πρώτη φορά είχε τη μορφή τραγωδίας τη δεύτερη παίρνει τη μορ-φή κωμωδίας. Η διατύπωση είνοα βέβοαα εντυπωοιακή αλλά δεν είνοα ορθή παρά μόνον από μια ορισμένη οπτική γωνία: υπάρχουν πράγμα-τι οαματηρές κωμωδίες. Ο Λουδοβίκος Βοναπάρτης ήταν γελοίος μό-νον από ορισμένη σκοπιά. Κοα υπάρχουν στην ιστορία γελοίοι που δεν ακοτώνουν παρά τους άλλους.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
401
Μετά απ' όλα αυτά, το θεμελιώδες πρόβλημα που παραμένει είναι αν σήμερα, σε μια από τις μητροπόλεις του ιμπεριαλιομού, επίκειται μια διαδικασία εκφαοισμού ή αν έχει κιόλας αρχίσει. Δεν μπόρεσα να πραγματευθώ το ζήτημα τούτο στο πλαίοιο αυτού του κειμένου: θα αποατούσε συγκεκριμένη ανάλυση των σημερινών αυγκυριών. Ρίχνο-ντας όμως μια ματιά σ' ό,τι γράφετοα σήμερα για το θέμα, δύσκολα θ' απαντούσαμε στο ερώτημα, αν δεν είχαμε διασαφηνίσει, σε τι συνί-στατοα πραγματικά το φααιοτικό φοανόμενο και το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης. Σ' αυτήν την ανάγκη προοπάθησε ν' ανταποκριθεί τούτη η μελέτη.
Ωστόοο, πριν από κάθε απόπειρα απάντησης στο ερώτημα, θα ή-θελα να επισημάνω τους ακόπελους:
1. Είναι απόλυτα σωστό ότι ο μπαμπούλας του φασισμού ή της δι-κτατορίας χρηαιμοποιείτοα συχνά, κι όχι μόνον από δηλωμένες δεξιές δυνάμεις, με σκοπό να ανακοπεί η επαναστατική ορμή της εργατικής τάξης κοα των λαϊκών μαζών. Ξέρουμε τις διάφορες μορφές που μπο-ρεί να πάρει αυτός ο εκβιασμός που χρησιμοποιεί το φόβητρο του φα-αιομού. Ακόμη και για τις δυνάμεις της Αριστεράς, ο φαοιομός μπο-ρεί έτσι να γίνει ένα φάντασμα καθαρά απολογητικό. Κάποτε επίαης, το φαινόμενο παίρνει άλλες διαστάσεις: υπάρχουν πολλοί ειλικρινείς αγωνιατές που έχοντας ζήσει αλλά και ενεργά πολεμήσει τον φαοιστι-κό εφιάλτη, κατατρύχονται απ' αυτόν, σε σημείο που συχνά υποχω-ρούν αυτόματα, βλέποντας το φάσμα να ξεπηδά στο τέλος της δια-δρομής.
2. Αντίθετα, είναι επίσης σωστό, αν λιγάκι έχουμε διδαχθεί από την ιοτορία, ότι το ζήτημα του φαοισμού είνοα επίκαιρο, ότι πρέπει να το δούμε σοβαρά και να το χειριστούμε οωστά. Τελικά, αν η ιστο-ρία έχει κάποιο σκοπό, είναι ότι μπορεί να δώσει μαθήματα για το παρόν. Να λαθέψουμε σήμερα, και να είμαστε ανίκανοι να διαγνώ-οουμε την πραγματικότητα μιας ενδεχόμενης διαδικαοίας εκφασισμού, θα ήταν όσο ποτέ άλλοτε ασύγγνωοτο. Ο φαοιομός, όπως άλλωστε και τα άλλα καθεστώτα εκτάκτου ανάγκης, δεν είναι «αρρώστια» ή «ατύχημα» που ουμβαίνουν μόνο στους άλλους.
3. To ζήτημα της ενδεχόμενης επανεμφάνισης του φασισμού γίνε-ται πολύπλοκο, στο βαθμό που ξεπηδάνε, στη σημερινή φάση του ι-μπεριαλισμού και μέσα στις μητροπόλεις του, τόσο πολλές αλλαγές των κρατικών μηχανισμών και του θεσμικού συστήματος στο σύνολό του. To πρόβλημα έγκειται ακριβώς στο να μην συγχέουμε τη διαδι-κασία αλλαγών με μια ενδεχόμενη οημερινή διαδικασία εκφασισμού, παρά τις επιφανειακές αναλογίες (έχουμε συναντήσει αυτό το πρόβλη-μα στη σχέση ανάμεσα οτη διαδικασία μετατροπής του κράτους οε παρεμβατικό κράτος κατά την περίοδο του μεοοπολέμου, κοα τη δια-
402
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
δικασία εκφασισμού που καταλήγει στον φασισμό). To αντίθετο μάλι-στα, η οημερι/νή διαδικασία μετασχηματισμού δεν πρέπει να μας κρύ-βει το ενδεχόμενο να εκτυλίσσετοα μέσα της μια πραγματική διαδικα-σία εκφασισμού
4. Μια τελευταία παρατήρηση, αν ληφθεί υπόψη η επικαιρότητα της τελευταίας αυτής πλευράς του ζητήματος: διαπιστώσαμε στη με-λέτη μας πώς δεν είνοα μόνον η ένταοη της καταπίεοης που χαρα-κτηρίζει τη διαδικασία εκφασισμού. Η ένταση αυτή μπορεί, να είναι ενδεικτική μόνον ανάλογα με τις μορφές που θα αποκτούσε κοα σε συσχετιομό μ' ένα σύνολο χαρακτηριστικών στο πλούσιο του οποίου θα εντασσόταν.
Δεδομένου του αντικειμένου του κειμένου αυτού, προτιμώ να ση-μειώσω την ημερομηνία του επιλόγου.
Παρίσι, Ιούλιος 1970
Παράρτημα
Η ΕΣΣΔ ΚΑΙ Η ΔΙΕΘΝΗΣ

Η ΕΣΣΔ KAI H ΔΙΕΘΝΗΣ*
Μπορούμε τώρα να περάσουμε στο ζήτημα της σχέσης ΕΣΣΔ κοα Κομ-μουνιστικής Διεθνούς, που θα μας επιτρέψει να δικοαολογήσουμε τη θέση που αναπτύχθηκε ώς εδώ. Είναι γεγονός ότι μια σχέση ιδιαίτε-ρα στενή αποκαθίστατοα μεταξύ πολιτικής της Διεθνούς και ΕΣΣΔ, στην περίοδο που ακολουθεί το 6ο Συνέδριο (1928). Λέω ιδιαίτερα στενή, γιατί η σχέση υπήρχε από την ίδρυση της Κ.Δ.1 Πριν από το 1928, όμως, η σχέση αυτή δεν είνοα ούτε ενθεία ούτε άμεση: αποκα-
* To «Παράρτημα» αυτό τόσο στην πρώτη γαλλική έκδοση του Φααι-αμός και Δικτατορία όαο και οτην πρώτη ελληνική του 1976, είχε ενταχθεί στο μέσον ΤΟΟ βιβλίου, μετά το κεφάλαιο «Φασισμός και εργατική τάξη». Εδώ θεωρήσαμε ότι ως «Παράρτημα» είνοα οωστότερο να τοποθετηθεί οτο τέλος του κειμένου του Νίκου Πουλαντζά (σημείωση του επιμελητή).
1. Χρησιμοποιώ με επιφύλαξη τέτοιους περιγραφικούς όρους όπως «ι-διαίτερα οτενή»: ας σημειωθεί ότι δεν καλύπτουν βασικά τους οργανωη-κούς δεσμούς. Πραγματικά, το 5ο Συνέδριο, συνέδριο της μπολσεβικοποίη-σης (1924), είνοα το καθοριστικό για την αποκατάσταση των οργανωτικών δεσμών ΕΣΣΔ-Κ.Δ.-επί μέρους ΚΚ, ενώ η ίδιαίτερη στενή οχέση ΕΣΣΔ-Κ.Δ. για την οποία γίνετοα εδώ λόγος αποκαθίστατοα μόνο μετά το 1928: OL «ορ-γανωτικοί δεσμοί», δηλαδή το οργανωτικό πρόβλημα, δεν είνοα ούτε καθο-ριστικό ούτε το πρώτο.
406
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
θίοταται ουσιαστικά μέαα από το δρόμο της γενικής γραμμής που χα-ρακτηρίζεται από τον οικονομιομό, την απονσία γραμμής μαζών και την εγκατάλειψη του προλεταριακού διεθνισμού, γραμμής που κυριαρ-χεί προοδευτικά στην πολιτική του κόμματος των μπολσεβίκων στην ΕΣΣΔ, και ταυτόχρονα στην πολιτική της πλειονότητας των επιμέρους κομμουνιστικών κομμάτων.
Όμως, ακόμα κι όταν ο δεσμός της πολιτικής της Διεθνούς με την ΕΣΣΔ γίνεται «ιδιαίτερα στενός», ο κρίκος της ίδιας γενικής γραμής, που ουνδέει την Κ.Δ. με την ΕΣΣΔ, όιατηρεί τη οημαοία του. Διότι:
α) Ο κρίκος σύνδεσης Κ.Δ. και ΕΣΣΔ επιτρέπει να γίνει αντιλη-πτός ο δεσμός, παρά την ανισότητα με την οποία τα επί μέρους Κ.Κ. εφαρμόζουν τις εντολές της Κ.Δ. κοα παρά το οποιοδήποτε περιθώριο αυτονομίας που διατηρούν.
β) Ξεκι/νώντας απ' αυτόν τον κρίκο θα γίνει δυνατό να λάβουμε υ-πόψη μια σειρά αντιφάσεις και σφάλματα της εοωτερικής πολι/ακής του μπολσεβίκικου κόμματος κοα της παγκόσμιας στρατηγικής της ΕΣΣΔ: αντιφάσεις κοα σφάλματα που αντανακλώνται στην πολιτική της Διεθνούς.
γ) Μας επιτρέπει, κυρίως, να συνδέσουμε κοα να καταλάβουμε την πραγματική σημασία ορισμένων παραγόντων ή περιστατικών που α-φορούν την ΕΣΣΔ και που, γενικά, υποτίθετοα πως καθορίζουν, κα-θαυτά, την πολιτική της Κομμουνιστικής Διεθνούς: πραγματικά, μό-νον αν προσδιορίσουμε τη σχέση της γενικής πολιτικής γραμμής με την πάλη των τάξεων θα κατανοήσουμε «αυτό που πραγματικά συμ-βαίνει στην ΕΣΣΔ, κοα θα εντοπίσουμε το νόημα κοα το ρόλο των δια-φόρων παραγόντων που συνδέουν τη Διεθνή με την ΕΣΣΔ.
Ξέρουμε ότι ορισμένα «περιστατικά» αναφέρθηκαν από διαφόρους συγγραφείς που θέλησαν να τεκμηριώσουν γενικά, χωρίς ακριβή πε-ριοδολόγηση, έναν ευθύ, άμεσο αλλά επαρκή δεσμό μεταξύ ΕΣΣΔ και Διεθνούς, κοα μάλιστα, από την εποχή της ίδρυσης της τελευταίας ή περίπου τότε. Όμως, οι παράγοντες αυτοί δεν επαρκούν, αυτοί καθ-αυτοί, για να ερμηνεύσουν και να τεκμηριώσουν το δεομό ΕΣΣΔ-Διε-θνούς, ούτε βέβοαα πριν από το 1928 αλλά ούτε και μετά από τοντη τη χρονολογία.
1. Πρώτος παράγοντας που ουχνά προτείνεται: η εσωκομματική πάλη των ομάδων τον μπολσεβίκικου κόμματος. Στην προκειμένη πε-ρίπτωση η ερμηνεία της σχέσης ΕΣΣΔ-Διεθνούς, σε γενικές γραμμές, είναι η ακόλουθη: όταν ο Στάλιν διεξάγει αγώνα εναντίον της Αρι-οτερής Αντιπολίτευσης, στηρίζετοα απευθείας οτα «δεξιά» οτοιχεία, τόοο της ΕΣΣΔ όσο κοα της Διεθνούς, πράγμα που προκαλεί μια «δε-ξιά» στροφή. Όταν ο Στάλιν διεξάγει αγώνα εναντίον της «δεξιάς α-ντιπολίτευσης» στην ΕΣΣΔ, συμβαίνει το αντίστροφο, πράγμα που
Η ΕΣΣΔ KAI H ΔΙΕΘΝΗΣ
407

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου