Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου 2009

Νίκος Πουλατζάς - Φασισμός και Δικτατορία (ολόκληρο το βιβλίο) Μέρος 7

Σημείωση: Το κείμενο έχει μετατραπεί από pdf αρχείο και γι' αυτό περιέχει μικρά λάθη σε κάποιες λέξεις. Είναι όμως ευανάγνωστο. Για το πρωτότυπο pdf το οποίο δεν περιέχει τα μικρά αυτά λάθη (που όμως δεν αναγνωρίζει τους χαρακτήρες/γράμματα), πηγαίνετε εδώ: http://www.gamato.info/details.php?id=d6f1d034cce68d738d0d3d511dc56e9a097b8b2d


ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
309
νόμενο γίνεται πιο αξιοοημείωτο, αν συγκρίνουμε τον φασισμό με διά-φορα αντιδραστι,κά, αλλά κατεξοχήν αγροτικά πολιτικά μαζικά κινή-ματα πον ξεπηδούν, την ίδια εποχή, στις χώρες της Ανατολικής Ευ-ρώπης (Ουγγαρία, Ρουμανία κ.λπ.) ή ακόμα και στην Ιοπανία. Η αι-τία του φοανομένου συνίστατοα στο ότι ο φασισμός εκπροοωπεί ενερ-γά τα συμφέροντα του μονοπωλιακού καπιταλισμού, οε μια φάση ό-που η αντίφαση των ουμφερόντων αυτών με το σύνολο του αγροτι-κού τομέα παίρνει οξύτατες μορφές. Ο φασισμός βασιζόμενος σ' αυ-τήν τη δευτερεύουσα αντίφαση μέαα στο ίδιο το πλαίσιο της υπαί-θρου καταφέρνει ν' αποκρύψει την κύρια αντίφαοη (μεγάλη ιδιοκτη-αία-λαϊκές τάξεις υπαίθρου) με τρόπο εντελώς ώιαίτερο. Στην παρού-σα περίπτωση ο φασισμός εμφανίζετοα, ουσιαστικά, περισσότερο ως έκφραση της αντίδρασης του αυνόλου του αγροτικού τομέα εναντίον του εκκαπιταλισμού της γεωργίας, παρά ως άμεση αντίδραοη της φτωχής αγροτιάς, δηλαδή της μικροαστικής τάξης της υπαίθρου, ενα-ντίον της μεγάλης ιδιοκτησίας. Όσον αφορά ειδικότερα τη μικροαστι-κή τάξη της υπαίθρου, χάρη στον φασισμό, η εξέγερσή της αποκρυ-οταλλώνεται σχεδόν αποκλειστικά, εναντίον του πιστωτικού συστήμα-τος -τραπεζικό κεφάλαιο- του «Εβραίου κερδοσκόπου», εναντίον της μείωσης των τιμών των αγροτικών προϊόντων οτην αγορά της πόλης, εναντίον του βιομηχανικού προλεταριάτου.
Ο φασισμός εμφανιζόμενος ως προστάτης του συνόλου της γεωρ-γίας συνδέεται πολιτικά κοα οργανωτικά με τη μεγάλη ιδιοκτησία πο-λύ περισοότερο στην ύπαιθρο, παρά στην πόλη, όπου κατευθύνει την αντίδρααη της μικροαοτικής τάξης εναντίον του μονοπωλιακού κεφα-λαίου. Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι ο φασιομός, με τη δημαγωγική μάλιστα μορφή του, δεν παίζει κάποιο ιδεολογικό ρόλο σε σχέση με τη φτωχή αγροτιά- οημαίνει, όμως, ότι στην ύπαιθρο αναδεικνύεται μάλλον ως ιδεολογικοστρατιωτικό κίνημα, που συνδέεται άμεσα με την μεγάλη ιδιοκτησία, παρά σαν κίνημα, που από τη φύση του, συνδέε-τοα με την μικροαστική τάξη της υπαίθρου. Αυτό είναι άλλωστε το τί-μημα που ο φαοισμός πρέπει να πληρώσει οτους μεγαλοκτηματίες για να εξαγοράοει την επικράτηση του μονοπωλιακού κεφαλαίου. Τέλος, κι εδώ επίσης διαπιοτώνουμε ότι μία από τις βασικές λειτουργίες του φασισμού συνίστατοα στο να διαιρεί τις λαϊκές τάξεις των πόλεων της επαρχίας χάρη στο μύθο της «ενότητας» της αγροτιάς.
Και για να επανέλθουμε τώρα στη σχέση των διαφόρων τάξεων και ταξικών τμημάτων της υπαίθρου με τον φασισμό. Ας θυμηθούμε την ενεργητική και άμεση υποατήριξη που η μεγάλη γαιοκτησία προ-οέφερε ατον φασισμό. Παρόμοια είνοα η περίπτωοη της πλούαιας α-γροηάς, μολονότι, ανάλογα με τις περιοχές, ένα τμήμα της μοιάζει να συμμερίζετοα τους ίδιους ενδοιασμούς για τον φαοισμό με την μεοαία
310
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
αγροτιά. Πραγμαηκά, η μεσαία αγροτιά φαίνεται πως ήταν, δίπλα στους αγρεργάτες, η λιγότερο ενάλωτη από τον φασιομό αγροτική τά-ξη, τουλάχιοτον για ένα ορισμένο διάστημα. Παρόλο που δεν μπορού-με να εξομοιώσουμε την αντίσταση στον φασισμό της μεοαίας αγρο-τιάς και ενός τμήματος της πλούσιας αγροτιάς, με την αντίσταση του μεσαίου βιομηχανικού κεφαλαίου, υπάρχουν, ωστόσο, αναλογίες οτην πολιτική τους στάση. Από την άλλη μεριά, οι μεσοάοι καλλιεργητές τείνουν προς τον φασισμό περισσότερο από τους μεααίους ιδιοκτήτες.
Η φτωχή αγροηά, δηλαδή η μικρή παραγωγη κοα η μικροαστική τάξη της υπαίθρου, διχάστηκε βαθιά εμπρός στο φασιστικό φαινόμενο. Αν διακρίνετοα από τη μεααία αγροτιά κατά το ότι υποστήριξε πιο α-νοιχτά, κοα στην πλειονότητά της τον φαοισμό, ωστόοο η περίπτωσή της είνοα πιο περίπλοκη από την μικροαστική τάξη των πόλεων. Η μι-κροαστική τάξη της υπαίθρου πλησίαοε, οτην πλειοψηφία της, τον φα-σισμό, αλλά δεν οτρατεύτηκε ενεργά σας γραμμές του. Ακόμη και α-πό εκλογική σκοπιά, οι διαφορές είνοα πολύ έντονες. Οι μικροϊδιοκτή-τες συγκεκριμένα, οτις περιοχές όπου είχε πραγματοποιηθεί η αγροτι-κή μεταρρύθμιση -OL πασίγνωστοι κληρούχοι χωρικοί- αντιστάθηκαν πιο σθεναρά στην πίεση του φασισμού από τους μικροκαλλιεργητές ή τους κολίγες-εμφυτευτές των φεουδαρχικών κτημάτων. Οι τελευταίοι ή-ταν, σε μεγάλο βαθμό, διαποτισμένοι από τη φεουδαρχική ιδεολογία και περισσότερο διχασμένοι από τη μικροαστική τάξη των πόλεων.
Η αιτία του φαινομένου αυτού δεν είναι διόλου κάποια «δημοκρα-τική» αρετή της μικρής ιδιοκτησίας, όπως θα ήθελε μια ολόκληρη αει-ρά ιδεολόγων της «τρίτης δύναμης». Αυτή η θέση οδήγησε τον Α. Τά-σκα να υποοτηρίξει ότι ένας από τους λόγους της επιτυχίας του φα-σιομού ήταν η ανυπαρξία αγροτικής μεταρρύθμισης κοα επομένως μιας σημαντικής τάξης μικροϊδιοκτητών αγροτών. Στην πραγματικότητα, οι τελευταίοι, ακριβώς όπως οι μικροαστοί των πόλεων, οδηγούντοα προς ένα «δημοκρατικό» ριζοσπαστισμό, και ταυτόχρονα, όπως έδειξε ο Μαρξ, σε συγκεκριμένες περιπτώοεις, είνοα ιδι,αίτερα επιρρεπείς οτο να υποστηρίξουν μαζικά βοναπαρηστικές μορφές κράτους. Ο διχασμός τους μπροστά στο φασιστικό φαινόμενο οφείλετοα στο γεγονός ότι αυ-τός παρουσιάζει ιδιότυπα ιδεολογικοπολιτικά γνωρίσματα. Ο φασι-σμός, φοανόμενο των πόλεων αρχικά, στην επαρχία συνδέεται άμεσα με τη μεγάλη ιδιοκτησία, που τα φεουδαρχικά ιδεολογικά γνωρίσμα-τά της αντιφάακουν προς τα ιδεολογικά γνωρίσματα της μικρής γοαο-κτησίας. Τέλος, η σχέση των εργατών γης με τον φασιαμό εξαρτάται ταυτόχρονα από το χαρακτήρα της αγροτικής επιχείρηαης ατην οποία δουλεύουν, από τις πολιτικές μορφές που προοέλαβε ο αγώνας τους, αλλά επίσης κι από το βάρος των ιδεολογικών παραγόντων. Αν και ήταν εχθρικοί, στην πλειονότητά τους, προς τον φαοισμό, προσχώρη-
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
311
οαν σ' αυτόν κυρίως χάρη στις έμμεοες πιέσεις που άοκησε επάνω τους η μεγάλη ιδιοκτησία. Οι αγρεργάτες των καθαρά καπιταλιστικών επιχειρήσεων φαίνεται ότι αντιστάθηκαν περισσότερο από τους αγρερ-γάτες των ημιφεουδαρχικών εκμεταλλεύσεων, γιατί οι τελευταίοι υφί-ατανται την πίεοη της φεσυδαρχικής ιδεολογίας.
δ) Ο μονοπωλιακός καπιταλισμός και η ύπαιθρος: πραγματική κατά-οταοη της αγροτιάς επί φαοισμού
Ποια είναι η πραγματική οικονομική πολιτική του κατεοτημένου φα-σισμού απέναντι στις τάξεις και τα ταξικά τμήματα της υπαίθρου; Οι αγρεργάτες μαζί με τους μικροαστούς των πόλεων θα είνοα τα κύρια θύματα του φασισμού από οικονομική άποψη. Ο εκκαπιταλισμός, με τη μορφή μονοπωλιακού καπιταλιαμού, συντελείτοα αποκλειστικά σε όφελος της μεγάλης ιδιοκτησίας και της πλούσιας αγροτιάς. Ωοτόοο, πρέπει να προσέξουμε δύο σημαντικά φαινόμενα:
1. Η οικονομική εκμετάλλευση από το μονοπωλιακό κεφάλαιο και τη μεγάλη ιδιοκτηοία δεν γίνεται με την απαλλοτρίωση των μικρών παραγωγών, παρόλο που πάρθηκαν ορισμένα μέτρα και προς αυτήν την κατεύθυνοη. Δεδομένου του χαρακτήρα της φάσης ανάπτυξης, η εκμετάλλευση παίρνει κυρίως έμμεοες μορφές. Σε τέτοιο βαθμό μάλι-στα που ο Μπετελέμ,3 μιλώντας γι' αυτήν τη διατήρηση των μορφών μικροϊδιοκτησίας στην ύπαιθρο, φτάνει οτο σημείο να θεωρεί:
«...τη συντηρητική πλευρά της ναζιοτικής πολιτικής [...] ιδιαίτε-
ρα εκπληκτική, αφού η αγροτική μικροϊδιοκτησία είναι αντίθετη
με τις οικονομικές ανάγκες του Ρόαχ. [...] Αν το ναζιστικό κα-
θεστώς ανέχτηκε όλα αυτά τα άτοπα, αυτό οφείλετοα στην επι-
θυμία του να διατηρήσει ανέπαφο έναν από τους παράγοντες του
συντηρητισμού των αγροτών...»
Δίπλα, λοιπόν, στους πολιτικούς λόγους που συνηγόρησαν για τη
διατήρηοη της μικρής ιδιοκτησίας και εκμετάλλευσης, θα έπρεπε να
θυμίοουμε και τους λόγους που επισημαίνει ο Κάουτοκυ οτο Αγροτι-
κό ζήτημα. Πρόκειται γαι τις «οι,κονομικές» αντίρροπες τάσεις στην
εγγενή τάση εξαφάνισης της μικρής αγροτικής επιχείρησης, που δη-
μιουργεί η ανάπτυξη του καπιταλιομού στη γεωργία. Φαινόμενο πιο
έντονο, αλλά ανάλογο μ' εκείνο των σχέσεων μεγάλου κεφαλαίου κοα
μικρής παραγωγής:
3. Ch. Bettelheim, L'economie allemande sous le nazisme: un aspect de la decadence du capitalisme, o. 36.
312
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
«Οι αντίρροπες τάσεις κοα ρεύματα που αντιοτρατεύονται τη δια-
δικασία συγκεντροποίησης κεφαλαίου στη βιομηχανία, είνοα επί-
σης αισθητές στη γεωργία, και η αναλογία είνοα ολοφάνερη. [...]
Αλλά στη γεωργία εκδηλώνονται επίσης κοα άλλες τάσεις που δεν
λειτουργούν στη βιομηχανία [...]».*
Συμφέρει θαυμάσια στη μεγάλη γοαοκτηοία η διατήρηση ενός τομέα
μικρής έπιχείρησης: γιατί το υψηλό κόοτος παραγωγής του μικρού
κτήματος επιτρέπει τη διατήρηση των αγροτικών τιμών οτα επίπεδά
τους' γιατί, μπροοτά οτην αστυφνλία που προξενεί ο καπιταλισμός, η
μικρή επιχείρηση δένει τους αγρότες με τη γη παρέχοντας έτσι στους
μεγαλογαιοκτήμονες την αναγκαία εργατική δύναμη- γιατί, λόγω της
φύσης του εδάφους, το μικρό κτήμα που γειτονεύει με μια μεγάλη ι-
διοκτησία, δεν είναι πάντα αυτό που θα «στρογγυλέψει» και θα με-
γαλώσει τη μεγάλη εκμετάλλευση.
2. Αν οι υποσχέσεις του φασισμού για εποικισμό και διανομή της γης παρέμειναν γράμμα κενό γι,α τη φτωχή αγροτιά, ωσχόσο δεν έ-λει/ψαν τα μέτρα που έφεραν απτά αποτελέσματα. Με την εξαγορά ε-κτάοεων, την αξιοποίηση νέων κοα τις κατακτήσεις, δημιουργείται έ-να νέο τμήμα μεσαίων (και πλουσίων) ιδιοκτητών, φασιστών οπωσδή-ποτε, και στους οποίους διανέμοντοα οι εκτάσεις αυτές. Τα μέτρα πιά-νουν «μ' ένα σμπάρο δυο τρυγόνια»: πετυχαίνουν τη διείοδυση του καπιταλισμού στη γεωργία, παραμερίζοντας το εμπόδιο της μικρής ι-διοκτησίας, και ταυτόχρονα δημιουργούν μια γερή κοινωνική βάση για τον φασισμό οτις επαρχίες.
3. Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
Σύμφωνα με την τελευταία απογραφή του 1925, το 23% του συνολι-κού πληθυομού τη Γερμανίας ζει από τη γη. Η κατανομή των μορ-φών ιδιοκτησίας και εκμετάλλευσης ακολουθεί, σε μεγάλο βαθμό, τη διαχωριστική γραμμή του Έλβα. Στα όυτικά της Γερμανίας, με την ε-πιρροή του Ναπολεόντειου Κώδικα και της εκβιομηχάνισης, αλλά ε-πίσης λόγω των μορφών της «αστικής δημοκρατικής επανάστασης» στις περιοχές αυτές, διαπιστώνουμε κατακερματισμό της αγροτικής εκ-μετάλλευσης και διανομή της γης που καταλήγει οτη Ρηνανία, τη Βά-δη και τη Βυρεμβέργη σε μικροσκοπικά αγροκτήματα κληρούχων χω-ρικών. Στη Βαβαρία και τη Σαξονία κυριαρχούν η πλούσια η μεσαία εκμετάλλευση και το σύστημα της αγρομίοθωσης.
Η ανατολική Γερμανία παρέμεινε η περιοχή της μεγάλης γαιοκτη-σίας, που καταλαμβάνει το 64,4% των εδαφών στο Μέκλενμπουργκ, το 57% στην Πομερανία και αχεδόν το 70% στην περιοχή του Στράλ-ζουντ. Η μεγάλη ιδιοκτησία έχει κιόλας στραφεί αποφασιστικά προς την καπιταλιατική εκμετάλλευση,' παρά το γεγονός ότι επιβιώνουν ο-
1. Συγκεκριμένα, προς το τέλος του 19ου αιώνα, η μηχανοποίηση και η χρησιμοποίηση λυιασμάτων είναι αρκετά προωθημένες (Κ. Kautsky, ό.π., ο. 67 κ.ε.).
314
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
ρισμένα φεουδαρχικά κατάλοιπα. Τα μικρά τιμαριωτικά εξαρτήματα των μεγάλων κτημάτων δεν σπανίζουν (ουγκεκριμένα οτο Σλέσβιχ-Χόλοταϊν), και οι αγρεργάτες είνοα συχνά δεμένοι με μια ορισμένη α-γροτική εκμετάλλευση, στη βάοη εθιμικού κανονισμού.2
Συνολικά, το 38% των γαιών ανήκει στη μεγάλη γοαοκτησία, το 40% στην εκμετάλλευση που έχει έκταση από 5 έως 100 εκτάρια (το ποσοστό αυτό ισομοιράζεται περίπου μεταξύ της μεσαίας και της πλούσιας εκμετάλλευσης) και το υπόλοιπο στη μικρή ιδιοκτησία-εκμε-τάλλευση. Ο αριθμός των αγρεργατών ανέρχεται οτα 2.600.000 άτομα περίπου.3
Μετά το τέλος του πολέμου, η κατάσταση της γεωργίας δεν παύει να επιδεινώνετοα. Η ψαλίδα μεταξύ αγροτικών και βιομηχανικών τι-μών ανοίγει: οι αγροτικές τιμές πέφτουν κατά 40%, και, μετά την κρί-ση του 1929, το ακαθάριοτο εισόδημα της γεωργίας μειώνετοα κατά 28,5%, πράγμα που μετατρέπει σε ελλειμματική την πλειονότητα των αγροτικών επιχειρήσεων - συμπεριλαμβανομένων των μεσαίων, κάπο-τε ακόμα και των πλουσίων επιχειρήοεων.4
Και η κατάσταση επιδεινώνεται περιοοότερο αν πάρουμε υπόψη τα νψηλά και σταθεροποιημένα ενοίκια, καθώς και τα βάρη των υποθη-κών. Η χρέωση της μικρής και μεσαίας γοαοκτησίας παίρνει λίγο λί-γο καταστροφικές διαστάσεις (12 δισεκατομμύρια μάρκα το 1932, ε-νώ η εξυπηρέτηση του χρέους φτάνει στα 11%). OL καταοχέσεις για χρέη πολλαπλασιάζοντοα. Η μεγάλη όμως γοαοκτησία, κύριος παραγω-γός δημητριακών, καταφέρνει, χάρη στη δασμολογική κυβερνητική πο-λιτική, κυρίως από το 1930, να διατηρήσει τι,ς τιμές της, ενώ οι τι-μές των προϊόντων της κτηνοτροφίας και των καλλιεργειών δευτε-ρεύουσας σημαοίας, των προϊόντων δηλαδή της μικρής κοα μεσαίας ι-διοκτησίας, πέφτουν. Η μεγάλη ιδιοκτησία πετυχαίνει κρατικά μέτρα υποοτήριξης μέσω της Osthilfe (βοήθεια στην Ανατολή), ενώ OL φόροί συνθλίβουν τη μικρή και μεσαία ιδιοκτησία. OL μισθοί των αγρεργα-τών πέφτουν ραγδαία
Στο τέλος του πολέμου, οι μικροί αγρότες και ένα τμήμα των με-σαίων αγροτών στη Δύση πλησιάζουν τη αοσιαλδημοκρατία, κάποτε δε, και το Κομμουνιοτικό Κόμμα Γερμανίας. Συμμετέχουν ενεργά στα «αγροτικά ουμβούλια», ενώ οι αγρεργάτες εγγράφονται μαζικά στα σοσιαλδημοκρατικά συνδικάτα. Η κύρια διεκδίκηαή τους είνοα η δια-
2. Μ. Weber, Gesammelte Aufsatze zur Sozial und Wirtschafis-Geschichte, 1924, σ. 470 κ.ε.
3. G. Castellan, ό.π., o. 148 κ.ε.
4. G. Castellan, ό.π., a. o. 166.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
315
νομή των μεγάλων κτημάτων, η Siedlung. Αλλά ο κρατικός μηχανι-σμός σαμποτάρει τους νόμους και τα διατάγματα περί αναδασμού που πάρθηκαν το 1919, σύμφωνα με τα οποία το κράτος μπορούοε να ε-ξαγοράσει τα δύο τρίτα των ιδιοκτησιών που ξεπερνούσαν τα 100 ε-κτάρια. Έτσι, OL νόμοι παραμένουν νεκρό γράμμα. Η σοσιαλδημοκρα-τία σύντομα εγκαταλείπει τις απόπειρες πραγματοποίησης των οχε-δίων αγροτικής μεταρρύθμισης. Στην Πρωοία άλλωστε, περιοχή που κατεξοχήν υπάρχουν μεγάλα κτήματα, η σοσιαλδημοκρατία κατέχει η ίδια την εξουσία μέχρι να παραμεριστεί από τον Φον Πάπεν, το 1932. Όοο για το Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας, μέχρι το 1930, αγνοεί το αγροτικό ζήτημα.
Σ' αυτήν την κατάσταση, η φτωχή αγροτιά περνά μια βαθιά πολι-τικοϊδεολογική κρίση στη διάρκεια του εκφασισμού. Μετά το 1928, εμφανίζονται στο Σλέσβιχ-Χόλσταϊν μορφές «αγροτικής ανταρσίας» και εξαπλώνονται σ' όλο το Βορρά και την Ανατολή. Ποικίλλουν α-πό τη μαχητική άρνηση καταβολής των φόρων ώς τις επιθέσεις ενα-ντίον των φορατζήδων και των κλητήρων, και ώς τις δυναμιτιστικές ενέργειες. Παράλληλα, η μεγάλη ιδιοκτηοία και οι πλούσιοι αγρότες προπαγανδίζουν την ιδεολογία των δεομών «αλληλεγγύης που σφυρη-λατεί η γη» στο σύνολο την «αγροτιάς», και συοπειρώνουν τις λαϊκές τάξεις των επαρχιών σ' έναν κοινό αυνεταιριομό «αγροτικής άμυνας», το Griine Front. Κυριαρχεί το σύνθημα της «πράσινης δημοκρατίας» της υπαίθρου εναντίον της «χρυσής δημοκρατίας» των πόλεων.5
Όμως, παράλληλα με τις δημαγωγικές υποσχέοεις προς τις λαϊκές τάξεις της υπαίθρου, ο εθνικοοοσιαλιομός εκμεταλλεύεται οε βάθος τις πολιτικές και τις ιδεολογικές τάοεις που ξεπηδούν μέσα από την κρί-ση. Ο εθνικοσοσιαλισμός εκμεταλλεύεται τις αναρχο-πραξικοπηματικές εξεγέρσεις της αγροτιάς, υποστηρίζοντάς τες πολύ ουχνά.
Στα αγροτικά παραρτήματα του εθνικοσοσιαλισμού, υπό την ηγε-σία του Β. Νταρέ, επικρατεί ο «αντάρτικος» χαρακτήρας κι έτσι ου-χνά σε συνεννόηση με το μηχανισμό των SA αντιπολιτεύονται τον «πολιτικό» μηχανισμό του κόμματος.6
Εκείνο όμως που είναι ακόμα πιο καθαρό, είναι το όφελος που α-ποκομίζει ο εθνικοσοσιαλισμός από το μύθο της «ενότητας της αγρο-τιάς» εναντίον της «βιομηχανίας» και του «εμπορίου». Ο μύθος καλ-λιεργείται κάτω από την κυριαρχία της φεουδαρχικής ιδεολογίας που προπαγανδίζει την «εμπιστοσύνη στους προσωπικούς δεσμόύς γης και αί,ματος», που συνδέουν τους «εργαζομένους στη γη». Κανείς δεν το εξέφραοε καλύτερα από τον ίδιο τον Χίτλερ:
5. Κ. Bracher, ό.π., α. 168.
6. Κ. Bracher, ό.π., α. 169.
316
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
«Πολλά cuto τα σημερινά δεινά μας είναι αποτέλεσμα της νοοη-
ρής δυσανολογίας του πληθυομού πόλεων και υπαίθρου. Ποτέ δεν
θα έχουμε κάνει αρκετά προκειμένου να διατηρηθεί μια κατάστα-
ση υγείας στην αγροτιά που αποτελεί το θεμέλιο ολόκληρου του
έθνους. [...] Έτσι, η βιομηχανία κοα το εμπόριο θα εγκαταλεί-
ψουν τη νοσηρή ηγετική τους θέση κοα θα ενσωματωθούν στο γε-
νικό πλαίσιο μιας εθνικής οικονομίας που θα βασίζετοα στις α-
νάγκες...»
Σ' ένα μυστικό υπόμνημα προς τον Χίτλερ, το 1930, ο Β. Νταρέ, θεω-
ρεί ως κύριο στόχο της εθνικοσοοιαλιστικής πολιτικής στην ύποαθρο
«τη χρησιμοποίηση της κακοδαιμονίας κοα των απεργιών των αγρο-
τών εναντίον της δημοκρατικής κυβέρνησης των πόλεων»!7 Και στο
προοίμιο του νόμου της 12ης Μαΐου 1933 για τη θέσπιση των Erbhofe,
αναφέρεται:
«Οι άρρηκτοι δεομοί γης κοα αίματος είναι απαραίτητη προϋπό-
θεση για την υγιή διαβίωαη ενός λαού. To αγροτικό καθεοτώς
των περασμένων αιώνων εξασφάλισε στη Γερμανία, και από νο-
μοθετική άποψη επίσης, αυτόν το δεσμό που γεννιέται από το
ζωηφόρο ουναίσθημα του πληθυσμού της υπαίθρου».8
Η φεουδαρχική ιδεολογία εξάλλου είναι διαρκώς αισθητή στις μορφές
που προολαμβάνουν οι εθνικοοοσιαλιοτικές ουντεχνίες οτις επαρχίες.
Και ο Β. Νταρέ θα βάλει ο' ένα από τα βιβλία του, το 1934, τον τίτ-
λο: Η Νέα Αριοτοκρατία γης και αίματος.
Βέβαια ο εθνικοσοσιαλισμός παραμένει ουοιαστικά κίνημα των πό-λεων. Τα αγροτικά τμήματα του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος δη-μιουργούνται μόλις το 1930. Όσο για την αναλογία των μελών του ε-θνικοσοσιαλιστικού κόμματος, το 14% ανήκει στην αγροτιά (το 1930)• το ποσοστό αυτό πέφτει στο 10,7% το 1934.9
Μολονότι η στατιστική αυτή δεν κατατάσσει τους αγρεργάτες ατην αγροτιά, το ποσοστό αγροτών που είναι γραμμένοι στο Ναζιστικό Κόμμα είναι κατώτερο από την αναλογία τους στο σύνολο του πλη-θυσμού (23% περίπου)- αντίοτοιχη δυσαναλογία συναντάμε και στην εργατική τάξη. To μεγαλύτερο τμήμα των μελών αυτών είναι μεγα-λοϊδιοκτήτες και μικροκαλλιεργητές. Από την άλλη μεριά, δεν υπάρ-χουν σχεδόν καθόλου μέλη αγροτικής προέλευσης στα ανώτερα κλιμά-κια του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος.
7. Κ. Bracher, ό.π.
8. Αναφέρεται από τον W. Reich, Massenpsychologie des Faschismus..., ό.π., o. 79.
9. K. Bracher, ό.π., o. 169, 256.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
317
Ωοτόοο, είναι σημαντική η υποστήριξη της υπαίθρου προς τον Χίτ-λερ. Εκδηλώνετοα κύριως στο εκλογικό επίπεδο, παρόλο που οι ιδεο-λογικοί παράγοντες, σε συνδυασμό με τις μορφές εκμετάλλευσης, παί-ζουν πρωταρχικό ρόλο στην κατανομή των αγροτών ψηφοφόρων.10 To 1930, στις βορειοανατολικές περιοχές κυρίως, ξεκινώντας από το Σλέσ-βιχ-Χόλσταϊν, κοα την περιοχή της Ανατολικής Πρωσίας, ο εθνικοσο-σιαλισμός γνωρίζει μεγάλη εκλογική επιτυχία. Σε τούτη την περιοχή, δεν είνοα μόνον η μεγάλη ιδιοκτησία, που υποατηρίζει άμεσα τον ε-θνικοσοσιαλισμό, αλλά κοα η μικρή εκμετάλλευση, στην οποία υπάγο-νται τα τιμαριωτικά εξαρτήματα των μεγάλων κτημάτων κοα η οποία επηρεάζεται από τη φεουδαρχική ιδεολογία: ολοκάθαρη είναι η περί-πτωση στο Σλέσβιχ, όπου κυριαρχεί η εκμετάλλευοη κτημάτων που α-νήκουν στο δημόσιο.
Η μεσαία εκμετάλλευση, γεμάτη φεουδαρχικά κατάλοιπα, και η ο-ποία δεν περιλαμβάνει «κεφαλαιοκράτες-εισοδηματίες» με την κυριο-λεξία του όρου, αντιστέκετοα περισσότερο οτο ναζι,σμό, ψηφίζοντας τους Γερμανούς Εθνικόφρονες, μολονότι, επειδή υφίσταται κι αυτή την πίεση της φεουδαρχικής ιδεολογίας, η αντίστασή της είνοα πιο α-δύνατη απ' ό,τι στην περίπτωση της μεσαίας εκμετάλλευοης στη Δύ-ση. Οι αγρεργάτες, θύματα κι αυτοί των ημιφεουδαρχικών ιδεολογι-κοπολιτικών σχέσεων και πολλαπλών πιέσεων, προβάλλουν μικρότερη αντίσταση από τους αγρεργάτες της Δύσης.
Στη Δύση, τα πράγματα είνοα πιο περίπλοκα. Η μεσαία αγροτιά, πολύ σημαντική εδώ, και ένα τμήμα της πλούοιας αγροτιάς, αντιστέ-κονται για πολύ καιρό στο ναζισμό, ψηφίζοντας το καθολικό Zentrum. Ενδεικτική είνοα η περίπτωση της Βαβαρίας όπου κυριαρχεί η μεοαία εκμετάλλευση. Η αντίσταση της μεσαίας αγροτιάς, που παρουσιάζει ε-δώ αναλογίες μ' εκείνη του μεσαίου κεφαλαίου, οφείλεται επίσης στην υποτυπώδη συμμαχία που έχει γίνει, υπό τον Μπρύνινγκ κοα τον Σλάιχερ, μεταξύ μεσαίου κεφαλαίου και μεοαίας αγροτιάς εναντίον του μεγάλου κεφαλαίου. Στην ύποαθρο της Δύσης η πλειονότητα της μικρής εκμετάλλευοης, υποστηρίζει τον εθνικοσοσιαλισμό, παρόλο που εκδηλώνοντοα αημαντικές διαφωνίες. Η αγροτική Ρηνανία για παρά-δειγμα, περιοχή όπου κυριαρχεί η μικρή ιδιοκτησία, αντιατέκετοα οτο ναζισμό• το ίδιο και η Κάτω Σαξονία, περιοχή επίοης μικροϊδιοκτη-τών. Από τους μικροκτηματίες, οι καλλιεργητές θα στραφούν πρώτοι
10. Για ό,τι ακολουθεί, βλ. R. Heberle, Social Movements, An Introduction to Political Sociology, 1951, a. 226 κ.ε.- επίσης, Ch. Loomis και A. Beagle, «The Spread of German Nazism in Rural Areas», στο American Sociological Review, Δεκέμβριος 1946, o. 724 κ.ε.
318
0 ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΥΠΑΙΘΡΟΣ
προς το ναζισμό. Αυτό συμβαίνει στην περιοχή γύρω από την Νυρεμ-βέργη. Ας σημειωθεί άλλωστε ότι το τμήμα των μικροκτηματιών που αντιστέκοντοα οτο ναζισμό, ψηφίζει συχνά σοσιαλιστές, αντίθετα με τους μεσαίους κτηματίες που στο αύνολό τους, ενώ αντιστέκονται πε-ρισσότερο, ψηφίζουν το καθολικό Zentrum. Τέλος, οι αγρεργάτες της Δύσης, προέρχονται από τυπικά καπιταλιστικές εκμεταλλεύσεις, είναι παραδοσιακά και σε μεγάλη αναλογία οργανωμένοι οτα συνδικάτα και παραμένουν στην πλειοψηφία τους εχθρικοί προς το ναζισμό: καθαρό-τερη περίπτωση η Βαβαρία.
Η αγροτική πολιτική του κατεστημένου εθνικοσοσιαλισμού, υπο-στηρίζει αναφανδόν τους μεγαλογοαοκτήμονες κοα τους πλούοιους α-γρότες. Η υποστήριξη αρχίζει. με την αποκλειατική προστασία των τι-μών των δημητριακών και φτάνει ώς τις φορολογικές απαλλαγές, ώς την άμεση κρατική υποστήριξη (Osthilfe), την αύξηση των τιμών εκ-μίσθωσης, τη δρακόντεια περικοπή των μισθών των αγρεργατών κ.λπ. Οι μικροαστοί της υπαίθρου κοα το αγροτικό προλεταρι,άτο είναι τα κύρια θύματα των μέτρων αυτών.
Ωστόσο, ο εθνικοσοσιαλισμός, στην αρχή, παίρνει μέτρα συμβιβα-σμού με τη φτωχή αγροτιά: το 1933 για ένα χρόνο παραχωρεί χρεο-στάσιο χρεών και υποθηκών, που παρατείνεται για έναν ακόμα χρό-νο. Όμως, το 1933, δημοσιεύεται ο νόμος για την Erbhof, του «κλη-ρονομικού αγροκτήματος». Ο στόχος του νόμου αυτού ήταν να δη-μιουργήσει ένα σταθερό τμήμα πλουσίων κοα μεσαίων ιδιοκτητών. Ο νόμος κάλυπτε καλλιέργειες που είχαν ελάχιστη έκταση 10 εκτάρια και μέγιστη 125, τις οποίες κήρυξε αναπαλλοτρίωτες (και ακατάσχε-τες για χρέη)• επίσης, δεν μπορούσαν να κληρονομηθούν παρά από έ-ναν μόνο κληρονόμο, για να πολεμηθεί ο κατακερματισμός. To 1939, 60% των αγροτικών εκμεταλλεύσεων που υπάρχουν στη Γερμανία έ-χουν προκύψει από το θεσμό του Erbhof." Οι ιδιοκτήτες τους παρέ-χουν, οτην πλειονότητά τους, όλες τις απαραίτητες πολιτικές εγγυή-σει,ς.12
OL εθνικοαοσιαλιατικές διακηρύξεις για τη διρνομή των μεγάλων
11. Μ. Roncayolo, ό.π., α. 361.
12. Ενδιαφέρουσα είνοα επίσης η αναλογία των «κληρονομικών αγρο-κτημάτων» οΰμφωνα με το μέγεθος της εκμετάλλευαης: το 1939, το 13,9% των Erbhofe έχουν 10-15 εκτάρια, 13,2% 15-20 εκτάρια, 10,9% 20-25 ε-κτάρια, 32% 25-50 εκτάρια και 12,7% 50-75 εκτάρια (Fr. Neumann, Behemoth, ό.π., ο. 395" ο ίδιος επισημαίνει άλλωστε ότι το μέσο μέγεθος των Erbhofe, που ήταν 12,3 εκτάρια το 1933, ανεβαίνει οτα 22,5 εκτάρια το 1939).
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
319
κτημάτων παραμένουν οε μεγάλο βαθμό γράμμα νεκρό. Η επιφάνεια που εξαγοράζεται κοα μοιράζετοα αποτελείτοα από τις πιο άγονες ε-κτάσεις και μειώνεται από 60.000 εκτάρια το 1933 σε 35.000 το 1937. Ωστόαο, το μεγαλύτερο τμήμα των γαιών όπου γίνεται ο «εποικισμός» προέρχεται κυρίως από τα δημόσια κτήματα, από περιοχές που έχουν εξυγιανθεί. κοα εδάφη που έχουν κατακτηθεί. Στις περιοχές αυτές δη-μιουργούντοα επίσης μεσαίες και πλούσιες εκμεταλλεύοεις (70% απ' αυ-τές ξεπερνούν τα 10 εκτάρια το 1933) που μοιράζοντοα σε δηλωμέ-νους και αφοσιωμένους εθνικοσοσιαλιστές. To κράτος άλλωστε προ-χωρεί μερικές φορές σε άμεσες απαλλοτριώσεις μικρών ιδιοκτητών και μικροκαλλιεργητών, με οκοπό να δημιουργήσει στη γη τους κληρονο-μικές καλλιέργειες. Τούτη όμως η άμεση απαλλοτρίωση των μικροα-στών της υπαίθρου είνοα περιορισμένη. Γίνετοα κυρίως με έμμεσους τρόπους, γιατί η μικρή ιδιοκτησία συνεχίζει να χρεώνετοα βαριά, ενώ η μικρότερη από 10 εκτάρια έκταση δεν αναγνωρίζετοα ως κληρονο-μική καλλιέργεια και το χρεοστάσιο για υποθήκες καταργείτοα προο-δευτικά. Από την άλλη μεριά, η εκμετάλλευση της μικρής ιδιοκτηοίας πραγματοποιείται με μια σειρά έμμεσων μέτρων που αναφέρθηκαν πιο πάνω.
Η κατάσταση των εργατών γης γίνεται εξουθενωτική- ο πραγματι-κός μισθός τους πέφτει από 50 ώς 70%, τα συνδικάτα τους καταστρέ-φονται και τους αφαιρείται η αοφάλιση της ανεργίας. Αλλά υπάρχει και κάτι ακόμα: η αμοιβή σε μισθό καταργείτοα σε μεγάλο βαθμό και αντικαθίστατοα από την αμοιβή οε είδος. Αν αυτό σημαίνει αυξημένη εκμετάλλευση γι' αυτούς, δεν πρέπει ωστόσο να θεωρείται επιστροφή στις φεουδαρχικές μορφές εκμετάλλευσης της γης. Αντίθετα μάλιατα, ο εθνικοσοσιαλισμός επιδιώκει τον εκκαπιταλισμό της γεωργίας. Η αλ-λαγή του τρόπου αμοιβής δεν επηρεάζει παρά μόνον τις νομικές μορ-φές εκμετάλλευοης. Ειδικότερα, δεν έχει κύριο σκοπό την προσκόλλη-ση του αγρεργάτη σε μια καθοριομένη εκμετάλλευση, και δεν επηρεά-ζει την κυκλοφορία του εργατικού δυναμικού μέσα οτην ύπαιθρο, αλ-λά θέλει να παρεμποδίσει τη μετανάστευση από την επαρχία προς τις πόλεις. Όπως έχουμε άλλωστε διαπιστώσει και σήμερα σε πολλές χώ-ρες της Λατινικής Αμερικής, η είσοδος του καπιταλισμού στη γεωρ-γία μπορεί θαυμάσια να γίνει με τη νομική μορφή της αμοιβής των αγρεργατών σε είδος.
Τέλος, με πολυάριθμα μέτρα, ο εθνικοσοσιαλιομός βάλλει κατά των μικροκαλλιεργητών και, κολίγων, μετατρέποντας άμεσα το μεγαλύτερο τμήμα τους σε αγρεργάτες, πράγμα που αντιστοιχεί ακριβώς στη δια-δικασία εκκαπιταλισμού της γεωργίας: συγκεκριμένα το «κληρονομικό αγρόκτημα» (Erbhof) δεν μπορεί να νοικιαστεί.
Ας κάνουμε λοιπόν έναν απολογιομό του αγροτικού ζητήματος επί
320
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
εθνικοσοσιαλισμού. Καταρχήν, το μεγάλο μονοπωλιακό κεφάλαιο εκ-μεταλλεύετοα διαρκώς περισσότερο το σύνολο του αγροτικού τομέα. Η διείσδυοη του καπιταλιομού στη γεωργία, για λόγους κυρίως ιδεολο-γικοπολιτικούς, γίνεται δίχως βασική αλλαγή των νομικών μορφών ι-διοκτηοίας. Αλλά ο εκκαπιταλιομός της γεωργίας κάθε άλλο παρά έ-δωσε τα ανεμενόμενα αποτελέσματα. Αν οι πωλήοεις αγροτικών μη-χανών περνούν από 80 εκατομμύρια μάρκα το 1932 σε 300 εκατομ-μύρια το 1938, αν η πώληση χημικών λιπασμάτων την ίδια περίοδο, αυξάνει κατά το ένα τρίτο περίπου, η ουνολική αγροτική παραγωγή δεν αυξάνει παρά ελάχιστα, παρά την αισθητή βελτίωση της αποδο-τικότητας ανά εκτάριο.
Ωοτόοο, για να ερμηνεΰσουμε αυτήν την τόσο μικρή αύξηση της αγροτικής παραγωγής, θα πρέπει να πάρουμε υπόψη μας παράγοντες κατά κάποιον τρόπο «εξωγενείς»: ουγκεκριμένα, τη μείωση των καλ-λιεργήσιμων εκτάοεων λόγω της κατασκευής στρατώνων, στρατιωτι-κών γηπέδων, οχυρωμάτων κ.λπ. Μεταξύ 1933 και 1939, ένα εκατομ-μΰριο εκτάρια περίπου αφαιρούνται μ' αυτόν τον τρόπο από την πα-ραγωγή.
4. Η ΙΤΑΛΙΑ
Σΰμφωνα με τη μοναδική πλήρη απογραφή του 1929, η γεωργία στην Ιταλία χαρακτηρίζεται από μια υπερβολική πόλωση μεταξύ μεγάλης και μικρής εκμετάλλευσης. 20.000 μεγαλοϊδιοκτήτες ή το 0,6% του συ-νόλου των ιδιοκτητών κατέχουν το 36% του καλλιεργήοιμου εδάφους. To ένα τρίτο της καλλιεργήσιμης έκτασης αποτελείται από μικρές ι-διοκτησίες των 2 ώς 10 εκταρίων. Μέσα οτον αγροτικό πληθυομό, μό-νο το 28% είναι ιδιοκτήτες, το 48% είναι εξαρτημένοι κάτοχοι γης και το 30% αγρεργάτες (braccianti).1
Στο τέλος του πολέμου, η κατάσταση εμφανίζεται ως εξής: στη νό-τια Ιταλία, όπου συγκεντρώνεται, όπως και στην κεντρική, η ειδική καλλιέργεια, οι μεγαλοϊδιοκτήτες είναι ουσιαστικά και οικονομικοί ι-διοκτήτες της αγροτικής επιχείρησης. Η εκμετάλλευση βασίζεται είτε στην εργαοία των μεροκαματιάρηδων (braccianti) είτε στο μισακάρι-κο (κολιγικό-αγροληπτικό) σύστημα που μαρτυρεί την αξιοοημείωτη ε-πιβίωοη των φεουδαρχικών σχέσεων. To σύστημα αυτό βαοίζεται στο μοίρασμα της συγκομιδής μεταξύ του ιδιοκτήτη και του καλλιεργητή.
1. Για ό,τι ακολουθεί: Sommario di statistiche..., ό.π.• S.B. Glough, ό.π: R. Romeo, ό.π: M. Roncayolo, άρθρο για την Ιταλία, στο Geographie uni-verselle• A. Tasca, Salvemini, Salvatorelli, κ.λπ.
322
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
Τα ουμβόλαια της σχετικής συμφωνίας έχουν πολύ σύντομη διάρκεια (συχνά ισχύουν για μια μόνο καλλιέργεια, στηρίζονται πάνω σε προ-σωπικούς δεσμούς πολιτικής και ιδεολογικής φύοης), κοα αναφέρονταί σε μικρά κτήματα.
Οι συνθήκες εκμετάλλευοης είναι αρχαϊκές, η εκμηχάνιση σχεδόν ανύπαρκτη και η χρησιμοποίηση λιπασμάτων πολύ περιορισμένη.
Στο κέντρο της Ιταλίας κυριαρχούν η μικροϊδιοκτησία και οι μι-κροί καλλιεργητές. Στο Βορρά, διαπιστώνουμε αντίθετα τη δειλή είσ-δυση του καπιταλισμού οτη γεωργία: οι μεγαλογαιοκτήτες γίνοντοα «κεφαλαιοκράτες-εισοδηματίες». Σε τούτες τις περιοχές της κτηνοτρο-φίας κοα της μεγάλης καλλιέργειας, η εκμετάλλευση γίνεται, σε μεγά-λο σχετικά βαθμό, από τους μεγάλους κοα μεσαίους καλλιεργητές, πα-ρόλο που η μικροϊδιοκτησία (κοιλάδα του Πάδου) και η μικρή εκμε-τάλλευοη δίατηρούν κατά πολύ τις βάσεις τους.
Όσο για τους αγρεργάτες, με εξαίρεση του ημιεποίκους, λίγο ή πο-λύ δεμένους με μια εκμετάλλευση, τούτοι αποτελούν στην πλειονότη-τά τους ένα εργατικό δυναμικό μετακινούμενο, κοα δεν βρίακουν ου-χνά δουλειά παρά για 60 ώς 100 μέρες το χρόνο.
Η γεωργία αυτή έχει πολύ μικρή απόδοση και η παραγωγικότητα της εργασίας είναι χαμηλή. Η Ιταλία υποχρεώνετοα να εισάγει μαζικά προϊόντα μεγάλης καλλιέργει,ας (δημητριακά), ενώ τα προϊόντα της ει-δικής καλλιέργειας (μικρή εκμετάλλευση) δεν μπορούν να ανταγωνι-στούν την εξωτερική αγορά. Η τψή της γης είναι πολύ υψηλή, δείγ-μα της μικρής διείσδυσης του καπιταλισμοΰ στην ύπαιθρο. Οι κοινω-νικές αντιθέσεις στην ύπαιθρο είναι ιδιαίτερα έντονες: μεταξύ των με-γαλογοαοκτημόνων από τη μια, της φτωχής αγροτιάς και των αγρερ-γατών από την άλλη• μεταξύ των «κεφαλαιοκρατών»-γαιοκτημόνων και των μεαοάων κοα πλουσίων καλλιεργητών μεταξύ των «ημιφεου-δαρχών» του Νότου κοα των μεγαλοκαπιταλιστών γαιοκτημόνων του Βορρά.
Σ' αυτό το πλαίοιο εγγράφετοα η βαθιά κρίση της γεωργίας στη διάρκεια του πολέμου και μεταπολεμικά, που επιδεινώθηκε από την οικονομική κρίση που μαστίζει την Ιταλία του μεταπολέμου. Μεταξύ 1915 και 1917, ενώ οι βιομηχανικές τιμές τριπλαοιάζοντοα, οι αγρο-τικές τιμές απλώς διπλασιάζονται. Γύρω στο 1917, η αγροτική στασι-μότητα είνοα τέτοια που θεσπίζετοα η διανομή με το δελτίο και ολό-κληρες περιοχές μένουν χωρίς ψωμί. Ωοτόσο, τοιιτη η οικονομική κρί-ση έχει μόνο δευτερεύουσες επιπτώσεις πάνω στις αγροτικές ζυμώσεις, και κυρίως λειτουργεί ως ουσσωρευτής των αντιφάσεων που επισημάν-θηκαν.
Πραγματικά, με το τέλος του πολέμου, παρατηρούμε μια πραγμα-τική «αγροτική εξέγερση», εντελώς διαφορετικού διαμετρήματος και
Η ΙΤΑΛΙΑ
323
εντελώς διαφορετικής έκτασης απ' ό,τι στη Γερμανία. Τον Ιούλιο του 1919, με το σύνθημα «διανομή της γης», εγκοανιάζετοα ένα γενικό κί-νημα κατάληψης των κτημάτων: από το Λάτιο απλώνεται σ' όλη τη χερσόνησο, ιδιαίτερα οτο Mezzogiomo και τα νησιά. Οι φτωχοί αγρό-τες οργανώνοντοα σε συνεταιριομούς, το αγροτικό προλεταριάτο ορ-γανώνεται μαζικά στα συνδικάτα, οι κολίγοι κοα οι έποικοι αρνούνται να εγκαταλείψουν τη γη τους όταν εκπνέουν τα συμβόλοαα μίσθωσης. To κίνημα, ευρύτατα αυθόρμητο, ελέγχετοα προοδευτικά από τους οο-σιαλιστές και τους λαϊκούς (λευκοί καθολικοί σύνδεσμοι). OL λαϊκοί το διοχετεύουν σε αιτήματα για «μεταρρυθμίσεις εποικισμού»• οι μα-ξιμαλιστές σοσιαλιστές βλέπουν με τη μεγαλύτερη δυσπιστία αυτό το «μικροαστικό» κίνημα για τη διανομή της γης, και εμφανίζονται κα-τηγορηματικά πιο «ορθόδοξοι» από τον Λένι,ν, πάνω ο' αυτό το ζή-τημα, προβάλλοντας το αίτημα της άμεσης «κολεκτιβοποίησης». Κα-μιά πλευρά δεν καταφέρνει έτσι να συνδέσει το εργατικό με το αγρο-τικό κίνημα: ο διαχωρισμός αυτός θα διαιωνιστεί ο' όλη τη διάρκεια του εκφασισμού. Μπροοτά ο' αυτήν την κατάσταση, ο αγροτικός ξε-σηκωμός αποτυγχάνει: καταλαγιάζει το 1920 και εξαφανίζετοα το 1921 με την επίθεοη των μεγαλογοαοκτημόνων. Είναι ζήτημα αν 200.000 ε-κτάρια περνούν σε άλλα χέρια, με διάφορους τρόπους. To διάταγμα Βιζάκκι (Visacchi), που είχε δημοσιεύσει η κυβέρνηση Νίτι το 1919, και που εξουσιοδοτούσε τους νομάρχες να εγγυηθούν, πρόσκαιρα ή ο-ριστικά, για την κατάληψη των γαιών, καταργείτοα προοδευτικά, και καταγγέλλονται οι συνδικαλιστικές κατακτήσεις.
Σ' αυτό το πλαίσιο, και με την αρχή της διαδικαοίας εκφασισμού, η φτωχή αγροτιά περνά σοβαρή πολιτικοϊδεολογική κρίση: αποθαρρύ-νεται. OL αγρεργάτες βλέπουν τα συνδικάτα αποκλειστικά ως μέσο για να βρουν δουλειά- μικροϊδιοκτήτες και μικροκαλλιεργητές εγκαταλεί-πουν τη σοσιαλδημοκρατία. To Λαϊκό Κόμμα υπερσκελίζει προοδευ-τικά τη οοσιαλδημοκρατία στις επαρχίες, αλλά κυρίως επεκτείνει την ιδεολογική του επιρροή, που παίρνει ουσιαοτικά τη μορφή του φεου-δαρχικού σοσιαλισμού. Εμπνέεται από τον καθολικό κορπορατιομό, προεικονίζει την κοινότητα των «εργαζομένων της γης» εναντίον των πόλεων, και εκπροσωπεί τα συμφέροντα των αγροτιστών. Τέλος, το αναρχοσυνδικαλιστικό ρεύμα διατηρεί την επιρροή του πάνω στο α-γροτικό προλεταριάτο του Βορρά.
To καλοκαίρι του 1920, ξεπηδά ο αγροηκός φασωμός. Ο ιδεολογικός του χαρακτήρας συγγενεύει με τον εθνικοσοσιαλιομό, και είναι συχνές εδώ οι διεκδικήσεις για τη διανομή της γης κοα τον «εποικισμό».
324
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
Εκείνο όμως που τον διακρίνει, είνοα κυριώς οι μορφές κοα η έκταοη της λευκής τρομοκρατίας που επιβάλλει στην ύποαθρο, όπου η εξέγερ-ση πήρε πολύ μεγαλύτερη έκταση απ' ό,τι στη γερμανική περίπτωση. Ο αγροτικός φασισμός εμφανίζεται απευθείας ως παραστρατιωτικό κί-νημα οτα χέρια ορισμένων αγροτιστών.
Ο αγροτικός φασισμός αναπτύσαετοα ουσιαατικά στις αγροτικές περιοχές του Βορρά, όπου οι κεφαλαιοκράτες-αγροτικοί τον υποοτη-ρίζουν με τρόπο πολύ αμεσότερο από τους ημιφεουδάρχες αγροτικούς του Νότου. Πρωτοεμφανίζεται στην επαρχία της Φερράρας, την κα-τεξοχήν περιοχή των αγροτικών στάσεων, και εξαπλώνεται ταχύτατα οτην Εμίλια, την Τοσκάνη και την κοιλάδα του Πάδου. Στις περιο-χές αυτές υποστηρίζεται επιπλέον και από τους μεγάλους και με-σαίους καλλιεργητές. Ωστόσο, προσκρούει οτην αντίσταοη του αγρο-τικού προλεταριάτου. Οι προσχωρήσεις στα φασιοτικά ουνδικάτα, αρ-κετά εντυπωσιακές από πρώτη όψη, οφείλοντοα οχεδόν αποκλειστικά στην αναγκαστική συγχώνευαη των τοπικών τμημάτων των σοσιαλι-στικών συνδικάτων κοα οτη λευκή τρομοκρατία. Η φτωχή αγροτιά (μι-κρή ιδιοκτησία και εκμετάλλευση) του Βορρά διχάζεται μπροστά στον φασισμό: οι μικροκαλλιεργητές, απογοητευμένοι από τη οοσιαλδημο-κρατία και τις «κολεκτιβίστικες» διακηρύξεις της, βλέπουν με καλό μάτι τον φασισμό. Ο διχασμός είνοα mo έντονος στην επαρχιακή μι-κροαστική τάξη του Κέντρου, κυρίαρχη ο' αυτήν την περιοχή• ο φα-σισμός εδώ διεισδΰει ακόμη λιγότερο απ' ό,τι στο Βορρά.
Όσο για το Mezzogiorno, με εξοάρεση την ιδιαίτερη περίπτωση των αγροτιστών, παραμένει, στο σύνολό του, αρκετά ανθεκτικό οτον φα-σισμό: είναι η μόνη περιοχή όπου η αντιφασιστική αντιπολίτευση προοδεΰει ατις εκλογές του 1924.2 Η περίπτωση είναι ιδιαίτερα εντυ-πωσιακή αν τη συγκρίνουμε με την αντίστοιχη περίπτωση των ανατο-λικών περιοχών της Γερμανίας στο πλαίσιο του εθνικοσοσιαλισμού: η ουαιαατική οατία της συμπεριφοράς αυτής του Νότου έγκειται στη συ-ντριπτική αναλογία της φτωχής αγροτιάς κοα του αγροτικού προλε-ταριάτου, που είναι ιδιαίτερα ριζοσπαστικοποιημένοι μέσα στον αγρο-τικό ξεσηκωμό.
2. Πάνω α' αυτά τα ζητήματα, L. Luzzatto, Elezioni politiche e leggi elet-torali in Italia, 1958, passim. Ενδεικτικό είνοα άλλωοτε το γεγονός ότι ο φα-σισμός δεν παρουσιάζει σαν υποψήφιους, στο mezzogiorno, φασιστικά στε-λέχη, αλλά ουσιαστικά μέλη του «φιλελεύθερου» πολιτικού προσωπικού, που συμπράττουν με τον φααιομό, όπως ο Σαλάντρα, ο Ορλάντο κ.λπ. Ό-πως επισημαίνει ο Santarelli (ό.π., τ. I, σ. 363 κ.ε.) αυτό είναι η κύρια αι-τία των εκλογικών επιτυχιών του φασιομού οτο Νότο.
Η ΙΤΑΛΙΑ
325
Ποια είναι η πραγματική πολιτική του φασισμού σε σχέση με τις τάξεις της υποάθρου; Διαπιστώνουμε πολιτική μαζικής διείσδυσης του καπιταλισμού στη γεωργία. Οι επιπτώσεις της επισημάνθηκαν όταν ε-ξετάστηκαν οι σχέσεις του φασισμού με τους αγροτικούς κοα το μο-νοπωλιακό κεφάλαιο. Ο εκκαπιταλισμός της γεωργίας για πολιτικούς λόγους, πραγματοποιείτοα χάρη στη διατήρηση της μεγάλης γαοκτη-σίας. Η μεγάλη ιδιοκτησία, πον παίρνει, επί φαοισμού, την αποφασι-στική στροφή προς τον εκκαπιταλισμό, ευνοείτοα συστηματικά οε βά-ρος της μικρής εκμετάλλευσης.
Πραγματικά, το κράτος αναλαμβάνει κατά ένα ποσοστό 75 ώς 90%, την «ολοκληρωτική αξιοποίηση» (βελτίωοη της απόδοσης της γεωρ-γίας με τεχνικά έργα κοα με τη εκβιομηχάνιοη): αυτό στοιχίζει πολύ ακριβά στο κράτος, κοα αποφέρει κέρδη οχεδόν αποκλειοτικά οτη με-γάλη ιδιοκτησία. Οι κρατικές επιχορηγήοεις, που παραχωρούνται στη μεγαλη ιδιοκτησία, χρηματοδοτούνται από ένα φορολογικό αύστημα που συνθλίβει τη μικρή εκμετάλλευση, ενώ οι γοαοκτήμονες πετυχαί-νουν πολυάριθμες φορολογικές απαλλαγές. Η δασμολογική προστασία αφορά κυρίως τα δημητριακά, προϊόντα της μεγάλης εκμετάλλευσης, ενώ οι τιμές των προϊόντων της μικρής καλλιέργειας καταρρέουν μπροστά στο διεθνή ανταγωνισμό.
Η πολιτική του ιταλικού φασιομού σε σχέση με τη μικρή εκμετάλ-λευοη και τη μικρή ιδιοκτησία της γης, εμπεριέχει γνωρίσματα που τη διαφοροποιούν από την αντίστοιχη εθνικοσοσιαλιστική. Μπροατά οτην οξύτητα των αγροτικών διεκδικήσεων, ο φαοιομός αποφεύγει να πά-ρει πολύ ριζοσπαστικά μέτρα επέκτασης της πλοΰσιας κοα μεοαίας εκ-μετάλλευσης, που θα έπλητταν τη μικρή επιχείρηση, αντίθετα με την εθνικοσοαιαλιστική πολιτική του Erbhof. Είναι αλήθεια ότι στο πλαί-σιο της αξιοποίησης της γης και ιδιαίτερα με την εξυγίανση των ελών του Ποντίνου, ο φασιομός διανέμει στους φανατικούς ζηλωτές του 60.000 εκτάρια περίπου, μοιραομένα σε 3.000 πλούσια και μεσαία κτή-ματα. Όπως βλέπουμε όμως, το φοανόμενο είνοα περιορισμένο.
Αν οι υποσχέσεις «εποικισμού» των «άγονων» γοαών παραμένουν κατά μεγάλο μέρος γράμμα νεκρό για τη μεγάλη ιδιοκτησία, ακόμη και μετά το νόμο Σερπιέρι (Serpieri) του 1934, που διακήρυττε το μοίρασμα των λατιφούντια, τα μέτρα αυτά αντίθετα μοιάζουν να ευ-νοούν τη μικρή εκμετάλλευοη σε βάρος της μεσαίας. Συμβάλλοντας οτην τάση πόλωσης μεταξύ μεγάλης και μικρής επιχείρησης, που υπάρ-χει στην Ιταλία, τα μέτρα αυτά οόήγηοαν επί φαοιαμού στην επέκτα-ση της μικρής επίχείρησης οε δάρος της μεοαίας: ο αριθμός των εκ-μεταλλευτών καλλιεργητών αυξάνει μεταξύ 1929 και 1940 κατά 500.000-η αύξηση αντιστοιχεί μόνο σε 1 εκατομμύριο εκτάρια, πράγμα που δείχνει την έκταση της μικρής αγροτικής επιχείρησης. Η διαδικασία εκ-
326
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
καπιχαλισμού της γεωργίας συντελείτοα εδώ με την έμμεση εκμετάλ-λευση της μικρής αγροχικής επιχείρησης από τη μεγάλη, κοα με την πόλωση μεταξύ των δύο αυτών μορφών εκμετάλλευσης, πράγμα που αποβαίνει, σε μεγάλο βαθμό, οε όφελος των αγροτικών.3
Ωστόσο, ο φασισμός παίρνει ταυτόχρονα μια σειρά μέτρων που ευ-νοούν χην ανάπτυξη των καπιχαλισχικών αχέσεων παραγωγής οτη γεωρ-γία κοα που αποσκοπούν ουσιαστικά στη μετατροπή των μικρών εκμε-ταλλευχών (που αντιστοιχούν ακόμη στα «φεουδαρχικά κατάλοιπα»), οε αγρεργάτες. Αυτό συμβαίνει κυρίως με τους κολίγες: οι χελευχαίοι, άμεσοι παραγωγοί της συγκομιδής που μοιράζονχαι με τους ιδιοκχή-τες, σύμφωνα με μια προνομιακή μορφή εκμετάλλευοης των λα-χιφούνχια του Νότου, πλήττονται από τον φασισμό παράλληλα με τους έποικους. OL όροι των συμβολαίων τους με τους ιδιοκτήτες της γης χει-ροτερεύουν, οι επιβαρύνσεις για την ασφάλισή τους πληρώνονχοα από τους ίδιους κοα δεν έχουν καμία εγγύηοη για το μισθό τους. Η κατά-σταοή χους γίνεται ακόμα χειρότερη από την κατάσταση των αγρερ-γατών. Όπως γράφει ο φασίστας οικονομολόγος Περντίζα (Perdisa), «δυστυχώς είνοα μια πραγμαχικόχηχα ότι εκεί όπου η γη καλλιεργεί-τοα με το κολιγικό σύστημα, η γαιοπρόσοδος αυξάνει τόσο ενχυπωσια-κά που οι αγρότες, παρά την προσκόλλησή χους στη γη, γίνονχαι με-ροκαμαχιάρηδες αγρεργάτες». Τέλος, η πολιτική χου φασισμού οε σχέ-οη με τους αγρεργάχες μοιάζει με χην εθνικοσοσιαλιστική: ο μισθός χων αγρεργαχών υποβιβάζεχαι καχά 50% περίπου, χους αφαιρούνχαι δε η ασφάλιση χης ανεργίας κοα οι συνδικαλιαχικές εγγυήσεις. Συχνά, με χο σύσχημα χης «συμμετοχής», η αμοιβή σε είδος ανχικαθισχά χην αμοι-βή σε μισθό: ωσχόσο, κι εδώ, όπως κοα σχη Γερμανία, η μεχατροπή αυ-τή, που αφορά κυρίως χη νομική μορφή χης αμοιβής και σκοπεύει ου-σιασχικά να εμποδίσει χη μεχανάσχευση προς χις πόλεις, δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι ενισχύει χις φεουδαρχικές οχέοεις σχη γεωργία.
Επιβάλλονχοα ακόμη δυο συμπληρωμαχικές παραχηρήσεις: 1. Η διείοδυοη χου καπιχαλιομού οτη γεωργία ακολουθεί ένα ρυθμό που ε-ξαρχάχοα επίσης από χις ιδιαίχερες σχέσεις που διαχηρεί ο φασισμός
3. Η σύγκριση αυχή μεταξύ γερμανικής και ιταλικής περίπτωσης κατα-δείχνει γι' άλλη μία φορά, αν είναι αναγκαίο, την πολλαπλότητα των συ-γκεκριμένων δρόμων διείαδνσης τον καπιταλισμού στη γεωργία: η πολλα-πλόχητα αυτή οφείλεχοα κυρίως στις πολιτικές και ι,δεολογικές συνθήκες κά-θε συγκεκριμένου κοινωνικού σχημαχισμού. Δεν αναιρεί άλλωσχε χο σχήμα των «δΰο δρόμων» («αμερικανικού» κοα «πρωσικού») που καθιέρωσε ο Λέ-νι/ν. Ο Λένιν απλώς αποδείκνυε τα «γενικά γνωρίσμαχα» των «δύο δρό-μων» που ακολουθούσε, ισχορικά, η τάση διείσδυσης του καπιχαλισμού στη γεωργία.
Η ΙΤΑΛΙΑ
327
με τους «φεουδάρχες» αγροτικούς. Ο φαοιομός προωθεί συνολικά τη μετατροπή τους σε κεφαλοαοκράτες γαιοκτήμονες, με ρυθμό άνισο και μ' ένα σωρό ουμβιβασμούς. Έτσι, η πολιτική αυτή διόλου δεν εγγυά-ται για τ' αποτελέσματά της. Οι επιχορηγήσεις του κράτους στη γεωρ-γία συχνά οδηγούν στη μεταβίβαση των δημοσίων πόρων σε αγροτι-οτές που αντιοτέκοντοα στον εκκαπιταλιαμό της γεωργίας. Τα έργα της «ολοκληρωτικής βελτίωσης της γης» έπρεπε αρχικά να καλύψουν 8 εκατομμύρια εκτάρια- ο φαοισμός δηλώνει ότι κάλυψαν τα 5 εκα-τομμύρια εκτάρια. Στην πραγματικότητα, δεν κάλυψαν παρά 1,5 εκατομμύριο εκτάρια.
2. Η φασιστική πολιτική δημιουργεί ανισότητες οτον αγροτικό το-μέα: για παράδειγμα, η «τεχνική πρόοδος» στη μικρή και εντατική καλλιέργεια δεν συγκρίνεται με την πρόοδο οτην καλλιέργεια των δη-μητριακών. Αλλά τούτες οι ανισότητες και οι καθυστερήσεις οφείλο-νται ουσιαστικά στην ίδια τη διείοδυοη του καπιταλιαμού οτη γεωρ-γία, κάτω από την κνριαρχία του μονοπωλιακού καπιταλιομού: τον παράγοντα αυτό τόνιζε πάντα ο Λένιν.4 Οι ανισότητες και οι καθυ-στερήοεις δεν οφείλονται, όπως υποστηρίχθηκε ουχνά, στο γεγονός ό-τι ο φασισμός τάχα ευνόησε ουοιαστικά τις «φεουδαρχικές δομές» της ιταλικής γεωργίας:5 τούτη η «τεχνικιοτική-οικονομιστική» άποψη θεω-ρεί κατ' ουσίαν ότι η ανάπτυξη του καπιταλισμού στη γεωργία δεν μπορεί παρά να αντιστοιχεί σε «τεχνικοοικονομικές προόδους», αρμο-νικές και θεαματικές, σ' όλους τους τομείς της αγροτικής παραγωγής.
4. Lenine, «Nouvelles donnees sur les lois du developpement du capital-isme dans l'agriculture», Cbuvres, τ. 23.
5. Τέτοια είναι συγκεκρψ,ένα η περίπτωση του Ε. Serreni, «La Politica agraria del regime fascista», οτο Fascismo e Antifascismo..., ό.π., σ. 296 κ.ε.

VII
το ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
Αφοΰ αναλύσαμε το πεδίο της ταξικής πάλης στη διάρκεια του εκφα-οισμού κοα του εγκαθιδρυμένου φασιομού, θα εξετάσουμε, στο κεφά-λοαο αυτό, τις θεσμικές μορφές που προσέλαβε το φασιστικό κράτος. Κι εδώ πάλι, προτού καταπιαστούμε με τη συγκεκριμένη ανάλυση, θα προτάξουμε ορισμένες προτάαεις σχετικά με το πρόβλημα του κράτους σύμφωνες με τη μαρξιστική θεωρία, τις οποίες ακριβώς, αυτή η κρί-σιμη μορφή κράτους, το φασιστικό κράτος, μπορεί ν' απεικονίσει, πα-ραδειγματικά.
1. ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΣΧΕΤΙΚΑ ME TON ΚΡΑΤΙΚΟ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΙΔΕΟΛΟΠΚΟΥΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥΣ
α) Γκράμσι
Η μαρξιστική θεωρία του κράτους πρόσεξε ιδιοάτερα τον κρατικό μψ χανισμό καταναγκαομού: το μηχανισμό δηλαδή που αποτελείτοα από ειδικούς κλάδους, όπως ο στρατός, η αστυνομία, η διοίκηση, τα δικα-στήρια, η κυβέρνηση. Οι κλαοικοί του μαρξιομού αοχολήθηκαν με ο-ρισμένους θεσμούς όπως η Εκκλησία, τα σχολεία κ.λπ., αλλά μόνον κατ' αναλογίαν πραγματεύτηκαν τα θέματα του κρατικού μηχανισμού, με τη στενή έννοια του όρου.
Μοναδική και αξιοσημείωτη έΕ,αίρεον] αποτέλεοε ο Γκράμσι που ξε-κινώντας από την πολιτική του πρακτική ως προλεταριακός ηγέτης, διατύπωσε τη θεωρία ότι οι ιδεολογικοί μηχανισμοί υπάγονται οτο κρατικό σύστημα.
Καταρχήν, ο Γκράμσι πρόβαλε μερικές γενικές αναλύοεις επιμένο-ντας στο γεγονός ότι το κράτος δεν παίζει απλώς ρόλο «ισχύος», αλ-λά και ρόλο ιδεολογικό (ηγεμονία). Επανειλημμένα επισήμανε, με τρό-πο εμπεριστατωμένο και αναλυτικό, ότι δεν πρέπει ν' αντιλαμβανόμα-στε το κράτος μόνο με τον παραδοσιακό τρόπο (μηχανισμός «ισχύος») αλλά κοα ως «οργανωτή της ηγεμονίας»: το κράτος με την ολοκληρω-μένη έννοια περιλαμβάνει, γι,α τον Γκράμσι, οργανισμούς που συνήθως θεωρούνται ιδιωτικοί. Στην κατηγορία αυτών των οργανιομών κατέ-
332
TO ΦΑΠΓΠΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
τασσε την Εκκλησία, τα σχολεία, τα συνδικάτα, τα κόμματα, το μη-
χανιομό πληροφόρησης:
«Έφτασα στο οημείο», γράφει, «να αναθεωρήσω ολόκληρη την έννοια του Κράτους- το θεωροΰν γενικά ως "δικτατορία" κι όχι ω? [•••] ηγεμονία μιας κοινωνικής ομάδας πάνω σ' ολόκληρη την εθνική κοινότητα, που ασκείται χάρη σε ιδιωτικούς οργανιομούς, όπως η Εκκλησία, τα ουνδικάτα, τα κόμματα, τα σχολεία κ.λπ.». Κι ακόμη: «... Αλλά τι σημούνουν όλα αυτά, αν όχι ότι με τη λέξη "κράτος" πρέπει να εννοούμε, όχι μόνον τον κυβερνητικό μηχανιομό, αλλά και τον "ιδιωτικό" μηχανισμό ηγεμονίας». Κοα τέλος: «Αν κάθε Κράτος έχει την τάση να δημιουργεί κι να δια-τηρεί έναν ορισμένο τύπο πολιτισμού κοα έναν ορισμένο τύπο πο-λίτη [...], να εξαλείφει ορι,σμένα έθιμα και στάσεις ζωής κοα να διαδίδει άλλες, τότε το δίκαιο είναι το εργαλείο που πετυχαίνει αυτόν τον ακοπό δίπλα στο σχολείο και τους άλλους θεσμούς».1
Στη συνέχεια ο Γκράμσι τεκμηριώνει τη θέση του με μια ολόκληρη
αειρά αναλύσεων σε βάθος, σχετικά με την Εκκλησία συγκεκριμένα,
τα ουνδικάτα, τα κόμματα κοα τα σχολεία.
Δεν μπορούμε να επεκταθούμε εδώ περισσότερο. Είναι όμως ανα-
ντίρρητο, όσο λίγο κι αν γνωρίζουμε τό έργο του, ότι ο Γκράμσι δια-
τύπωσε κατηγορηματικά την άποψη ότι οι ιδεολογικοί μηχανισμοί α-
νήκουν στους κρατικούς μηχανισμούς. Θα παρατηρήσουμε ωστόοο δυο οημεία: α) Οι αναλύσεις του Γκράμσι, που κατάγονται από την περίοδο
του Ordine Nuovo, συσκοτίστηκαν στη ουνέχεια για συγκεκριμένους
λόγους χάρη στη θαυμαστή μύθευση που «επίσημα» περιέβαλε το έρ-
γο του.
β) Η γλώσσα του Γκράμσι, που οφείλετοα στην «ιστοριοκρατική»
(historiciste) αντίληψη κοα σ' οριαμένες έννοιες που προκύπτουν απ'
αυτήν, όπως η έννοια της αστικής κοινωνίας (societe civile)* σκίασε
1. Εκτός από τα κείμενα του Ordine Nuovo, βλ. τα Lettres de prison, a. 313 κ.ε.• «Passato e presente», στο Cahiers de prison, a. 92 κ.ε.• «Note sul Macchiavelli...», o. 88, 130, passim-«II Materialismo storico...», o. 204, 231, 240 κ.ε., κ.λπ.
* Για την απόδοση το όρου societe" civile, παρά τις επιφυλάξεις μας, χρησιμοποιήσαμε το αστική κοινωνία (και σε παρένθεοη societe civile). Πολλοί μεταφραστές μαρξιστικών κειμένων και ο ίδιος ο συγγραφέας (Β' Εβδομάδα Μαρξιστικής Σκέψης, Θεμέλιο, 1966) έχουν καταφύγει στην ίδια λύση. Πρόσφατα σε μεταφράσεις έργων του Γκράμσι χρηοιμοποιήθηκε ο ό-ρος «ιδιωτική κοινωνία» [Οι Διανοονμενοι, Θ.Χ. Παπαδόπουλου (μτφρ.), Στοχαστής, σημ. 8, σ. 166]. Η τελευταία λΰση είνοα η πιο συζητήσιμη για-
ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
333
ώς ένα σημείο τη θεωρία του. Η ίδια η ιστοριοκρατική αντίληψη θο-λώνει ακόμη και τη γκραμσιανή έννοια της «ηγεμονίας». Έχω κάνει αλλού την κριτική της άποψης αυτής κοα δεν θα επανέλθω εδώ. Δε-δομένης της θεωρητχκοπολιτικής συγκυρίας, θεώρησα τότε σημαντικό να επιμείνω α' αυτήν την κριτική, που για μένα ισχύει πάντα. Είχα όμως κρατήσει το σημαντικό, κατά τη γνώμη μου, των αναλύσεων του Γκράμοι, διορθώνοντας κοα αναδεικνύοντας ακριβώς τα στοιχεία που οδήγησαν στη διατύπωση της θεωρίας του για τους κρατικούς ιδεο-
τί το «ιδιωτική» εκτός του ότι δεν αποδίδει το νόημα της societe civile ο-δηγεί σε σοβαρές παρερμηνείες του Γκράμσι. Γιατί ο τελευταίος, επέμεινε ακριβώς, οτον κρατικό (δημόσιο) χαρακτήρα των ιδεολογικών μηχανισμών που «στην καθομιλούμενη ονομάζονται "ιοιωτικοί."». Κατά τον Γκράμσι η societe civile αντιστοιχεί στο ώεολογικό εποικοδόμημα, και συνδέεται με την έννοια της Ηγεμονίας. Εξάλλου, στην πολιτική κοινωνία περιλαμβάνει το μηχανισμό καταστολής, την κρατική εξουοία (δικτατορία), τον κρατικό μηχανιομό καταναγκαομού, τα αστικά κόμματα κ.λπ., δηλαδή το σύνολο των εκφάνοεων του εποικοδομήματος που σχετίζονται με τις πολιτικές λει-τουργίες καταναγκαομού, διοίκησης, καταστολής κ.λπ. Τι είνοα όμως ακριβώς η societe civile;
Στη Σνμβολή στην χριηκή της πολιηκής οικονομίας ο Μαρξ γράφει:
«Οι έρευνές μου κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι νομικές οχέοεις
—και οι μορφές του κράτους- δεν είνοα δυνατό να κατανοηθούν ούτε
καθαυτές ούτε με τη διατυμπανιζόμενη γενική εξέλιξη του ανθρώπι-
νου πνεύματος• σντίθετα βασίζοντοα στις υλικές συνθήκες ύπαρξης,
στις οποίες ο Χέγκελ, κατά το παράδειγμα των Γάλλων και των
Άγλλων του XVIII αιώνα, περιλαμβάνει το σύνολο που ονομάζετοα
biirgerliche Gesellschaft=aoT;i^ κοινωνία. Η ανατομία της αατικής
κοινωνίας πρέπει ν' αναζητηθεί οτο χώρο της πολιτικής ονομαοίας».
Και στη Γερμανική Ιδεολογία:
«Η αστική κοινωνία είναι η πραγμοαική κονίστρα της ιοτορίας. Αγκα-
λιάζει το σύνολο των υλικών σχέσεων των ατόμων στο εσωτερικό ε-
νός ορισμένου σταδίου ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, αγκα-
λιάζει το σύνολο της εμπορικής και βιομηχανικής ζωής μιας φάοης».
Άρα, κατά τον Μαρξ η biirgerliche Gesellschaft = socete civile περιλαμ-
βάνει το σύνολο της κοινωνικοοικονομικής δομής. Είναι φανερό, όμως, ότι
ο όρος societe civile και η societe bourgeoise (δηλαδή ο σύνολος αστισμός,
κοινωνικοοικονομικός σχηματιαμός και aot^(k;=bourgeoisie) δεν είναι ταυ-
τόοημοι. Έτοι στα ελληνικά, αν αποδοθοΰν με το «αστική κοινωνία» και
OL δυο έννοιες, η σΰγχυοη θα είνοα τέλεια. Θα προτείνοίμε λοιπόν για την
απόδοση της μαρξικής societe civile την περίφραση κοινωνικοοικονομίκή εν-
δοχώρα. Δεν είμαστε σίγουροι κατά πόσον η περίφραοη αυτή είναι δόκιμη
κι αν απεικονίζει αωστά το πνεύμα του Μαρξ. Τον προτείνουμε όμως για
συζήτηση. (Σ.τ.Ε.)
334
TO ΦΑΣΙΓΠΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
λογικούς μηχανισμούς. Η αποκατάσταση αυτή μου φαίνεται ακόμη, κι ίσως όσο ποτέ, απαραίτητη. Επιπλέον, την εποχή εκείνη είχα αφήσει το πρόβλημα των ιδεολογικών μηχανισμών ανοιχτό: ο Μάιος-Ιούνιος του 1968 στη Γαλλία απέδειξε γι' άλλη μια φορά την ορθότητα των αναλύσεων του Γκράμσι, οτη συγκεκριμένη περίπτωση του καταπιτα-λιστικού κράτους. Είνοα άλλωστε ανώφελο να επιμείνουμε στο γεγο-νός ότι πρόκειτοα εδώ για ένα καίριο πρόβλημα που τόσο απασχόλη-σε τον Λένιν, γύρω από το οποίο στράφηκε κοα η πολιτιστική επα-νάσταση στην Κίνα.
Θα πρέπει λοιπόν, να εγκύψουμε στις ουσιαστικές προϋποθέσεις της θεωρίας των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών. Όχι μόνον επει-δή ο Γκράμσι δεν την ανέπτυξε περισαότερο, αλλά κνρίως επεώή η άποψη αυτή, αν δεν σνσχετίζεται αυατηρά με την πάλη των τάξεων, κινδννενει να δημιουργήσει οριομένες ουγχύαεις.2
β) Οι ιδεολογικοί μηχανισμοί είναι κρατικοί μηχανισμοί
Μερικές παρατηρήσεις σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας της ιδεολο-γίας μέσα σ' έναν κοινωνικό οχηματισμό.
Η ιδεολογία δεν εκφράζεται μονάχα οτο χώρο των ιδεών: κοα ού-τε αποτελεί άλλωστε ένα «εννοιολογικό σύστημα» με την κυριολεξία του όρου. Όπως υπογράμμισε ο Γκράμσι, επεκτείνετοα στα ήθη, τα έ-θιμα, τον τρόπο ζωής των μελών ενός κοινωνικού σχηματισμού. Με-ταρσιώνεται λοιπόν στην πρακηκή ενός κοινωνικού οχηματισμού (α-στική πρακτική, προλεταριακή πρακτική, μικροαστική πρακτική).
Εξάλλου η ιδεολογία, ως κυρίαρχη ιδεολογία, αποτελεί μια ουσια-στική ταξική εξονοία α έναν κοινωνικό σχηματιομό. Μ' αυτήν τη μορ-φή, η κυρίαρχη ιδεολογία ενσαρκώνεται στους πολυσχιδείς μηχανι-σμούς ή θεσμούς του κοινωνικού σχηματισμού:3 τις Εκκληοίες (ο θρη-
2. Αναφέρομοα εδώ σ' ένα πρόσφατο κείμενο του L. Althusser, «Ideologie et appareils ideologiques d'Etat», Lapensee, Ιούνιος 1970, (ελλη-νική μετάφραση οτο Θέοεις, Θεμέλιο). Νομίζω ότι το κείμενο αυτό του Αλτουσέρ είναι, ώς ένα βαθμό, αφηρημένο και φορμαλιστικό: η πάλη των τάξεων δεν έχει σ' αυτό τη θέση που δικαιούται. Πραγματικά, κατά τη γνώ-μη μου, στο κείμενο αυτό γίνονται ορισμένες παρεξηγήσεις, οτις οποίες πρέ-πει να επανέλθουμε.
3. Λέω μηχανισμός ή θεσμός: στο εξής θα διατηρήσω μόνον τον όρο μψ χανισμός. Στο έργο μου Pouvoir politique et classes societies, έδωοα έναν o-ρισμό του θεσμού ως «ουστήματος επιταγών ή κανόνων κοι/νωνικά κατα-ξιωμένου», διακρίνοντάς τον από τη δομή (σ. 123, υποσημείωση 22): κι αυ-
ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
335
σκευτικός μηχανισμός), τα πολιτικά κόμματα (ο πολιτικός μηχανι-σμός), τα συνδικάτα (ο συνδικαλιστικός μηχανισμός), τα μέσα πληρο-φόρησης (εφημερίδες, ραδιόφωνο, κινηματογράφος, τηλεόραοη, κοντο-λογίς ο μηχανισμός πληροφόρηαης), ο μορφωτικός τομέας (το βιβλίο), η οικογένεια με μια ορισμένη έννοια κ.λπ. Όλες αυτές οι περιπτώσεις είνοα ιδεολογικοί μηχανισμοί του κράτους.4
Οι ιδεολογικοί μηχανισμοί είνοα σχετχκά διακριτοί από τον κρατι-κό μηχανισμό «καταναγκασμού»: το μηχανισμό δηλαδή που η κνρία όψη του (γιατί παρεμβαίνει κι εδώ η ιδεολογία), με την οποία εκπλη-ρώνει το ρόλο του, είναι ο οργανωμένος φυσικός εξαναγκασμός που η κρατική εξουσία νομίμως μονοπωλεί. Στην περίπτωση αυτή θα μι-λήσουμε για κρατικό μηχανισμό με τη στενή έννοια. Οι ιδεολογικοί μηχανι,σμοί έχουν ως κύρια όψη (γιατί κι εδώ πάλι παρεμβοάνει η κα-ταπίεση με πολλές μορφές) την ιδεολογική επεξεργασία κοα διαποαδα-γώγηση. Γιατί πρέπει να χαρακτηρίσουμε τους ιδεολογικούς μηχανι-σμούς κρατικούς;
1. Η ιδεολογία δεν είνοα κάτι το «ουδέτερο» μέσα στην κοινωνία: οι ιδεολογίες είναι πάντα ταξικές. Η ιδεολογία, όταν είναι κυρίαρχη, συνίσταται σε οχέσεις εξουσίας εντελώς ουσιαατικές σ' έναν κοινωνι-κό σχηματισμό, τόσο ουσιαστικές μάλιστα, που μπορεί, κάποτε, να παίζουν τον προεξάρχοντα ρόλο. Ωστόσο, απ' αυτήν την άποψη, αυ-τό δεν αρκεί για να χαρακτηριστούν οι ώεολογικοί μηχανισμοί κρα-τικοί. Πρέπει να προχωρήσουμε περισσότερο: Η πολιτική κυριαρχία δεν μπορεί να εδραιωθεί με αποκλειστικό μέσο τον φυαικό κατανα-
τό, θέλοντας ν' αρνηθώ κατηγορηματικά τη «θεσμοκρατική» προβληματική. Ο οριομός αυτός, κοα η διάκριση, ισχύει κοα για τους «μηχανισμούς» για-τί χρησιμοποιούσα τότε τον όρο αυτό και τον όρο «θεσμός» ως ισοδύνα-μους. Ο ορισμός φιλοδοξούσε ν' αναδείξει τις παρεμβάαεις της ώεολογίας (επιταγές και κανόνες) κοα του πολιτικού καταναγκασμού (κοινωνικά κα-ταξιωμένου) στον τρόπο λειτουργίας των μηχανισμών ή θεσμών. Νομίζω λοιπόν ότι ο όρος «θεσμός» μπορεί να εγκαταλειφθεί: δεν βλέπω, προς το παρόν τουλάχιστον, u θα πρόοθετε στην έννοια του μηχανισμού. Για τα ί-δια ζητήματα, βλ. επίσης D. Vidal, «Institution ou rapports sociaux...»,/4ieZi'er, αρ. 3, 1970- C. Raguin, «Le droit naissant et les luttes du pouvoir», Sociologie du travail, αρ. 1, 1970• M. Castells, «Vers une theorie sociologiqne de la pla-nification urbaine», ibid, αρ. 4, 1969. Τέλος, υπάρχουν επίσης σημαντικές α-ναλύοεις οτο έργο των P. Bourdieu και J.C. Passeron, La reproduction.
4. Θα μπορούσα, τώρα, να διατυπώσω οαφέοτατα παλιότερες σκέψεις: ένα κόμμα, ένα συνδικάτο, ένα σχολείο που δεν αποτελούν, με την αυστη-ρή έννοκχ του όρου, αυτούσιους μηχανισμούς, αλλά κλάδους του πολιτικού, συνδικαλιστικού μηχανισμού
336
TO ΦΑΣΙΓΠΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
γκαομό και χην καταοτολή, αλλά απαιτεί^την αποφαοιοτική και άμε-οη παρέμβαση της ιδεολογίας. Μ' αυτήν την έννοια, η κυρίαρχη ιδεο-λογία, έχοντας ως μορφή ύπαρξής της τους ιδεολογικούς μηχανισμούς, εντάσσεται άμεσα στο κρατικό σύστημα, που αποτελεί την έκφραση, την εγγύηση, και το χώρο εντοπισμού της πολιτικής εξουσίας.
2. Πρέπει, λουιόν, ν' αναφερθούμε οτο μαρξιστικό οριομό του κρά-τους. Σύμφωνα με τους κλασικούς του μαρξισμού, το κράτος, ως τα-ξικό κράτος, δεν ορίζετοα μόνον από το γεγονός ότι διαθέτει τη φυ-σική «ισχύ» καταναγκασμοΰ, αλλά κυρίως από τον κοινωνικό κοα πο-λιτικό του ρόλο. To ταξικό κράτος αποτελεί το κορυφαίο επίπεδο κοα ρόλος του είνοα η διατήρηση της ενότητας κοα της συνοχής ενός κοι-νωνικού σχηματισμού, η διατήρηση των συνθηκών της παραγωγής, κοα επομένως, η αναπαραγωγή των κοινωνικών συνθηκών της παραγωγής. Μέσα στο καθεστώς της ταξικής πάλης το κράτος είναι ο εγγυητής της ταξικής πολιτικής κυριαρχίας. Αλλά, σ' αυτό ακριβώς έγκειται ο ρόλος των ιδεολογικών μηχανισμών. Συγκεκριμένα, η κυρίαρχη ιδεο-λογία είνοα η συνεκτική ύλη ενός κοινωνικού σχηματισμού.
3. Ο κρατικός μηχανι,σμός, με τη οτενή έννοια, αποτελεί όρο ύπαρ-ξης και λειτουργίας των ιδεολογικών μηχανιαμών μέσα σ' έναν κοινω-νικό σχηματισμό. Αν, γενικά, ο κρατικός μηχανισμός καταναγκασμού δεν παρεμβαίνει άμεσα στη λειτουργία τους, ωστόσο είναι διαρκώς πα-ρών πίσω απ' αυτούς.
γ) Κλάδοι του κρατικού μηχανισμού καταστολής και χαρακτηριστικά των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών
Εδώ χρειάζοντοα οριομένες συμπληρωματικές παρατηρήσεις:
1. Είπαμε προηγουμένως ότι οι κρατικοί μηχανισμοί ανταποκρίνο-ντοα στο ρόλο τους έχοντας ως κύρια όψη είτε την καταπίεση, είτε την ιδεολογία. Αυτό δεν αημαίνει ότι το κράτος δεν έχει άλλη λει-τονργία από την καταπιεστική ή την ώεολογική. Ανάλογα με τους τρόπους παραγωγής και τα στάδιά τους, ανάλογα με τις φάσεις και περιόδους ανάπτυξης ενός κοινωνικού σχηματισμού, το κράτος διατη-ρεί κοα μια «άμεαη οικονομική λειτουργία». Η οικονομική λειτουργία του κράτους είναι άμεοη κατά τούτο: το κράτος δεν περιορίζεται στην αναπαραγωγή των κοινωνικών συνθηκών της παραγωγής, αλλά πα-ρεμβαίνει αποφασιστικά οτην αναπαραγωγή του ίδιου του κύκλου πα-ραγωγής. Σε ορισμένες περιπτώσεις παρεμβατικής μορφής καπιταλιστι-κού κράτους, παρεμβαίνει, όπως έλεγε ο Λένιν, «ώς και οτις λεπτο-μέρειες της οικονομίας», δηλαδή ακόμα κοα στον κύκλο αναπαραγω-γής του κεφαλαίου (παρόμοια ήταν άλλωστε η περίπτωση του φασι-
ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
337
στικού κράτους). To κράτος μπορεί να ανταποκρίνετοα σ' αυτήν την οικονομική λειτουργία χρησιμοποιώντας ταυτόχρονα τον καταπιεστι-κό μηχανισμό (διοίκηση, κυβέρνηση) και τους ιδεολογικούς μηχανι-σμούς (συνδικάτα).
Ωστόσο, κι αυτό ενδιαφέρει εδώ, η οικονομική λειτουργία του κρά-τους συναρθρώνετοα με τον συνολικό πολιτικό του ρόλο. Μ' άλλα λό-για, η οικονομική λειτουργία του κράτους, που μπορεί μάλιστα να εί-ναι η βασικότερη σε σχέση μ' άλλες λειτουργίες του, ασκείτοα ακρι-βώς με κύρια όψη είτε την καταπίεση είτε την ιδεολογία.5
2. Συμπληρωματική παρατήρηση: η έννοια «μηχανισμός» δεν ανα-φέρεται μόνο στους κρατικούς μηχανισμούς. Μ' άλλα λόγια, οι έννοιες «μηχανισμός και κράτος» δεν έχονν το ίδιο πλάτος και δεν καλύπτουν το ίδιο πεδίο. Η επιχείρηση, για παράδειγμα, δεν είνοα μόνο μια «πα-ραγωγική ενότητα»• ρόλος της είναι επίσης η αναπαραγωγή των κοι-νωνικών όρων παραγωγής. Η ιδεολογία παρεμβαίνει κι εδώ, και οι πολιτικές σχέσεις κυριαρχίας επικαιροποιούνται.
Η «επιχείρηση», αποτέλεσμα και η ίδια των σχέσεων παραγωγής, αποκρυσταλλώνει το συσχετισμό κοινωνικών σχέσεων παραγωγής με τις πολιτικές κοινωνικές σχέσεις κοα τις ιδεολογικές κοινωνικές σχέ-σεις. Στην επαναστατική πρακτική υπάρχει η οχετική εμπειρία με τα
5. Pouvoir politique et classes societies, a. 50 κ.ε. O οικονομικός ρόλος των κρατικών μηχανισμών υποτιμάτοα (και σε τελευταία μάλιστα ανάλυση αγνοείτοα θεωρητικά) από τον Αλτουσέρ. Πραγματικά, ο Αλτουοέρ διακρί-νει (με τρόπο αρκετά συζητήσιμο άλλωστε): α) την αναπαραγωγή των μέ-σων παραγωγής (οτην οποία κατατάσσει την κυκλοφορία των κεφαλαίων και την πραγματοποίηση υπεραξίας)- β) την αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης- γ) την αναπαραγωγή των σχέσεων παραγωγής με την έννοια, αυ-τήν τη φορά, της αναπαραγωγής των κοι/νωνικών όρων της παραγωγής. Ο τελευταίος χώρος είνοα ο μόνος που, κατά τον Αλτουσέρ, δρουν οι κρατι-κοί μηχανισμοί: «Ο ρόλος του κρατικού μηχανισμού καταναγκααμού ουνί-σταται ουοιαατικά [...] οτο να εξασφαλίζει με τη βία τις πολιτικές συνθή-κες αναπαραγωγής των οχέοεων παραγωγής», και ακόμη: «Οι ιδεολογικοί κρατικοί μηχανισμοί [...] εξασφαλίζουν την αναπαραγωγή των σχέσεων πα-ραγωγής [...] εδώ παίζει βαοικό ρόλο η κυρίαρχη ιδεολογία...» (σ. 17). Αν οδηγήσει το συλλογισμό στις έσχατες συνέπειές του, το κράτος δεν έχει άλ-λο ρόλο παρά καταπιεστικό ή ιδεολογικό! Πραγματικά, τη μόνη εξαίρεση που αναφέρει ο Αλτουσέρ είναι το σχολείο, που απλώς συντελεί οτην ανα-παραγωγή της εργατικής δύναμης (περίπτωση β'). Αλλά ακόμη και ο' αυ-τήν την περίπτωοη αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης, ο Αλτουσέρ α-ντιφάοκει όταν μιλάει για την οικογένεια: «Η οικογένεια κατέχει προφα-νώς διαφορετικές λειτουργίες από τις λειτουργίες ενός κρατικού μηχανιομού (ιδεολογικού). Παρεμβαίνει στην αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης», (άπ., υποσημείωση 8, σ. 13).
338
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
«εργατικά συμβούλια» και τα «σοβιέτ» (ο Γκράμοι συγκεκριμένα είχε πλήρη συνείδηση).
Αντίθετα, στην περίπτωση του «οικονομικού μηχανισμού», νομιμο-ποιούμαστε να μιλάμε για «κρατικό οικονομικό μηχανισμό», παρόλο που το κράτος παρεμβαίνει ως εγγυητής της τάξης: από τη μια, για-τί ο μαρξιστικός ορισμός του κράτους, δηλαδή των μηχανισμών που έχουν ως ουσιαοτικό ρόλο τη διατήρηση της ουνοχής και της ενότη-τας ενός διαιρεμένου σε τάξεις κοινωνικού οχηματιομού επισφραγίζο-ντας την ταξική πολιτική κυριαρχία,6 δεν εφαρμόζεται άμεσα στον οι-κονομικό μηχανισμό- από την άλλη, γιατί ο οικονομικός μηχανισμός νοούμενος ως παραγωγικές ενότητες μέσα ο' ένα σύστημα ταξικής εκ-μετάλλευσης, κύριο ρόλο έχει την εκμετάλλενση των λαϊκών μαζών. Η εξουσία ή ο δεσποτισμός της εκμεταλλεύτριας τάξης απορρέει άμεσα από τον οικονομικό μηχανισμό, από την εκμετάλλευση, ενώ οι κρατι-κοί μηχανισμοί δεν εκμεταλλεύονται, με την κυριολεξία του όρου, δη-λαδή δεν επιδιώκουν άμεση εξαγωγή υπεραξίας (τουλάχιστον δεν εί-νοα αυτός ο κύριος ρόλος τους).7
Σημαντικές συνέπειες απορρέουν απ' όλα αυτά, σχετικά με το πρό-βλημα της σοσιαλιστικής επανάστασης.
Οι κλασικοί του μαρξισμού τόνιζαν κατηγορημαηκά ότι μια σοσια-λιστική επανάοταση δεν σημαίνει απλώς αλλαγή της κρατικής εξον-σίας, αλλά και «συντριβή» του κρατικού μηχανισμού καταναγκασμού. Στην πραγματικότητα, η θέση αυτή δεν αφορά μόνον το κράτος, δη-λαδή το μηχανισμό καταναγκασμού και τους κρατικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς, αλλά το σύνολο των μηχανιομών, ουμπεριλαμβανομένου και του οικονομικού μηχανισμού. Αυτή ακριβώς υπήρξε πάντοτε η θέ-ση του Λένιν.
6. Περιττό να επισημάνουμε ότι με την άποψη: κράτος=ιδεολογία+κα-ταπίεοη, μάταια θα προσπαθούσε κανείς να καταλάβει τις αναλύσεις του Λένιν για τον μονοπωλιακό καπιταλισμό κοα τον ιμπεριαλισμό.
7. Σημειώνω εδώ ότι ο Αλτουσέρ, ό.π., υποσημείωση 8, σ. 13, κάνει λά-θος με το να αποδίδει την έννοια του μηχανισμού μόνο στους κρατικοΰς μηχανισμούς, αλλά όχι κοα στις «ενότητες παραγωγής». Ο Μπετελέμ έχει απόλυτο δίκοαο να χρησιμοποιεί τον όρο «οικονομικός μηχανισμός»: Ρ.Α. Sweezy και Ch. Bettelheim, Lettres sur quelques problemes actuels du socialism^ 1970, σ. 61. Αντίθετα, o Μπετελέμ δεν χρησιμοποιεί τον όρο κρατι-κοί ιδεολογικοί μηχανισμοί, αλλά ιδεολογικοί μηχανισμοί. Ωστόσο, νομίζω ότι ο όρος κρατικοί ιδεολογικοί μηχανισμοί είναι ακόμα πιο απαραίτητος, αν διατηρήοουμε τον όρο μηχανισμός για τον οικονομικό μηχανισμό: δια-φορετικά η διάκριση μεταξύ ιδεολογικών μηχανιομών και οικονομικοΰ μη-χανισμού, κοα συνακόλουθα η διάκριση «εποικοδομήματος» κοα «βάσης», κινδυνεύει να μπερδευτεί.
ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
339
Από μια άλλη άποψη, η διάκριση μεταξύ κρατικών μηχανισμών και οικονομικού μηχανισμού παραμένει ονσιασηκή. Είναι προφανές ότι οι κραηκοί μηχανισμοί κοα ο οικονομικός μηχανισμός δεν μπορούν να συ-ντριβοΰν οντε την ίδια στιγμή, οντε με τον ίδιο τρόπο. To ίδιο ισχύει βέβαια κοα για τη διάκριση μεταξύ κρατικού μηχανισμού καταναγκα-σμού από τη μια, κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών από την άλλη. Ούτε αυτοί μπορούν να συντριβούν ταυτόχρονα και με τον ίδιο τρό-πο. Απ' αυτήν την άποψη όμως, είνοα διαφορετική η φύση της προη-γούμενης διαφοράς μεταξύ κρατικών μηχανισμών (καταπιεστικών και ιδεολογικών) από τη μια, και οικονομικού μηχανισμού από την άλλη.
Συγκεκριμένα, μέσα στον οικονομικό μηχανισμό, νοούμενου ως «παραγωγικές ενότητες» συναντάμε αυτόν το σκληρό πυρήνα που ο Μαρξ θεωρούσε ως την «τεχνική βάση της παραγωγής», που δεν τον βρίσκουμε στους κρατικούς μηχανισμούς και που θέτει πολύ ιδιόμορ-φα «προβλήματα».
3. To γεγονός ότι οι κρατικοί ιδεολογικοί μηχανισμοί μοιάζει να έχουν συχνά ιδιωτικό χαρακτήρα, δηλαδή δεν αναγνωρίξονται επίση-μα ως κρατικοί μηχανισμοί, δεν πρέπει να εκπλήσσει. Πραγματικά, η διάκριση μεταξύ «ιδιωτικού» και «δημοσίου» είνοα καθαρά νομική. Αντίθετα με μια οριομένη άποψη που ορίζει ως παράγοντα διαχωρι-ομού της («αστικής κοινωνίας/societe civile» από το «κράτος»), δη-λαδή ως παράγοντα συγκροτήματος του κράτους, κάποια «προ-νομι-κή», σχεδόν οντολογική, διάκριση μεταξύ ιδιωτικού κοα δημοσίου, πρέ-πει ν' αντιληφθούμε ότι, στην πραγματικότητα, το COLO το δίκαιο -δηλαδή από μια άποψη, το ίδιο το κράτος- επιβάλλει αυτήν τη διά-κριοη που έχει μόνο νομική έννοια.8 Η διάκριση «ιδιωτικό-δημόαιο» σε τίποτα δεν αλλάζει την ουσία του ζητήματος των κρατικών ιδεο-λογικών μηχανιομών. Ο Γκράμσι το είχε θαυμάσια καταλάβει, όταν θεωρούοε ότι υπάγοντοα στο Δημόσιο «οργανισμοί που ουνήθως θεω-ρούνται ιδιωτικοί».
Αυτό όμως δεν αημαίνει ότι ο «ιδιωτικός» ή «δημόσιος» χαρακτή-ρας των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών δεν έχει σημασία ή είναι συμπτωματικός. Αντίθετα μάλιστα, ο χαρακτήρας αυτός υποδηλώνει τρόπους λειτουργίας διαφοροποιημένους ανάλογα με τους τύπους και τις μορφές του κράτους. Ο «ιδιωτικός», συνήθως, χαρακτήρας των μη-χανισμών αυτών επικαλύπτει, άλλωστε, τη οχετική αυτονομία τους, οε σχέση με τον κρατικό μηχανισμό, αλλά κοα μεταξύ τους.
4. Φτάνουμε έτσι στο κέντρο του ζητήματος: ότι δηλαδή, ενώ νο-μιμοποιούμαστε να μιλάμε γι,α τον κρατικό μηχανισμό, με τη στενή
8. Γι' αυτό το θέμα, Pouvoirpolitique et classes sociales, a. 141 κ.ε.
340
TO ΦΑΣΚΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
έννοια και οτον ενικό, παράλληλα νομιμοποιούμαστε να μιλάμε για πολλούς κρατικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς.
Πράγματι, θα ήταν λάθος να νομίζουμε ότι ο κρατικός μηχανισμός, με τη στενή έννοια, αποτελεί ένα είδος μονόλιθου χωρίς ρωγμές. Ο κρατικός μηχανισμός καταναγκασμού αποτελείται από εξειδικευμένους κλάδους: στρατός, αοτυνομία, διοίκηση κ.λπ. Όμως, οι κρατικοί ιδεο-λογικοί μηχανιομοί παρουσιάζουν, κοα στις μεταξύ τους σχέσεις, κοα στις οχέοεις τους με τον κρατικό μηχανισμό, ένα βαθμό κοα μια μορ-φή αχετικής αυτονομίας, που οι κλάδοι του κρατικού μηχανισμού δεν διαθέτουν. Ο κρατικός μηχανισμός καταναγκασμού, κεντρικός πυρή-νας του κρατικού συστήματος και της κρατικής εξουσίας, διαθέτει μια εσωτερική ενότητα πολύ πιο ισχυρή κοα αυστηρή από τους ιδεολογι-κούς μηχανισμούς. Η εοωτερική ενότητα των κλάδων του μηχανισμού καταναγκασμού μας επιτρέπει να τους θεωρούμε ως πραγματικά νπο-ονστήματα μέσα στο πλοάσιο του κρατικού συστήματος μηχανισμών.
Mux πρώτη συνέπεια των διακρίσεων αυτών είναι ότι η καταστρο-φή του κράτους δεν είναι ταυτόσημη με την καταστροφή του κρατι,-κού μηχανισμού καταναγκασμού και των κρατικών ιδεολογικών μηχα-νισμών: κι αντίστροφα, οι ώεολογικοί μηχανισμοί δεν μπορούν να συ-ντριβούν ούτε ταυτόχρονα ούτε με τον ίδιο τρόπο με τον κρατικό μη-χανιομό καταναγκασμού
Ποιες είναι οι αιτίες της σχετικής αυτονομίας των κρατικών ιδεο-λογικών μηχανισμών, που εκδηλώνεται συγκεκριμένα ως πολλαπλότη-τα των μηχανισμών αυτών;
α) Η σχετική διάκριση των ταξικών ιδεολογιών σε σχέση με τους κρατικούς μηχανισμούς, δεν ανοαρείται, από τη θεσμοποίηση της κυ-ρίαρχης ιδεολογίας οε κρατικούς μηχανισμούς. Πραγματικά, οι μηχα-νισμοί αυτοί δεν δημιουργούν την ιδεολογία, αλλά έχουν ως κυρία λει-τουργία να την επεξεργάζονταί και να την επιβάλουν. Οι κλασικοί του μαρξισμού είχαν κατανοήσει τα αποτελέσματα της αυτονομίας της ι-δεολογίας σε σχέση με τους μηχανιομούς του κράτους, αυτονομία που οφείλεται στο γεγονός ότι οι μηχανισμοί είναι έκφανση της ταξικής πάλης, κοα οτην οποία δεν μπορούμε να επεκταθούμε εδώ. Είχαν κα-ταλάβει δηλαδή την αξιοσημείωτη ιδιότητα της κυρίαρχης ιδεολογίας να διατηρείται και να διαρκεί ακόμη κοα μετά από τις αλλαγές των μηχανισμών (συμπεριλαμβανομένων κοα των ιδεολογικών μηχανισμών) και της κρατικής εξουσίας.9
9. Πραγματικά, αν οι μηχανισμοί είναι μια από τις μορφές κοινωνικής νπαρξης της ιδεολογίας, η ιδεολογία είναι όρος ύπαρξης των μηχανισμών αυτών. Η ιδεολογία ως όρος ύπαρξης των ιδεολογικών μηχανισμών, νοεί-
ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
341
β) Η σχετική αυτονομία των ιδεολογικών μηχανιαμών βασίζετοα οτα θεμελιώδη δεδομένα της ταξικής πάλης: τα δεδομένα του ιδεολο-γικού τομέα καταρχήν. Μέοα σ' έναν κοινωνικό σχηματισμό δεν υπάρ-χει μόνο η κυρίαρχη ιδεολογία: νπάρχουν πολλές αντιφατικές ιόεολο-γίες ή ιδεολογικά υποονοτήματα, που οχετίζονται με τις διάφορες α-ντιμαχόμενες τάξεις. Η κυρίαρχη ιδεολογία, γίνετοα κυρίαρχη, μόνον από τη οτιγμή που θα καταφέρει να κυριαρχήσει πάνω στις άλλες ι-δεολογίες κοα τα ιδεολογικά υποσυστήματα, κάτι που πραγματοποιεί-ται ακριβώς χάρη οτους κρατικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς. Η δια-δικασία αυτή με τη σειρά της ουνεπάγεται ότι OL ιδεολογικοί μηχανι-σμοί είναι η συμπυκνωμένη έκφραση εντονότατων ιδεολογικών αντι-νομιών, που εκφράζοντοα με τις συγκρούσεις των αξιωματούχων της ιδεολογίας που τους στελεχώνουν. Αποτέλεσμα αυτής της σύγκρουσης είνοα η σχετική αυτονομία των ιδεολογικών μηχανισμών.
γ) Έτσι, η σχετική αυτονομία των κρατικών ιδεολογικών μηχανι-ομών ανάγεται, τελικά, σε σχέσεις πολιτικής εξουσίας, με τη οτενή έν-νοια, και εκφράζετοα με σημαντικές αναντιστοιχίες μέσα στην κρατι-κή εξουοία.10 Καταρχήν, η κρατική εξουσία συγκροτείτοα γενικά από
ται ως «αυθόρμητη ιδεολογία»; Στον καπιταλιατικό τρόπο παραγωγής, και για την κυρίαρχη τάξη η ιδεολογία συνδέεται με το «φετιχισμό του εμπο-ρεΰματος». Για τούτη τη σχέση ιδεολογιών κοα θεσμών, βλ. επίσης τις πα-ρατηρήσεις του Μ. Verret:
«To εποικοδόμημα είναι πρώτα απ' όλα θεσμοί πολιτικοί, νομικοί κ.λπ., στους οποίους αντιστοιχούν, λέει συχνά ο Μαρξ, μορφές κοινω-νικής συνείδησης. Αντιστοιχία δεν σημαίνει ταυτότητα. Και δεν προε-ξοφλείτοα ότι το ιστορικό πεπρωμένο των μορφών κοινωνικής συνεί-δησης ακολουθεί αυτόματα το πεπρωμένο του εποικοδομήματος». Μ. Verret, Theorie et politique, 1967, σ. 78.
10. Εδώ βρίσκεται, νομίζω, η πιο συζητήοιμη πλευρά της ερμηνείας που προτείνει ο Αλτουσέρ για τους ιδεολογικοΰς μηχανιομούς του κράτους. Εί-ναι γεγονός ότι αναφέρει τη «σχετική αυτονομία» τους, αλλά με τρόπο πε-ριγραφικό. Αντίστροφα (σ. 17 κ.ε.) επιμένει μόνο στην «ενότητά» τους, σύμ-φωνα με τον ακόλουθο συλλογισμό: α) Η ενότητα των ιδεολογικών μηχα-νισμών οφείλεται στην κυρίαρχη ιδεολογία- β) η κυρίαρχη ιδεολογία είναι «ιδεολογία της άρχουσας τάξης που κατέχει την κρατική εξουοία». Αποτέ-λεομα: η «ενότητα» των ιδεολογικών μηχανιομών ανάγεται αφηρημένα, και μόνο χάρη στην «ιδεολογία», οτην ενότητα της κρατικής εξονσίας. Η ανά-λυση αυτή είναι εγκεφαλική και φορμαλιστική γιαύ δεν παίρνει (συγκεκρι-μένα) υπόψη της την πάλη των τάξεων: α) δεν παίρνει υπόψη της το γε-γονός ότι μέσα σ' έναν κοινωνικό σχηματιομό υπάρχουν πολλές ταξικές ι-δεολογίες, αντιφατικές κοα ανταγωνιστικές• όλα δείχνουν ότι ο Αλτουσέρ, όταν μιλά γι,α την «άρχουσα ιδεολογία» ως «ενότητα» των ιδεολογικών μη-
342
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
μια συμμαχία κυρίαρχων τάξεων ή τμημάτων: άρχον ουγκρότημα ενός καπιταλιστικού σχηματιομού. Έτσι, παρά το γεγονός ότι μια τάξη ή ένα τμήμα τάξης διατηρεί, γενικά, την ηγεμονία, η πολιτική εξουσία των άλλων τάξεων ή τμημάτων «που συμμετέχουν στο άρχον συγκρό-τημα» δημιουργεί διάφορες αναντιατοιχίες στους κρατι,κούς μηχανι-σμούς. Πραγματικά, δεν μποροΰμε να μιλάμε για κρατική εξουσία, δη-λαδή για'ταξική πολιτική εξουσία, παρά μόνο στο βαθμό που αυτή αυγκεκριμενοποιείται στους κρατικούς μηχανισμούς. Είνοα λοιπόν δυ-νατόν, μέσα στους κρατικούς ιδεολογικούς μηχανιομούς (ή ο' ορισμέ-νους από αυτούς) και στον κρατικό μηχανιομό, διαφορετικές τάξεις ή τμήματα τάξεων να κατέχουν την εξουσία. Χαρακτηριστικό παράδειγ-μα: κατά τη μετάβαοη από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό, στις πε-ριπτώσεις συμμαχίας αατισμού-ευγενών γοαοκτημόνων, για μεγάλο διά-στημα η Εκκληοία αποτελούοε προμαχώνα της εξουσίας των ευγενών, ενώ η βάση της εξουσίας του αστισμού ήταν ο κρατικός μηχανισμός. Έχει αημασία να υπογραμμιστεί ότι αυτές οι αναντιστοιχίες στην κρατική εξουοία εμφανίζοντοα, κυρίως ανάμεσα στους ίδιους τους κρα-τικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς κοα τους κρατικούς μηχανισμούς. Μπορεί να εμφανιστούν μέσα στον κρατικό μηχανισμό, με τη στενή έννοια, παρά την εσωτερική ενότητα υποσυστήματος που έχει. Ο στρατός, η διοίκηση ή η δικαστική αρχή είνοα δυνατόν να αποτελούν την προνομιακή βάση της εξουσίας διαφορετικών τάξεων ή τμημάτων του άρχοντος συγκροτήματος. Θα δούμε πιο κάτω τι συνέβη, στην πε-ρίπτωση της διαδικασίας εκφασισμού
χανισμών, εννοεί, αυτό που ορίζει κοα ο ίδιος ως «μηχανισμό της ώεολο-γίας εν γένει» (;)• β) δεν παίρνει υπόψη της τις ανιιστοιχίες που υπάρχουν στην κρατική εξουσία. Πραγματικά, το δίδαγμα της πολιτιστικής επανάστα-σης στην Κίνα, είνοα ότι έδειξε αυτό που τόσο ωραία είχε προαισθανθεί ο Λένιν: ότι δηλαδή, οι σχέσεις εξουσίας μέσα στους κρατικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς δεν εξαρτώνται άμεοα από την ταξική φύση της κραηκής ε-ξονσίας και δεν προσδιορίζονται ο' όλες τις λεπτομέρειες απ' αυτήν. Ειδι-κότερα, ο μετασχηματισμός των μηχανισμών αυτών μπορεί να είναι αποτέ-λεσμα μόνο μιας «επαναστατικοποίησης» που θα τους αφορά άμεσα. Η κρατική εξουσία (η ταξική της φύση) θέτει όρια (μεταβλητά, ανάλογα με την ή τις τάξεις της εξουσίας) στους κρατικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς. Τα όρια άλλωστε της εξουσίας, που προσδιορίζουν την «ενότητα» των ιδεο-λογικών μηχανισμών, δεν είναι διόλου αποκλειστικό αποτέλεσμα της κυ-ρίαρχης ιδεολογίας, αλλά ακριβώς της ίδιας της κρατικής εξουσίας στο πλαίοιο του κρατικού (κατασταλτικού) μηχανισμού. Θεωρώ πως είναι εντε-λώς απαραίτητο να υπογραμμιστεί αυτό για έναν πρόαθετο λόγο: αν δεν αποσαφηνίσουμε τα αημεία αυτά, κινδυνεύουμε να πέσονμε ακριβώς στην «επίσημη» ερμηνεία του σύγχρονου ρεφορμιομού για τον Γκράμσι.
ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
343
Αλλά επειδή ο κρατικός μηχανισμός καταναγκασμού αποτελεί τον κεντρικό πυρήνα του κράτους, η ηγεμονεύουοα τάξη ή το ηγεμονεύον τμήμα κρατά κατά κανόνα την εξουαία στο μηχανισμό αυτό. Όταν άλλες τάξεις ή τμήματα μη ηγεμονιακά διατηρούν την εξουσία οε ο-ρισμένους κλάδους του μηχανισμού καταναγκαομού λόγω της εσωτε-ρικής του ενότητας -«η συγκεντρωτικότητά του»- τότε, η εσωτερική οργάνωση πραγματοποιείτοα, ανάλογα με τις μορφές του κράτους, κά-τω από την κυριαρχία του κλάδου που κρατά η ηγεμονική τάξη ή τμήμα. Μ' αυτήν ακριβώς την έννοια μπορούμε να μιλάμε για ουγκε-κριμένη ενότητα (κι όχι «μοίρασμα») της κρατικής εξουσίας μέσα στον κρατικό μηχανιομό, οτην περίπτωση όπου διάφορες τάξεις και τμήμα-τα βρίακοντοα στην εξουσία.
Η περίπτωση των ιδεολογικών μηχανισμών του κράτους διαφέρει. Αποτελούν μηχανισμούς πιο πρόσφορους στο να συγκεντρώνουν απο-τελεσματικά την εξουαία των μη ηγεμονιακών τάξεων κοα τμημάτων. Αίφνης, οι ιδεολογικοί μηχανισμοί είναι ταυτόχρονα το προνομιακό «καταφύγιο» αυτών των τάξεων κοα τμημάτων, και η κατεξοχήν λεία τους: εξουοία, λοιπόν, άλλων τάξεων και τμημάτων, που οτην περί-πτωση των μηχανιομών αυτών, μπορούν μάλιστα να μην είναι ούμμα-χοι της ηγεμονιακής τάξης αλλά ριζικά αντίπαλοί της.
Έτσι, οι ιδεολογικοί μηχανισμοί αποτελούν συχνά, είτε τις τελεν-ταίες επάλξεις μιας παλιότερης ταξικής εξουσίας (Εκκλησία για ευγε-νείς γαιοκτήμονες), είτε τα πρώτα οχνρώματα μιας νεάς ταξικής ε-ξουσίας (σχολεία και εκδόσεις για τον αστισμό πριν από τη Γαλλική Επανάσταση)." Τέλος, και πάνω απ' όλα, η πάλη των λα'ίκών μαζών όχι μόνο διαπερνά τους ιδεολογικούς μηχανισμούς του κράτους -αυ-τό είναι ολοφάνερο- αλλά συχνά κοα κατά προτίμηση επηρεάζει ορι-σμένους απ' αυτούς, και συγκεκριμένα εκείνους που προορίζονται ει-δικά για τις μάζες: για παράδειγμα τα συνδικάτα, τα κόμματα σοαιαλ-δημοκρατικού
Κοντολογίς, αυτό το ποαχνίδι της ταξικής εξουσίας μεταξύ κρατι-κού μηχανισμού απ' τη μια μεριά, κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών από την άλλη, παιχνίδι που οφείλεται στην πάλη των τάξεων, εμφα-νίζεται ως η ουοιαστική αιτία, και ως ένα από τα αποτελέσματα, της σχετικής αυτονομίας των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών.
11. Οι μηχανιομοί αυτοί μπορούν μάλιστα να εκπληρώσουν και τους δύο ρόλους για την ίδια τάξη, μέσα σε μια πορεία ιστορικής συνέχειας. Γνωρί-ζουμε ότι, στην περίπτωση μιας σοσιαλιστικής επανάστασης, όταν η αοτι-κή τάξη εκδιώκεται από τον κρατικό μηχανισμό καταναγκασμού καταφεύ-γει στους ιδεολογικούς μηχανισμούς, που διατηρούν την αστική μορφή τους, για να τους χρησιμοποιήσει ως όργανα επανάκτησης της κρατικής εξουσίας.
344
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
5. Είμασχε υποχρεωμένοι ν' αναφερθούμε ο' ένα τελευτοάο σημείο: από 'το σύστημα των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών δεν μπορούν τελικά να «ξεφύγουν» παρά μόνον οργανώσεις επαναστατικές και τα-ξικής πάλης. To πρόβλημα αυτό οχετίζεται με τη μαρξιστική-λενι,νιστι-κή θεωρία για την οργάνωαη: ας θυμηθούμε απλώς ότι το κύριο και κεντρικό ζήτημα της θεωρίας αυτής, συνίαταται ακριβώς στο πώς οι επαναστατ'ικές-ταξικές οργανώσεις θα συγκροτηθούν και θα εκπληρώ-σουν την αποοτολή τους, πώς θα ουντρίψουν τον κλοιό των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών και, με την πρακτική τους πώς θα φυλα-χτούν από το μόνιμο ολίσθημα προς το σύοτημα κρατικών μηχανι-σμών που τις παραμονεύει.
2. ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ
ΚΑΙ ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ. ΤΥΠΟΣ ΚΡΑΤΟΥΣ,
ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΚΑΙ ΜΟΡΦΗ ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ
Στο φως των προηγούμενων αναλύσεων μπορούμε να θέσουμε το πρό-βλημα του φαοιστικού κράτους, υπενθυμίζοντας ορισμένα δεδομένα:
A. To φασιστικό κράτος είνοα μια μορφή κράτους καπιταλιοηκού τύπου. Μ' αυτήν την έννοια, κοα παρ' όλα όσα έχουν γραφεί σχετικά, παρουσιάζει τα γνωρίσματα που προσιδιάζουν στον καπιταλιστικό τύ-πο κράτους.
Β. To φασιστικό κράτος είνοα μια ιδιότυπη μορφή κράτους, μια μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης, καθόσον αντιστοιχεί σε μια πο-λιτική κρίση. Μ' αυτήν την έννοια:
1. Έχει διαφορετική μορφή σε σχέση με το κράτος άλλων κοινω-νικών σχηματισμών του ίδιου τυπικά σταδίου, τους οποίους, όμως, δεν κατέχει πολιτική κρίση.
2. Παρουσιάζει κοινά χαρακτηρίστικά με τη μορφή κράτους καπι-ταλιστικού τύπου, ακριβώς επειδή τοποθετείται στο ίδιο στάδιο: έργο του φασιστικού κράτους είναι να εκπληρώσει τις λειτουργίες που του αρμόζουν στο ιδιαίτερο αυτό στάδιο, αντιμετωπίζοντας ταυτόχρονα την κρίση.
Γ. To φασιστικό κράτος αποτελεί επίσης μια ιδιότυπη μορφή πο-λιτενματος. Μ' αυτήν την έννοια:
1. Παρουσιάζει κοινά χαρακτηριστίκά με καθεστώτα που, όπως και το ίδιο, προκύπτουν από τη μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης του
346
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
καπιταλιστικού κράτους ενός καπιταλιστικού σχηματισμού, στο βαθμό που και αυτά τα καθεοτώτα αντι,ατοιχούν σε πολιτικές κρίσεις με κοι-νά χαρακτηριστικά: οτρατιωτικές δικτατορίες, βοναπαρτισμός.
2. Παρουσιάζει διαφορές από τα άλλα καθεστώτα, καθόοον αντι-στοιχεί σε ιδιότυπη πολιτική κρίση κοα ιδιότυπο ταξικό συσχετισμό. Οι διαφορές εξαρτώνται κοα από την περίοδο κατά την οποία εμφα-νίζοντοα Όι διάφορες μορφές καθεστώτος. To σύνολο των προβλημά-των αυτών έχει ήδη τεθεί οτην αρχή του κειμένου, όταν εξετάοτηκε η πολιτική κρίση.1

Προτού καταπιαστούμε με τη συγκεκριμένη ανάλυση του φασιστικού κράτους, πρέπει να πούμε δυο λόγια για τα ενδεικννόμενα κριτήρια που το εξειδικεύουν ως μορφή κράτους και καθεστώτος. Δεν θα επα-νέλθουμε εδώ αναλυτικά στα κριτήρια διαφοροποίησης τα οποία επι-λέγοντοα με βάση τη διάκριση και τις σχέοεις των δύο αυτών πολιτι-κών χώρων.2 Σημειώνουμε απλώς τους παράγοντες διαφοροποίησης των μορφών καπιταλιστικού κράτους: είνοα α) οι σχέσεις οικονομικού τομέα, πολιτικού τομέα και ιδεολογίας, σ' ένα καθορισμένο στάδιο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής• β) τα γενικά χαρακτηριστικά της ταξικής πάλης στην αντίστοιχη περίοδο των καπιταλιστικών σχηματι-σμών: στην περίπτωσή μας, τα γενικά χαρακτηριστικά της πολιτικής κρίοης - μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης. Παράγοντες διαφορο-ποίησης των μορφών καθεστώτος: η τροπικότητα της ταξικής πολιτι-κής πάλης, στην περίπτωσή μας, η ιδιότυπη πολιτική κρίση στην ο-ποία αντιστοιχούν τα φασιστικά καθεοτώτα.
Στο πλαίσιο ενός καπιταλιστικού κράτους, οι παράγοντες αυτοί εκ-φράζονται μέοω μιας αυστηρά κανονισμένης σειράς κριτηρίων. Σχετι-κά με τη μορφή κράτονς, τα κριτήρια είναι τα ακόλουθα:
1. Οι μορφές κοα η τροπικότητα παρέμβαοης του κράτους στον οι-κονομικό τομέα κοα τις κοινωνικές σχέσεις γενικά, οι μορφές και η τροπικότητα της σχετικής αυτονομίας του κράτους σε σχέση με τις άρχουοες τάξεις.
2. Ο ρόλος, οι μορφές και οι αμοιβαίες σχέσεις κρατικού μηχανι-σμού κοα κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών, όπως εκφράζονται στη δικοαογένεση, που ακριβώς ρυθμίζει μορφές κοα σχέσεις.
1. Βλ. πιο πάνω, κεφάλοαο «Πολιτική κρίση: φασισμός και κατάσταση ανάγκης».
2. Για ό,τι ακολουθεί, βλ. Pouvoirpolitique et classes sociales, a. 152 κ.ε., 165 κ.ε., σσ. 322-350.
ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ ΚΑΙ ΦΑ2ΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
347
3. Ο γενικός συσχετισμός των διαφόρων κλάδων του κρατικού μη-χανισμού, πράγμα πον στο καπιταλιατικό κράτος αντιατοιχεί στο γε-νικό συσχετισμό εκτελεοτικής-νομοθετικής εξουσίας.
4. Ο γενικός συσχετισμός στο πλαίαιο των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών.
Σχετικά με τις μορφές καθεστώτος, που καλύπτουν τον χώρο του πολιτικού προσκηνίου, τα κριτήρια διαφοροποίησής τους είναι τα α-κόλουθα:
1. Ο δαθμός οτον οποίο οι μορφές καθεστώτος παρουσιάζουν τα γενικά χαρακτηριστικά μιας μορφής κράτους.
2. Η ιδιαίτερη μορφή που παίρνουν τα χαρακτηριστικά αυτά: οι συγκεκριμένες οχέσεις των διαφόρων κλάδων του κρατικού μηχανι-σμού μεταξύ τους, των διαφόρων κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών μεταξύ τους και οι ακριβείς σχέσεις μεταξύ των δύο αυτών συνόλων, κάτω από την κυριαρχία ενός μηχανισμού Ειδικότερα, ο ρόλος των πολιτικών κομμάτων και της ταξικής κομματικής εκπροσώπηοης είναι εδώ ιδιαίτερα ουσιαοτικός.
Τα παραπάνω κριτήρια ισχύουν επίοης για τη μορφή Κράτους Εκτάκτον Ανάγκης κοα τα πολιτικά καθεστώτα εκτάκτου ανάγκης που προκύπτουν απ' αυτήν.
Θ' αρχίσουμε λοιπόν την ανάλυση με μια σειρά προτάσεων που α-ναφέροντοα στη μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης (μορφή του κα-πιταλιστικού κράτους) χαράζοντας τις γενικές γραμμές της σχετικής θεωρίας. To φασιστικό κράτος, επειδή προκύπτει από τη μορφή Κρά-τους Εκτάκτου Ανάγκης, όπως άλλα καθεστώτα εκτάκτου ανάγκης (βοναπαρτιαμός, στρατιωτική δικτατορία), παρουσιάζει τα ουσιαστικά χαρακτηριατικά της. Έτσι λοιπόν, οτο κεφάλαιο αυτό, θ' αντιστραφεί η σειρά παρουσίασης: θ' αναλυθεί πρώτα το εγκαθιδρυμένο φασιοτικό κράτος, κι έπειτα θα διερευνηθεί το ζήτημα των αλλαγών που υφί-στατοα η μορφή κράτους που υπάρχει πριν από τον φασισμό, στη διάρκεια του εκφασισμού. Οι αλλαγές αυτές αποκτούν σημασία, ως χαρακτηριοτικό της διαδικασίας εκφαοχαμού, μόνο οε σχέση με το φα-σιοτικό κράτος οτο οποίο οδηγούν.
3. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ME ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ
α) Μορφές κρατικής παρέμβασης
Η μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης ενός καπιταλιστικού κράτους ανήκει πάντα στον καπιταλίοτικό τύπο κράτους, όοον αφορά όχι α-πλώς την κρατική εξουσία αλλά και τις θεσμικές μορφές του: αυτό ι-σχΰει, λοιπόν, κοα για το φασιστικό κράτος, ως καπιταλιτικό Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης. Συγκεκριμένα, αναγνωρίζουμε ο' αυτό τα διακρι-τικά γνωρίσματα του τύπου καπιταλιστικού κράτους: το σχετικό δια-χωρισμό οικονομικού κοα πολιτικού τομέα από τη μια, τη σχετική αυ-τονομία του κράτους απέναντι στις κυρίαρχες τάξεις και τμήματα τά-ξεων από την άλλη.
Όμως, το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης, λόγω της περιόδου και της κρίσης στην οποία αντιστοιχεί, παρεμβαίνει με ιδιάζοντα τρόπο οτον οικονομικό τομέα, με σκοπό να προοαρμόοει και να εναρμονίοει το σύστημα, μπροστά στην κοινωνικοποίηση των παραγωγικών δυνάμεων. Η παρέμβαση του φασιστικού κράτους στην οικονομία είναι πολύ ση-μαντική.1 Απ' αυτήν την άποψη, παρουσιάζει κοινά σημεία με το πα-
1. Δεν υπεισέρχομοα εδώ στην εμπεριοτατωμένη διερεύνηση του ζητήμα-τος αυτού, γιατί ο Μπετελέμ το έχει εξαντλητικά πραγματευτεί στο έργο του που αναφέρθηκε.
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΑ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ 349
ρεμβατικό κράτος (μονοπωλιακός καπιταλιομός) άλλων κοινωνικών σχηματισμών που δεν περνούν πολιτική κρίοη. Εκείνο που το διακρί-νει ως Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης, δεν είναι τόσο ο βαθμός παρέμ-βασης, όσο οι μορφές με τις οποίες γίνεται η παρέμβαση.
Ιδιαίτερα σημαντική κοα χαρακτηριστική είνοα η σχετική αυτονο-μία του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης απέναντι στις κυρίαρχες τάξεις και τμήματα κυρίαρχων τάξεων, αποτέλεσμα της πολιτικής κρίσης και του ουσχετισμού δυνάμεων στον οποίο αντιστοιχεί. Η σχετική αυτονο-μία είναι απαραίτητη στο Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης, για να ανα-διοργανώσει τις σχέοεις του άρχοντος συγκροτήματος και της ηγεμο-νίας στο πλαίσιο της πολιτικής κρίσης, όπου άλλωοτε, οι τάξεις-στη-ρίγματα αναδεικνύοντοα συχνά ως βασικές κοινωνικές δυνάμεις. Έχου-με εντοπίσει τις αιτίες και τη λειτουργία της σχετικής αυτονομίας του φασιστικού κράτους. Στις άλλες μορφές καθεστώτων εκτάκτου ανά-γκης, η αυτονομία αυτή μπορεί να οφείλεται στην ομαλή ή καταστρο-φική ιοορροπία δυνάμεων, που χαρακτηρίζει τα ιδιόμορφα είδη πολι-τικών κρίοεων (βοναπαρτιομός).
β) Μεταβολές στις σχέσεις μηχανισμού καταστολής και ιδεολογικών μηχανιομών
Η μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης, που αντιστοιχεί στην αναδιορ-γάνωοη του συνόλου των κρατικών μηχανισμών (του κρατικού συστή-ματος), συνεπάγεται ριζικές τροποποιήσεις των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών κοα της σχέοης τους με τον κρατικό μηχανισμό: ιδιαίτε-ρα χαρακτηριστικό παράδειγμα, απ' αυτήν την άποψη, αποτελεί το φααιστικό κράτος.
Πρόκειτοα για στοιχείο ουοιαστικής σημασίας, και δεν είναι τυχαίο που κατέχει προνομιακή θέση στις απόψεις των ουγγραφέων του «ο-λοκληρωτιομού». Τι λένε σχετικά;2 To ολοκληρωτικό κράτος -ο φασι-σμός για παράδειγμα- είνοα κατ' αυτούς, από τη φύση τον κατ' ου-οίαν διακριτό από το «πλουραλιστικό-θεσμοκρατικό» κράτος. Στο τε-λευταίο, θεωρείτοα ότι, υπάρχουν αντόνομοι θεσμοί ή οργανώσεις, που κινούνται μεταξύ κράτους από τη μια, κοα ατόμων της πολιτικής κοι-νωνίας από την άλλη. Τα ενδιάμεα σώματα μεταξύ κράταυς και ατό-μων είνοα έτσι οι εγγυητές της ελευθερίας που μετριέται, εννοείται, α-
2. Συγκεκριμένα: Η. Arendt, The Origins of Totalitarianism W. Kornhau-ser, The Politics of Mass Society, ό.π.• επίαης, τα κείμενα που έχει συγκε-ντρώσει ο C. Friedrich, Totalitarianism, κ.λπ.
350
TO ΦΑΣΙΓΠΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
νάλογα με to βαθμό της αυχονομίας του ατόμου απένανχι στο κρά-τος. Τέτοιοι «αυτόνομοι» κοα «ελεύθεροι» θεσμοί είναι τα κόμματα, τα συνδικάτα, τα πολιχισχικά ιδρύματα, τα οχολεία, η Εκκλησία, οι διάφοροι τοπικοί αθληχικοί σύλλογοι κ.λπ. Οι ιδεολογίες αυτές, με τη ούγχρονη μορφή τους, έχουν χις ρίζες τους αρκετά μακριά, στον Βε-μπλέν κοα χον ίδιο τον Νχυρκέμ. Ακολουθώνχας εν αυνεχεία την Άννα Άρεντ, προεκχείνονχοα σε πολυαχιδείς θεωρήσεις για την «κοινωνία μαζών», που συσχετίζουν περιοπούδασχα τη ροπή προς τον ολοκλη-ρωτιομό με χην ανυπαρξία (οχις «κοινωνίες μαζών») ενδιάμεοων οω-μάτων μεταξύ κράτους, και κοινωνικών «ατόμων». Κατά τη γνώμη αυτών των θεωρητικών, στο ολοκληρωτικό κράτος, κάθε θεομός υπά-γετοα στο κράτος, το σύνολο δε της κοινωνικής ζωής κραχικοποιείχαι κοα συνακόλουθα δεν υπάρχουν αυχόνομοι θεσμοί μεταξύ ατόμου και κράτους.

Ας σταματήσουμε εδώ και ας θυμηθούμε τις παρατηρήσεις πάνω στους κραχικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς. Οι θεσμοί αυτοί είναι πά-νχα μηχανισμοί κραχικοί, όποια κι αν είναι η μορφή χου κράχους. Μ' άλλα λόγια, η διαφορά μεχαξύ φασιαχικού κράχους (μορφή Κράχους Εκχάκχου Ανάγκης) κι άλλων μορφών καπιχαλισχικού κράχους δεν έ-γκειται σχο γεγονός ότι, οχην πρώχη περίπχωση, οι θεομοί ανήκουν σχο κραχικό σύστημα, ενώ σχη δεύχερη είναι, χάχα, ανεξάρχηχοι και αυχόνομοι. Πραγμαχικά, ανχίθεχα από χις απολογηχικές αναλύσεις χων ιδεολόγων χου ολοκληρωχιομού, χο φαοισχικό κράτος και οι άλ-λες μορφές καπιταλισχικού κράχους συγγενεύουν καχά χούχο: όχι εί-ναι μορφές χου καπιχαλισχικού κράχους. Πιο πέρα υπενθυμίζουμε ε-δώ μια πρόοφαχη παραχήρηση: χο καπιχαλισχικό Κράχος Εκχάκχου Ανάγκης, και ιδιαίχερα χο φασιαχικό, ακριβώς επειδή είνοα μορφή κρί-σης -και επομένως ενχελώς ιδιόχυπη- χου καπχχαλισχικού κράχους, ξεσκεπάζει (συχνά και μέσω χων αντιθέσεων) οριομένες πλευρές χης πραγμαχικής λειτουργίας χου καπιχαλιστικού κράχους.
Αυχό δεν σημαίνει διόλου όχι δεν υπάρχουν βασικές διαφορές που απορρέουν από χη μορφή χου Κράχους Εκχάκχου Ανάγκης. Τις πε-ρισαότερες φορές, εκφράζονχαι σχο νομικό επίπεδο, χο επίπεδο χης σχέσης «ιδιωχικού» κοα «δημοσίου», με την χυπική απόδοση οχους ι-δεολογικούς μηχανιομούς χου Κράτους Εκχάκχου Ανάγκης ενός καθε-σχώχος δημοσίου χαρακχήρα.
Τι σημαίνει αυτό σχην πραγματικότητα; Η διαφοροποίηση δη-μοσίου-ιδιωτικού καλύπχει τη σχεχική αυχονομία χων κραχικών ιδεο-λογικών μηχανισμών σχο πλαίσιο χου κράχους. Σχην περίπχωση ενός
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ 351
Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης -κοα του φασιστικού κράτους ιδιαίτερα-, οι αλλαγές σηματοδοτούν το χαρακτηριστικό περιορισμό (που μπορεί να φτάσει ως την κατάργηοη) της σχετικής αυτονομίας των ιδεολογι-κών μηχανισμών στο πλαίσιο του κράτους, ενώ στις άλλες μορφές κράτους η οχετική αυτονομία διαοώζετοα πάντα. Ο περιορισμός της σχετικής αυτονομίας σημαίνει ότι η ολική οχέση του κρατικού μηχα-νισμού με τους κρατικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς τροποποιείτοα.
Α. Ο περιορισμός αυτός, της σχετικής αυτονομίας των ιδεολογικών μηχανισμών που χαρακτηρίζει τη μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης, οφείλετοα οτις σχέαεις ταξικής εξουσίας κοα την αναδιοργάνωση της ηγεμονίας στην περίπτωση μιας πολιτικής κρίσης.
Στις άλλες μορφές καπιταλιστικού κράτους, η σχετική αυτονομία των ιδεολογικών μηχανισμών οφείλετοα στις ακόλουθες οατίες:
α) η εξουσία στους ιδεολογικούς μηχανισμούς ανήκει σε τάξεις ή τμήματα του άρχοντος συγκροτήματος διαφορετικές από την ηγεμο-νεύουσα τάξη ή τμήμα τάξης.
β) οι λαϊκές μάζες εκφράζονται με ιδιαίτερο τρόπο μέσα από τους ιδεολογικούς μηχανισμούς (κόμματα, συνδικάτα κ.λπ.).

Στην περίπτωση του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης, ο καθοριστικός του ρόλος στην αναδιοργάνωση της ηγεμονίας συνεπάγετοα:
α) ουσιαστικό περιορισμό της κατανομής της εξουσίας στο πλαίσιο των μηχανισμών
β) αυστηρό έλεγχο του ουνόλου του κρατικού συστήματος από έ-ναν κλάδο ή ένα μηχανισμό, που κρατά στα χέρια της η τάξη ή το τμήμα που παλεύει να επιβάλει την ηγεμονία της.3
3. Εδώ διαπιστώνουμε ένα γνώρισμα, επιφανειακά, παράδοξο. To Κρά-τος Εκτάκτου Ανάγκης χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα από μια αυξημένη αυ-τονομία απέναντι στην ηγεμονεύουσα τάξη ή τμήμα, κοα από έναν περιο-ρισμό της σχετικής αυτονομίας των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών. To παράδοξο αυτό είχε διαπιστώσει ο Μαρξ στις αναλύσεις του για το βονα-παρτισμό: όσο πιο σημαντική είναι η οχετική αυτονομία του κράτους απέ-ναντι στην ηγεμονεύουσα τάξη ή τμήμα, τόσο πιο ιαχυρή είναι η εσωτερι-κή του «συγκεντρωτικότητα». Αλλά το παράδοξο είνοα μόνον επιφανειακό: η σχετική αυτονομία απέναντι ατην ηγεμονεύουσα τάξη ή τμήμα είναι α-παραίτητη, ακριβώς, για να μπορέσει το κράτος να επιβάλει την ηγεμονία της δοσμένης τάξης, αναδιοργανώνοντας και συνενώνοντας τα στοιχεία του άρχοντος συγκροτήματος. Αλλά οτη συγκυρία της κρίσης, αυτό συνεπάγε-ται περιοριαμό και ριζικό έλεγχο του ποαχνιδιού εξουσίας που ίσχυε με τη
352
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
Β. Στην περίπτωση όμως του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης, ο πε-ριορισμός της σχετικής αυτονομίας των κρατικών ιδεολογικών μηχα-νισμών οφείλετοα και στην ιδεολογική κρίση που συνοδεύει την πολι-τική, κι έτσι, στην ιδιαίτερη παρέμβαση της ιδεολογίας που αυξάνει την καταπίεση των λαϊκών τάξεων.
1. Πραγματικά, το πρώτο στοιχείο που πρέπει να υπογραμμιοτεί, είνοα ότι ο ρόλος της φυσικής καταπίεσης αυνοδεύετοα απαραίτητα α-πό μια ιδιαίτερη παρέμβαση της ιδεολογίας, που τη νομιμοποιεί. Θα προχωρήσουμε περισσότερο: οι άλλες μορφές καπιταλιστικού κράτους, με το «ουνταγματικό» οπλοοτάσιό τους επιτρέπουν, σε μεγάλο βαθμό, την άσκηση της φυσικής καταπίεσης σε κρίσιμες περιστάοεις της τα-ξικής πάλης: οι «δημοκρατίες» τα καταφέρνουν θαυμάσια απ' αυτήν την άποψη. Όμως, αυτές οι μορφές κράτους, λόγω της σχετικής αυ-τονομίας των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών, δεν καταφέρνουν να νομιμοποιήσουν την άοκηση εκείνης της ιδεολογικής παρέμβαοης που θα μπορούσε να δικοαώσει την καταπίεση. Η προσφυγή, τότε, οτη μορ-φή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης γίνεται απαραίτητη, όχι τόσο όταν οι κρατικοί νομικοί κανόνες απαγορεύουν την καταπίεοη, όσο όταν η ιδεολογική παρέμβαση που τη νομιμοποιεί δεν μπορεί να πραγματο-ποιηθεί στο θεσμικό πλαίσιο των άλλων μορφών κράτους.
2. Αλλά το στοιχείο αυτό δεν εξηγεί από μόνο του τον περιορισμό της σχετικής αυτονομίας των ιδεολογικών μηχανισμών στην περίπτω-ση του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης. Πραγματικά, δεν πρέπει να ξε-χνάμε, ότι ετούτη η ιδεολογική παρέμβαση γίνετοα απαραίτητη όταν η κυρίαρχη ιδεολογία βρίσκεται σε κατάσταση κρίσης: το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης πρέπει τότε να παίξει παράλληλα το δικό του ρό-λο στην οργάνωση της κυρίαρχης ιδεολογίας. Ο συνδυσμός των δύο αυτών στοιχείων βρίσκεται στη ρίζα του περιορισμού για τον οποίο γίνεται λόγος.
Στις άλλες μορφές κράτους, η «επεξεργαοία» της κυρίαρχης ιδεο-λογίας μέσα στους ιδεολογικούς μηχανιομούς, γίνετοα χάρη στους α-ξιωματούχους της οργανικής ιδεολογίας4 των κυρίαρχων τάξεων και στον άμεοο εκπροσωπευτικό δεσμό που τους ενώνει μ' αυτές. Από την άλλη μεριά, σε κάθε μορφή κράτους, οι κρατικοί μηχανισμοί παρά-γουν τη όική τονς εοωτερική ιδεολογία.
σχετική αυτονομία των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών. Έτοι, στο Κρά-τος Εκτάκτου Ανάγκης οι ταξικές αντιθέσεις παίρνουν άλλες μορφές.
4. Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί στη χρησιμοποίηση του όρου «διανοούμενοι», δεδομένων των ιδεολογικών συνειρμών που τον φορτίζουν όπως χρηοιμοποιείται συνήθως. IV αυτό προτίμησα εδώ τον περιοριστικό όρο «αξιωματούχοι της ιδεολογίας».
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΠΑ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ 353
Αλλά σχις μορφές κράτους που δεν αντιοτοιχούν σε μια πολιτι-κοϊδεολογική κρίοη, τούτη η εσωτερική ιδεολογία διαφέρει συχνά, σε ορισμένες πλευρές της, από την κυρίαρχη: για παράδειγμα, υπάρχει μια εσωτερική ιδεολογία που προσι,διάζει στην κρατική γραφειοκρατι-κή διοίκηση, στο οτρατό, οτην Εκκλησία, οτο οχολικό σύστημα. Αυ-τό οφείλετοα:
α) οτη διάσταοη των μηχανισμών αυτών, που είναι εστίες γένεσης αντιφατικών μεταξύ τους ιδεολογιών και ιδεολογικών υποσυστημάτων.
β) στις αντχφάσεις, στο πλαίσιο των μηχανισμών, μεταξύ των κοι-νωνικών κατηγοριών των οργανικών αξιωματούχων της ιδεολογίας: αυτών, δηλαδή, που οργανώνουν την ηγεμονία διατηρώντας άμεση -«οργανική», με τη γκραμσιανή έννοια- σχέοη εκπροσώπησης με την ηγεμονική τάξη ή τμήμα από τη μια, και εκείνων που υπάγονται σε άλλες ιδεολογίες από την άλλη.
Η διάστααη αυτή μεταξύ ιδιαίτερης εσωχερικής ιδεολογίας των μη-χανισμών και κυρίαρχης ιδεολογίας είναι, λοιπόν, έκφραση των ιδεο-λογικών αντιφάσεων, που, οε συνδυασμό με τις διασπάσεις στην κρα-τική εξουσία, αποτελούν την οατία της σχετικής αυτονομίας των κρα-τικών ιδεολογικών μηχανισμών.
Όσον αφορά τη μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης, στο πλαίσιο της ιδεολογικοπολιτικής κρίσης, διαπιστώνουμε τη ρήξη του άμεσου δε-σμού εκπροσώπησης που συνδέει την ηγεμονεύουσα τάξη ή τμήμα, τό-σο με τους πολιτικούς όσο και με τους ιδεολογικούς εκπροσώπους της. Τότε, η ιδιούτερη εσωτερική ιδεολογία που παράγουν οι κρατικοί μη-χανισμοί, και η κυρίαρχη ιδεολογία αλληλοεπικαλύπτοντοα. Οι αξιωμα-τούχοι της ιδεολογίας της ηγεμονικής τάξης ή ομάδας ταυτίζονται με την ιδιαίτερη εσωτερική ιδεολογία των μηχανισμών, ενώ εκείνοι που ε-ξυπηρετούν άλλες ιδεολογίες αποκλείοντοα. Παράλληλα, το ούνολο των κρατικών μηχανισμών υποτάοσεται σ' αυτήν την εοωτερική ιδεολογία που συμπίπτει με την κυρίαρχη• η τελευταία συμπίπτει με την ιδεολο-γία που προσιδιάζει στον κρατικό μηχανισμό ή κλάδο που κυριαρχεί πάνω οτους άλλους: για παράδειγμα, ατρατιωτικοποίηση της κοινωνίας και του συνόλου των μηχανισμών (στρατός), γραφειοκρατικοποίηση της κοι/νωνίας και του συνόλου των μηχανισμών (διοίκηση), κληρικαλισμός στην κοινωνία κοα οτο σύνολο των μηχανιομών (Εκκλησία).
Τούτη η ιδιαίτερη λειτουργία του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης εί-νοα, λοιπόν, το απαραίτητο μέσο για την αναδιοργάνωση 'της ιδεολο-γικής ηγεμονίας. Αυτό όμως συνεπάγεται τον χαρακτηριστικό περιο-ρι,σμό, σε διάφορους βαθμούς, της σχετικής αυτονομίας των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών σε σχέοη με τον κρατικό μηχανισμό, κοα ταυ-τόχρονα της αυτονομίας ενός κρατικού ιδεολογικού μηχανισμού σε σχέση με τους άλλους.
354
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
Ωστόσο, σε τούτη την περίπτωση, επίσης, το φασιστικό κράτος πα-ρουσιάζει κοινά γνωρίσματα με τη μορφή παρεμβατικού κράτους που δεν αντιστοιχεί σε μια πολιτική κρίοη. Λόγω του σταδίου στο οποίο και η μορφή αυτή εντάσσετοα, υπάρχει μια έξαρση του ρόλου των ι-δεολογικών μηχανισμών κοα ταυτόχρονα μείωση της σχετικής αυτονο-μίας τους, που οφείλοντοα στην καθολική πολιτική κυριαρχία του μο-νοπωλιακού κεφαλαίου.
γ) Η μετατόπιση τοι> κυρίαρχου μηχονισμού ή κλάδου
Οι ιδιαίτερες, λοιπόν, σχέσεις κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών από τη μια, κοα κρατικού μηχανιομοΰ καταστολής από την άλλη εξειδι-κεύουν τη μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης. Αυτό όμως δεν σημαί-νει ότι οπωσδήποτε, το χαρακτηριστικό γνώρισμα είνοα η κυριαρχία του κρατικού μηχανισμού, με τη στενή έννοια, πάνω στους ιδεολογι-κούς μηχανισμούς του κράτους. Κι αυτό, αντίθετα με μια απλοϊκή ά-ποψη, σύμφωνα με την οποία, το γνώρισμα που εξειδικεύει το Κρά-τος Εκτάκτου Ανάγκης είναι μόνον η έξαρση της φυσικής καταπίε-σης που φέρνει, τάχα από μόνη της, την καθυπόταξη των ιδεολογι-κών μηχανιομών στον κρατικό.
Είνοα γεγονός ότι η έξαρση της φυσικής καταπίεοης είναι βασικό χαρακτηριστικό του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης. Ωοτόοο, λόγω της συνολικής αναδιοργάνωσης του κράτους, εκείνο που ενδιαφέρει εδώ είναι η νέα σχέοη καταπιεστικού μηχανισμού και ιδεολογικών μηχα-νισμών. Στο πλαίσιο της σχέσης αυτής, η κυριαρχία των μεν ή των δε εξειδικεύει τις μορφές καθεοτώτος τον Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης. Πραγματικά, ανάλογα με το συσχετισμό δυνάμεων και την κατανομή της ταξικής εξουσίας μέσα στο κρατικό σύστημα, την κυριαρχία αυτή μπορεί να διατηρεί: α) ο ίδιος ο κρατικός μηχανιαμός καταστολής ή ένας κλάδος του: ο στρατός στην περίπτωση των στρατιωτι,κών δικτα-τοριών, η διοίκηση οτην περίπτωοη των βοναπαρτιομών, η πολιτική αστυνομία στην περίπτωση του κατεστημένου φασισμού• β) ένας ιδε-ολογικός μηχανισμός του κράτους: για παράδειγμα, το κόμμα στην πρώτη περίοδο του φασισμού στην εξουσία, ή η Εκκλησία στην περί-πτωση «κληρικοστρατιωτικών» δικτατοριών», όπως του Ντόλφους (Dolfus) στην Αυστρία.
Απ' αυτήν τη σκοπιά όμως, μπορούμε να εντοπίσουμε δυο ουσια-στικά χαρακτηριστικά της μορφής Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης:
1. Στις άλλες μορφές καπιταλιστικού κράτους, ο κρατικός μηχανι-
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ 355
σμός, με τη στενή έννοια, κάτω από διάφορες μορφές (εμφανείς ή α-φανείς), διατηρεί την κυριαρχία πάνω στους ιδεολογικούς μηχανιομούς του κράτους. Ιδιαίτερα ενδεικτική είναι η περίπτωση των πολιτικών κομμάτων, που οε τούτες τις μορφές κράτους, είναι πάνω απ' όλα αυ-τοί αγωγοί μεταβίβασης της εξουοίας, υποταγμένοι, ως κρατικοί ιδε-ολογικοί μηχανισμοί, στον κρατικό μηχανισμό καταναγκαομού. Στα κράτη αυτά, όπου οι χώροι επεξεργασίας και οι αγωγοί διοχέτευαης της ιδεολογίας λειτουργούν κανονικά, ο κεντρικός πνρήνας του κρά-τους διατηρεί ενεργά τον κυρίαρχο ρόλο στο πλαίσιο του κράτους. Αυ-τός άλλωοτε, είναι ένας από τους λόγους που οι κλασικοί του μαρξι-σμού επιμένουν στη σχετική ανάλυση. Στη μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης παρατηρούμε:
α) την ανατροπή του συσχετισμού δυνάμεων οτο πλαίσιο του άρ-χοντος συγκροτήματος και τον ιδιαίτερο ρόλο που, μέσα στη συγκυ-ρία της κρίσης, αναλαμβάνουν συχνά ως κοινωνικές δυνάμεις οι τά-ξεις-στηρίγματα του κράτους που κατά προτίμηαη εδράζοντοα στους ιδεολογικούς μηχανισμούς•
β) το νέο ρόλο του κράτους στην αναδιοργάνωση της ηγεμονίας, όπως είπαμε πιο πάνω.
Έτσι, στην περίπτωση του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης, η ανα-διοργάνωση του κρατικού ουστήματος μπορεί να φτάσει αε τέτοιο ση-μείο ώστε να κυριαρχεί στο ούνολό του ένας κρατικός ώεολογικός μη-χανιομός.
2. Στο Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης, και μάλιατα οτις καθεοτωτικές του μορφές, στις οποίες κυριαρχεί ένας κλάδος του κατασταλτικοΰ μη-χανισμού, η αναδιοργάνωση του συνόλου του κρατικού συστήματος έ-χει ιδιαίτερες επιπτώσεις στο πλαίσιο της νέας σχέσης ιδεολογικών μη-χανισμών και κρατικού μηχανισμού. Πραγματικά, ο κρατικός μηχανι-ομός και οι ιδεολογικοί μηχανιομοί του κράτους διαφέρουν κατά την κύρια άψη τους: καταοτολή για τον μεν, ιδεολογία για τους δε.
Στην περίπτωση Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης:
α) Η αναδιοργάνωση του κρατικού συοτήματος μπορεί να φτάσει στο σημείο να τροποποιήαει την κύρια πλευρά ενός κλάδου ή μηχα-νισμού. Βλέπε οριομένες περιπτώσεις στρατιωτικής δικτατορίας ή βο-ναπαρτισμού, όπου η κύρια πλευρά, είτε του οτρατού είτε της διοίκη-σης, γίνεται ιδεολογική, ή ακόμη την περίπτωση μιας οριομένης πε-ριόδου του φααισμού όπου συμβοάνει το ίδιο με την πολιτική αστυνο-μία. Παρατηρούμε, λοιπόν, πραγματικές μετατοπίαεις στο πλαίσιο των μηχανισμών.
β) Σ' ένα Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης, ακόμα κι όταν κυριαρχεί έ-νας κλάδος του μηχανισμού καταστολής, η κυριαρχία του συμβαδίζει πάντα με την ανάδειξη κοα της δευτερεύουαας ιδεολογικής πλευράς
356
TO ΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
του, χωρίς αυτό να καταλήγει απαραίτητα στην τροποποίηση της κύ-ριας πλευράς.5
δ) Μεταβολές στο νομικό σύστημα: κανονιστική ρύθμιση και όρια
Γνώρισμα του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης είνοα μια χαρακτηριστική τροποποίηαη του νομικού συστήματος, που έχει ουχνά θεωρηθεί ως διάκριση μεταξύ «κράτονς δικαίον» κοα «αοτννομικού κράτους».
Πρέπει όμως κι εδώ να εντοπισθούν οι διαφορές, ιδιαίτερα αημα-ντικές για το φασιστικό κράτος, γιατί η γραμμή ανάλυσης που συνή-θως επικρατεί αντιπαραθέτει το φασιστικό κράτος -ή το «ολοκληρω-τικό κράτος»- στο «φιλελεύθερο». Αυτό είνοα εντελώς λάθος, γιατί το φιλελεύθερο κράτος είνοα απλώς μια μορφή κράτους που αντιστοιχεί στο στάδιο του ανταγωνιστικού καπιταλισμού. Εκείνο που πρέπει να φανεί είναι:
α) Τι διακρίνει, το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης από τις άλλες μορ-φές καπιταλιστικού κράτους, τόσο από τη μορφή φιλελεύθερου κρά-τους, όσο και από τη μορφή παρεμβατικού κράτους που δεν αντιστοι-χεί σε πολιτική κρίση. Για να γίνει αυτό, πρέπει να υποδειχθούν τα κοινά γνωρίσματα του νομικού συστήματος που χαρακτηρίζουν όλες
5. Όταν, στην περίπτωση του φασισμού, η Διεθνής αναφέρεται στους κρατικούς μηχανιομούς, δεν ουγκρατεί άλλο χαρακτηριστικό τους παρά την αυξημένη «φυσική καταπίεση», όηλαδή το χαρακτηριστικό της «ανοιχτής τρομοκρατίας» (Δημητρώφ). Στο επίπεδο λοιπόν των μηχανισμών, ο φαοι-σμός ορίζετοα κυρίως αρνητικά: τα πράγματα δεν είναι πλέον όπως πριν, γιατί υπάρχει περισσότερη καταπίεση. Ο Δημητρώφ ανατρέχει σε χωρία του Στάλιν, σΰμφωνα με τον οποίο:
«η αστική τάξη δεν είναι πλέον σε θέση να ασκήοει την εξουσία με
τις παλιές μεθόδους κοινοβουλευτισμού κοα αστικής δημοκρατίας, κι
αυτό την υποχρεώνει να καταφΐιγει στι,ς τρομοκρατικές μεθόδους δια-
κυβέρνησης».
Είνοα αλήθεια ότι η Διεθνής τονίζει τον ιδεολογικό ρόλο τον φασισμού Η
Κλάρα Τσέτκιν επισημαίνει ότι μόνον οι σοσιαλδημοκράτες θεωρούν ότι η
«βία», αποκλειστικά και μόνον, εξειδικεύει τον φαοισμό. Είνοα ωστόσο χα-
ρακτηριστικό, ότι ακόμα και όταν η Κ.Δ. επιμένει πάνω στον ιδεολογικό
ρόλο του φαοισμού, σπάνια συνοδενει την ανάλνσή της yia τη «φασισηκή
ιδεολογία» με μια σνγκεκριμένη μελέτη των ώεολογικών μηχανισμών. Ζή-
τημα είναι αν θα βρούμε (τουλάχισιον οτα επίοημα κείμενα), μερικές διά-
σπαρτες παρατηρήοεις, που αναφέρονται κυρίως στο ρόλο της Εκκληοίας.
To μόνο πράγμα που τραβά την προσοχή της Διεθνοΰς είναι η στάοη των
μελών των μηχανισμών αυτών απέναντι στον φασισμό.
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ 357
τις άλλες μορφές καπιταλιστικού κράτους εκτός από τη μορφή Κρά-τους Εκτάκτου Ανάγκης.
β) Ποιες είναι οι σημαντικές τροποποιήσεις του νομικού συστήμα-τος που ορίζουν τη διαφορά φιλελεύθερου και παρεμβατικού κράτους, που αντιοτοιχούν οε διαφορετικά στάδια του καπιταλιομού. Απ' αυ-τήν την άποψη, το φαοιοτικό κράτος παρουσιάζει κοινά χαρακτηρι-οτικά με το παρεμβατικό κράτος αφού οι δυο αυτές μορφές κράτους ανήκουν στο ίδιο στάδιο.
Επειδή το θέμα είναι πολύ ευρύ δεν θα μπορέσουμε να αποφύγου-με τις σχηματοποιήσεις. Για το πρώτο σημείο, πρέπει, καταρχήν, να επισημανθεί ο διπλός ρόλος του δικαίου. Οι κλασικοί του μαρξισμού (ειδικότερα ο Μαρξ, στην Κριτικϊ] τον προγράμματος της Γκότα) θε-ματοποίησαν ότι ο διπλός ρόλος του δικαίου αντιστοιχεί στη σχετική διάκριση Δίκαιο και Κράτος. Από τη μια μεριά, το νομικό σύστημα επικυρώνει τις σχέσεις ιδιοκτησίας και ανταλλαγής και εξασφαλίζει την αναπαραγωγή των όρων παραγωγής, ανάλογα με ιδιοάτερες μεθο-δεύσεις. Από την άλλη, αποκτά ρόλο άμεσα πολιτικό: παίζει άμεσο ρό-λο στην ταξική πολιτική πάλη. Με την τελευταία του ιδιότητα, το δί-καιο είνοα σημαντικό ατοιχείο για την ανάλυση του Κράτους Εκτά-κτου Ανάγκης γενικά, και του φασιστικού κράτους ειδικότερα.
Με την τελευταία του ιδιότητα, το καπι,ταλιατικό νομικό σύοτημα διαιωνίζει και επικυρώνει την ταξική πολιτική κυριαρχία, ανάλογα με επιμέρους τροπισμούς, που εξαρτώνται από την πάλη των τάξεων. Αποκρύπτοντας ταυτόχρονα, από ιδεολογική άποψη, την ταξική κυ-ριαρχία το δίκαιο εκπληρώνει εδώ την αποστολή του ακολουθώντας δυο βασικούς δρόμους:
1. To δίκοαο ρυθμίζει την άσκηση πολιτικής εξουσίας εκ μέρους των κρατικών μηχανισμών κοα την πρόσβαση ο' αυτούς, μέσω ενός συ-ατήματος γενικών επιταγών, τυπικών, αφηρημένων, αυστηρά κανονι-σμένων, διεξοδικά καθορισμένων, με τρόπο δηλαδή που να επιτρέπε-ται η πρόβλεψη. Σ' ένα άρχον συγκρότημα που αποτελείτοα από διά-φορες κυρίαρχες τάξεις κοα τμήματα τάξεων, το δίκαιο ρυθμίζει τις σχέσεις τους στο πλαίσιο των κρατικών μηχανισμών, οργανώνοντας την ηγεμονία μιας τάξης ή ενός τμήματος πάνω στις άλλες. Έτοι, το δίκαιο επιτρέπει την τροποποίηση του συοχετισμού δυνάμεων στο πλούσιο της συμμαχίας που βρίσκεται στην εξουοία, δίχως να ανατρέ-πεται το κράτος, δίχως αυτό να προσβάλει, όπως έλεγε ο Λένιν, το περίβλημα τον κράτους. To νομικό σύστημα προβλέπει λοιπόν τους δι-κούς του κανόνες μεταοχηματισμού ή δικαιογένεσης: αυτός είναι ο κύ-ριος ρόλος του Συντάγματος.
Αν το δίκοαο οργανώνει το παιχνίδι εξουσίας για λογαριασμό των κυρίαρχων τάξεων, το οργανώνει και για τις κυριαρχούμενες τάξει,ς.
358
TO ΦΑΣΙΓΠΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
Διαοφαλίζει την αδυνατότητά τους να βρουν πρόσβααη στην εξουσία με βάση τους κανόνες του, ενώ ταυτόχρονα δημιουργεί την αυταπά-τη ότι η πρόσβαση είνοα δυνατή. Αυτό συμβαίνει γιατί, κοντά οτ' άλ-λα, το ταξικό δίκαιο, το δίκοαο δηλαδή της ταξικής πάλης, ρυθμίζει επίσης κοα τις μορφές με τις οποίες ασκείται η εξουσία πάνω στις λαϊκές τάξεις: η οργανωμένη φυσική καταπίεση πραγματοποιείται σύμ-φωνα με δοομένους κανόνες. Ο κρατικός μηχανιομός υπόκειτοα γενι-κά στους κανόνες που ο ίδιος θεοπίζει.
2. To δίκαιο θέτει όρια στην άσκηση της εξουσίας, δηλαδή στην παρέμβαση των κρατικών μηχανισμών. Η ιδιότητά του αυτή έχει θεω-ρηθεί από τους αστούς ουγγραφείς ως ρόλος του δικαίου που θεσπί-ζει την οροθετική γραμμή μεταξύ ατόμου (των «υποκειμενικών», «φυ-οικών», «απαράγραπτων» κ.λπ. δικαιωμάτων του) και κράτονς. Είνοα βέβαια σωστό ότι τα όρια αυτά διαμορφώνουν τη διαχωριστική γραμ-μή ιδιωτικού και δημοσίου χώρου. Ωστόσο, εκφράζουν έναν ταξικό συ-σχετισμό δυνάμεων. Μ' αυτήν την έννοια, τα όρια που θέτει το δίκαιο εκφράζουν επίοης τον περιορισμό της εξουσίας ταξικής κυριάρχησης που πηγάζει από την πάλη των λαϊκών μαζών.
Από την πλευρά των κυρίαρχων τάξεων και τμημάτων, το δίκαιο, όντας όριο, εκφράζει τη σχέοη δυνάμεων στο πλαίσιο του άρχοντος συγκροτήματος. Ο ρόλος αυτός ουγκεκριμενοποιείται με τα όρια που θέτει στην παρέμβαση των διαφόρων κρατικών μηχανισμών, όπου κυ-ριαρχούν διαφορετικές χάξεις και τμήματα: είναι το πρόβλημα χης πε-ριβόητης διάκρισης των «τριών εξουσιών», της εκτελεστικής, της νο-μοθετικής και της δικαστικής.
Τούτη η λειτουργία του νομικού συστήματος ανανακλάτοα απευ-θείας στη λειτουργία του κλάδου εκείνου του κρατικού μηχανιομού που λέγεται δικασηκό οώμα. Όχι, γιατί ο κλάδος αυτός είνοα δήθεν ανεξάρτητος από τους άλλους, αλλά γιατί ασκεί την ταξική κυριαρ-χία επιβάλλοντας κυρίως την εφαρμογή των νόμων: υποτίθεται, δηλα-δή, ότι σέβετοα και κάνει σεβαστούς τους νόμους και τα όρια.
Στη μορφή Κράτους Εκτάκτον Ανάγκης, οι μορφές της πολιτικής λει-τουργίας του δικαίου είναι λίγο πολύ διαφορετικές:
1. To δίκαιο, ας το πούμε επιγραμματικά, δεν ρυθμίζει πλέον: κυ-βερνά η ανθαιρεαία. Εκείνο που χαρακτηρίζει το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης δεν είναι τόσο ότι παραβιάζει τους κανόνες του δικαίου, αλ-λά ότι δεν θέτει καν δικούς του «κανόνες» λειτουργίας: με την έν-νοια, μεταξύ άλλων, ενός συστήματος, ενός σννόλου, που να διαθέτει τους δικονς του προβλέψιμους δικαιικονς μετασχηματισμούς. Όλα αυ-
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ 359
χά φαίνοντοα ιδιαίτερα καθαρά στο φασιστικό κράτος όπου βασιλεύει η «βούληση» του Αρχηγού
Αν δεν υπάρχει νομικός διακανονισμός αυτό συμβαίνει γιατί, γενι,-κά, δεν μπορεί, με την αυστηρή έννοια του όρου, να ρυθμιστεί νομι-κά μια οχέση δυνάμεων, παρά μόνον όταν, α' ένα άλλο επίπεδο (δη-λαδή εκεί όπου πραγματικά ρυθμίζεται) υπάρχει ένας ορισμένος βα-θμός σταθερότητας. Η πολιτική κρίοη, στην οποία αντιστοιχεί το Κρά-τος Εκτάκτου Ανάγκης, παρουσιάζει συχνά το χαρακτηριστικό της «ι-σορροπίας ισότητας» των βαοικών αντιπάλων δυνάμεων, μια κατάοτα-ση δηλαδή αφ' εαυτής ασταθή και προοωρινή. Από την άλλη μεριά, σε κάθε πολιτική κρίση, διαπιστώνουμε την ηγεμονιακή αοτάθεια κοα το ρευστό χαρακτήρα της σχέσης δυνάμεων στο πλαίσιο του άρχοντος συγκροτήματος. Έτσι, η ανυπαρξία ρύθμιαης έχει επίσης τους λόγους της: επειδή ο' αυτήν τη ουγκυρία, το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης έχει οκοπό να επανασταθεροποιήσει την κατάοταοη αναδιοργανώνοντας τη σχέση δυνάμεων, εφοδιάζεται με τα μέσα που του εξασφαλίζουν την παρέμβαοη προς αυτήν την κατεύθυνση και μια «ελευθερία δρά-σης» απέναντι στις βασικές δυνάμεις. Συγκεκριμένα, ο χαρακτηριστι-κός περιοριομός του προβλέψιμου, ακόμη και για τις ίδιες τις τάξεις και τμήματα του άρχοντος αυγκροτήματος, αποτελεί σημαντικό οτρα-τηγικό παράγοντα της αυξημένης οχετικής αυτονομίας που πρέπει ν' αποκτήσει το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης για ν' αναδιοργανώσει την ηγεμονία.
2. To δίκαιο δεν περιορίζει πλέον: μ' αυτήν την έννοια και μόνο, είνοα θεμιτό να λέμε ότι το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης ασκεί «απε-ριόριστη» εξουσία. Γιατί και σ' αυτήν ακόμα τη μορφή κράτους, η ε-ξουσία της ηγεμονικής τάξης ή ομάδας περιορίζετοα από την εξουσία των άλλων τάξεων ή τμημάτων του άρχοντος συγκροτήματος, καθώς και από την εργατική τάξη και τις τάξεις-στηρίγματα
Ενδιαφέρον είνοα ωστόαο, ότι τα όρια της εξουοίας δεν είναι από νομική άποψη προοδιορισμένα. To δίκαιο παίρνει τη μορφή ενός δι-καίου που δεν θέτει πλέον όρια αρχής μεταξύ «ιδιωτικού» και «δη-μοσίου»: όλα περιέρχοντοα ουσιαστικά στη σφαίρα της κρατικής πα-ρέμβασης. Αυτό αντιστοιχεί, άλλωστε, στο γεγονός ότι τα πεδία πα-ρέμβασης των διαφόρων κρατικών μηχανισμών αλληλοτέμνονται και τα αντίστοιχα όριά τους συγχέονται. Η ανυπαρξία νομικά -προσδιορι-σμένων ορίων οφείλεται ταυτόχρονα στο ιδιοάτερο «ποαχνίδι» παρέμ-βασης του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης μπροστά στην ηγεμονιακή α-οτάθεια και στην αυξημένη καταπίεση που ασκεί πάνω στις λαϊκές μάζες.
Όλα αυτά έχουν επιπτώαεις στο ρόλο του δικαστικού σώματος. Ο κλάδος αυτός του κρατικού μηχανισμού υποτάσσεται άμεσα στον κυ-
360
TO ΦΑΣΙΓΠΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
ρίαρχο κλάδο ή μηχανισμό, όχι απλώς, λόγω της εκκαθάριοης και της πολιτικής διάβρωσης που υφίστατοα (πράγμα που συμβαίνει σε κάθε καπιταλιστικό κράτος), αλλά λόγω της τροποποίησης του συστήματος του δικαίου.
Για να επανέλθουμε τώρα στην πρώτη πλευρά του νομικού συστήμα-τος ο ρόλος του δικαίου συνίσταται κυρίως στα εξής:
α) να επικυρώνει, μέσω του «ώιωτικού δικαίου», τις σχέσεις πα-ραγωγής με μορφές νομικής ιδιοκτησίας•
β) να οργανώνει τη σφούρα κυκλοφορίας του κεφαλαίου και των εμπορευμάτων - ενοχικό κοα εμπορικό δίκοαο•
γ) να ρυθμίζει, μέσω του «ιδιωτικού δικαίου» πάντα, τις μορφές παρέμβασης του κράτους στον οικονομικό τομέα.
Απ' αυτήν την άποψη, υπάρχουν οημαντικές διαφορές στο νομικό σύστημα του ανταγωνιστικού και του μονοπωλιακού καπιταλιομού. Αν, όμως, υπάρχουν διαφορές οτο ιδιωτικό δίκαιο του φιλελεύθερου και του φασιστικού κράτους, αυτές οφείλονται ουσιαστικά στο γεγονός ό-τι οι αντίστοιχοι καπιταλιοτικοί σχηματισμοί βρίσκονται σε διαφορε-τικά στάδια. Αλλά οι διαφορές δεν οφείλοντοα στο ότι το φασιστικό κράτος, ανήκει στη μορφή Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης. Απ' αυτήν την άποψη πραγματικά, το δίκοαο στο φασιστικό κράτος παρουαιάζει τα ίδια ουσιώδη χαρακτηριοτικά με το δίκαιο του παρεμβατικού κρά-τους• οι διαφορές είναι δευτερεύουσες - αφορούν κυρίως το δίκοαο της εργασίας. To γεγονός είναι ιδιαίτερα φανερό στον εθνικοσοσιαλι-σμό που διατήρησε ουσιαστικά, όπως έδειξαν οι Φ. Νόυμαν κοα X. Μαρκούζε6 την εποχή εκείνη, το δίκαιο της δημοκρατίας της Βαϊμά-ρης: δίκαιο που υπήρξε άλλωστε το πρώτο στις μητροπόλεις του ιμπε-ριαλισμού, που χάραξε τη στροφή προς το στάδιο του μονοπωλιακού καπιταλισμού.
Μπορούμε μάλιστα να πούμε ότι, γενικά, το Κράτος Εκτάκτον Ανάγκης αφήνει ουσιαστικά ανέπαφη αυτήν την όψη του δικαίου που ρυθμίζει τις οικονομικές βάσεις του καπιταλιστικού συστήματος, επι-φέροντας σ' αυτή μόνον απλές τροπολογίες, που απαιτεί το στάδιο
6. Fr. Neumann, «Der Funktionswandel des Gesetzes im Recht der biirg-erlichen Gesellschaft», αναδημοσιευμένο στο Demokratischer und autoritdr-er Staat: Beitrage zur Soziologie der Politik, 1967, a 31 κ.ε.• H. Marcuse, «Der Kampf gegen der Liberalismus in der totalitaren Staatsauffassung», ανα-δημοοιευμένο στο Faschismus und Kapitalismus, ό.π., o. 39 κ.ε.
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ 361
οτο οποίο τοποθετείτοα. Για ν' αναφέρουμε άλλο ένα ενδεικτικό πα-ράδειγμα, ο Λουδοβίκος Βοναπάρτης δεν έκανε τίποτε άλλο από το να διατηρήοει κοα να αναπτύξει τον Αστικό Κώδικα.
ε) Μεταβολές της αρχής της καθολικής ψηφοφορίας κοι η οημασία τους. Σχετικά με to μοναδικό κόμμα
Λλλο σημαντικό χαρακτηριστικό του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης εί-ναι η τροποποίηση του τρόπου ταξικής εκπροσώπηαης και οργάνω-οης. To στοιχείο αυτό αφορά τα πολιτικά κόμματα, ως ιδεολογικούς μηχανισμούς του κράτους.
Στις άλλες μορφές καπιταλιοτικού κράτους, η ιδεολογική διαπαι-δαγώγηση κοα η ταξική ιδεολογικοπολιτική οργάνωοη συνισταύν τον προσίδιο στα πολιτικά κόμματα ρόλο. Αυτοί οι θεσμικοί χώροι οργά-νωσης κοα οι συγκεκριμένοι αγωγοί μεταβίβασης δεν μπορούν πλέσν να χρηοιμοποιηθούν. Δεν είνοα τυχαίο που η μορφή Κράτους Εκτά-κτου Ανάγκης αντιστοιχεί πάντοτε οε μια κρίση κομματικής εκπρο-σώπησης, που πλήττει τόσο τις κυρίαρχες τάξεις όοο, σε διαφορετικό βαθμό, και τις κυριαρχούμενες. Ο ρόλος των πολιτικών κομμάτων, εί-τε μεταβιβάζεται οε άλλους κρατικούς ιδεολογικούς μηχανισμούς ή α-κόμα και κλάδους του κρατικοΰ μηχανισμού καταστολής, είτε ασκεί-τοα από ένα ιδιότυπο κόμμα, όπως συμβαίνει στον φασισμό. Η λει-τουργία του κόμματος αυτού στο πλαίοιο της αναδιοργάνωσης του συ-νόλου του κρατικού συστήματος, είνοα διαφορετική από τη λειτουργία των παραδοσιακών κομμάτων στο κλασικό αντιπροσωπευτικό κράτος.
Τούτη η συγκεκριμένη κατάσταση επιβάλλει την αναστολή της αρ-χής των εκλογών, που είναι η βάση της τνπίκής ταξικής εκπροσώπη-οης στο καπιταλιατικό ούστημα. Η αναοτολή αυτή, -και η ανάγκη προοφνγής οτο Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης-, δεν οφείλεται στον εν-δεχόμενο κίνδυνο η εργαηκή τάξη και οι λαϊκές μάζες να καταλά-δουν την εξουσία με «εκλογικό» δρόμο. To εκλογικό σύστημα, σε οχέ-ση με τις μάζες, είναι ουοιαστικά ένας δρόμος ιδεολογικής επιβολής. Η αναστολή της αρχής των εκλογών στο Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης είναι κυρίως ένα γνώρισμα της ώεολογικής κρίσης και αποτέλεσμα της ταυτόχρονης αποτυχίας των πολιτικών κομμάτων ν' αντεπεξέλθουν στο ρόλο τους ως αγωγοί ιδεολογικής επιβολής:
1. Από την πλευρά του άρχοντος συγκροτήματος ωστόσο, στις άλ-λες μορφές καπιταλισακού κράτους, επειδή τα πολιτικά κόμματα εί-ναι προνομιακός χώρος οργάνωοης, το εκλογικό σύοτημα λειτουργεί επίσης ως μέσο εναλλαγής στην εξουσία, ανάλογα με τη οχέση δυνά-μεων οτο πλαίσιο της συμμαχίας που βρίσκεται στην εξουσία. Λειτουρ-
362
TO ΦΑΧΙΓΠΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
γεί, λοιπόν, ως μορφή πολιχικής οργάνωσης χης συμμαχίας: ας ανα-τρέξουμε στην τροποποίηση του εκλογικού συστήματος κοα των εκλο-γικών νόμων.7 Εδώ το εκλογικό σύστημα εξασφαλίζει απλούοτατα κά-ποιο καταμερισμό της εξουσίας μεταξύ των μελών του άρχοντος συ-γκροτήματος, στο πλαίσιο των κρατικών μηχανισμών κοα μέσω των πολιτικών κομμάτων.
Απ' αυτήν την άποψη, η αναστολή της αρχής των εκλογών ατο Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης έχει έναν ιδιαίτερο λόγο: στη συγκυρία της ηγεμονιακής κρίσης, της βαθιάς αναταραχής στο άρχον συγκρό-τημα και της κρίοης κομματικής εκπροοώπηοης, η αναδιοργάνωοη του συσχετισμού δυνάμεων στο πλαίσιο του κρατικού συστήματος, εμπί-πτει οτην άμεοη αρμοδιότητα άλλων μηχανισμών και όχι των παρα-δοσιακών κομμάτων.
Διαπιστώνουμε λοιπόν κι εδώ, την πλάνη ορισμένων συγγραφέων του ολοκληρωτισμού,8 που καθορίζουν την ιδιοτυπία του Κράτους Εκτάκτου Ανάγκης βασιζόμενοι στην εντελώς τυπική διάκριση μετα-ξύ «μονοκομματικών» και «πολυκομματικών καθεοτώτων»: Κατ' αυ-τούς, το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης καταργεί μ' αυτόν τον τρόπο («μοναδικό κόμμα») τον «ελεύθερο ανταγωνισμό» για την άνοδο στην εξουσία. Στην πραγματικότητα, η ουσιαστική διαφορά των άλλων μορ-φών καπχταλιστικού κράτους από το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης δεν έγκειται σ' αυτό. Οι απόψεις αυτές, τόσο για τις άλλες μορφές καπι-ταλιοτικού κράτους όοο και για το Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης, είναι λανθασμένες.
α) Στις ομαλές μορφές καπιταλιστικού κράτους, και στο πλαίσιο του εκλογικού συστήματος, τα πολιτικά κόμματα είναι μηχανισμοί του κράτους. Για την εργατική τάξη, λοιπόν, κοα τις λαϊκές μάζες δεν υ-πάρχει ποτέ «ελεύθερος ανταγωνισμός». Είναι προφανές. Προφανέστε-ρο όμως είναι ότι ο «ελεύθερος ανταγωνισμός» για την «άνοδο στην
7. Πραγματικά, όταν λέμε ότι τα «αστικά» πολιτικά κόμματα παίζουν ρόλο κνρίως ιδεολογικό, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν παίζουν και ρόλο ορ-γανωτικό, με την mo στενή έννοια, σε οχέση με τις τάξεις και τα τμήμα-τα που εκπροσωπούν: γενικά, όμως, ο ρόλος αυτός είναι δεντερενων. Για τις τάξεις και τα τμήματα που εκπροσωπούν, τα αστικά κόμματα δεν παί-ζουν οργανωτικό ρόλο ανάλογο με το ρόλο που παίζουν τα εργατικά κό-ματα (σοσιαλιστικά πρώτα, κομμουνιστικά έπειτα) για την εργατική τάξη. Ο ίδιος ο κρατικός κατασταλτικός μηχανισμός (στρατός, διοίκηση, αστυνο-μία κ.λπ.) αλλά κι άλλοι κρατικοί ιδεολογικοί μηχανιομοί ασκούν γενικά το ρόλο του «πολιτικού οργανωτή» του άρχοντος συγκροτήματος. Βλ. και πα-ρακάτω υποσημείωση 9.
8. Συγκεκριμένα, R. Aron, Democratic et totalitarisme.
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΑΝΑΓΚΗΣ 363
εξουαία», μέσω τον πολυκομματικού συστήματος, δεν είνοα δυνατός σύτε και για το άρχον συγκρότημα. Από την πλενρά του άρχοντος ουγκροτήματος, η οργάνωαη της εξουαίας στο πλαίσιο του συοτήμα-τος του κράτους γίνεται μέοω του οννόλου των κραηκών μηχανιομών (διοίκηση, δικαστικό αώμα, οτρατός, άλλοι ιδεολογικοί μηχανισμοί), ε-να μόνο τμήμα του οποίου είναι τα πολιτικά κόμματα. Μ' άλλα λό-για, ακόμα και οτις ομαλές μορφές του καπιταλιστικού κράτους, ο ι-διαίτερος ρόλος των κομμάτων στην εναλλαγή της εξουσίας παραμέ-νει, λίγο ή πολύ, περιορισμένος: προσδιορίζεται πάντα από την εξου-οία της ηγεμονικής τάξης ή τμήματος τάξης στο ούνολο του κρατι-κού συστήματος.
β) Αυτός ο ανταγωνισμός (δηλαδή οι αντιφάοεις στο πλαίσιο των κυρίαρχων τάξεων κοα τμημάτων), εξακολουθεί να υπάρχει και στο Κράτος Εκτάκτου Ανάγκης, αλλά με δίαφορεηκή μορφή. Συγκεκριμέ-να, το κράτος εκδιώκει από την εξουσία όλες τις τάξεις και τα τμή-ματα του άρχοντος συγκροτήματος, εκτός από την ηγεμονική.9
9. Ίσως είναι ενδιαφέρον να αναφερθεί εδώ η θέση του 7ου συνεδρίου της Διεθνούς και του Δημητρώφ, σχετικά με τα πολιτικά κόμματα και ει-δικότερα τα αστικά κόμματα. Ο Δημητρώφ, ακριβώς επειδή δεν θεωρεί τα κόμματα ιδεολογικούς μηχανισμονς τον κράτονς, υπερτιμά τον οργανωτικό τους ρόλο οε σχέση με τα τμήματα της αστικής τάξης, και ταυτόχρονα θεω-ρεί ότι αποτελούν το μόνο δίκτυο εναλλαγής της εξουσίας μεταξύ των τμη-μάτων αυτών. Αυτό φαίνεται καθαρά οτις αναλύσεις του για τις «αντχφά-σεις του φασισμού»:
«Ο φασιομός, που διατεινόταν ότι θα ξεπεράαει τις διαφωνίες και τις
αντιφάσεις του αοτικού στρατοπέδου, οξύνει περιοσότερο τις αντιφά-
σεις αυτές. Προαπαθεί να εμπεδώοει το πολιτικό του μονοπώλιο κα-
ταστρέφοντας με τη βία τα άλλα πολιτικά κόμματα. Όμως [...] το κό-
μα των φασιστών δεν μπορεί να διατηρήσει για πολύ το μονοπώλιό
του, γιατί δεν είνοα σε θέση [...] να καταργήαει τους ταξικούς αντα-
γωνισμούς. Αφανίζει τη νόμιμη ύπαρξη των αστικών κομμάτων, πολ-
λά όμως απ' αυτά εξακολουθούν να υπάρχουν παράνομα. [...] Έτσι,
το πολιτικό μονοπώλιο του φασισμού πρέπει να καταρρεΰσει...»
(Dimitrov, Ckuvres..., ό.π., σ. 54).
Ο Δημητρώφ, λοιπόν, θεωρεί πως η κατάργηση των «αστικών κομμάτων»
σημαίνει ότι όλα τ' άλλα τμήματα του αστισμού, εκτός από το μεγάλο κε-
φάλαιο, «το πιο αντιδραστικό και οοβινιστικό» (φαοιοτικό κόμμα), έχουν
αποκλειατεί από την εξουσία, αφού δεν μπορούν να συμμετάσχουν στην ά-
σκηοη της εξουσίας παρά μόνο μέσω των κομμάτων τους, μοναδικές δυνα-
τές μορφές οργάνωσής τους. Από εδώ προκύπτει ο συλλογισμός: α) η απα-
γόρευση λειτουργίας των άλλων αστικών κομμάτων από τον φασισμό αντι-
στοιχεί οτον αποκλεισμό των άλλων τμημάτων της αοτικής τάξης από την

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου