Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου 2009

Νίκος Πουλατζάς - Φασισμός και Δικτατορία (ολόκληρο το βιβλίο) Μέρος 6

Σημείωση: Το κείμενο έχει μετατραπεί από pdf αρχείο και γι' αυτό περιέχει μικρά λάθη σε κάποιες λέξεις. Είναι όμως ευανάγνωστο. Για το πρωτότυπο pdf το οποίο δεν περιέχει τα μικρά αυτά λάθη (που όμως δεν αναγνωρίζει τους χαρακτήρες/γράμματα), πηγαίνετε εδώ: http://www.gamato.info/details.php?id=d6f1d034cce68d738d0d3d511dc56e9a097b8b2d


κά κόμματα. Στη δοσμένη συγκυρία η συμμαχία του μεγάλου κεφα-λαίου με την εξεγερμένη μικροαστική τάξη κρύβει πολύ έντονες αντι-φάσεις. Καλύπτει, πραγματικά, μια έντονη πολιτική πάλη μεταξύ με-γάλου κεφαλαίου και μικροαστικής τάξης, πάλη που θα βάλει τη σφραγίδα της σ' ολόκληρη την ιστορία του φαοισμού και που αντα-νακλάται στις αντιφάσεις μεταξύ φασισμού κοα μεγάλου κεφαλαίου.
Η συμμαχία πραγματοποιείτοα στην αρχή μέοω του φασιστικού κόμματος και χάρη στη διφορούμενη αντιπροσωπευτικότητά του: Εί-νοα ένα κόμμα που εμφανίζετοα ως «αντικαπιταλιστικό», ενώ συνάμα θα εκπροσωπεί προοδευτικά τα πραγματικά συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου. Μετά την καθυπόταξη του κόμματος στον κρατικό μηχα-νισμό με τη στενή έννοια, η συμμαχία οικοδομείτοα μέσω του κράτους και χάρη στο φετιχισμό της εξουσίας που διακρίνει τη μικροαστική τάξη. Η συμμαχία μεγάλου κεφαλαίου-μικροαστικής τάξης δεν υπήρξε ποτέ άμεση και δεδηλωμένη• πήρε τη μορφή στήριξης που προσέφερε η μικροαατική τάξη σε μια μορφή κράτους που απέκρυπτε τους δε-σμούς της με τα ουμφέροντα του μεγάλου κεφαλοάου. Με λίγα λόγια, απ' αυτήν την άποψη ο ιατορικός ρόλος του φαοισμού ήταν να πραγ-ματοποιήσει μια συμμαχία μεγάλου κεφαλαίου κοα μικροαοτικής τά-ξης, σε μια συγκυρία μάλιστα όπου οι αμοιβαίες αντιθέσεις τους περ-νούσαν μια φάση οξυνόμενης έντασης.
Εξετάζοντας τη σχέση φασισμού και κυρίαρχων τάξεων αναλύοα-με ήδη, σε γενικές γραμμές, τον πολιτικό ρόλο κοα τη θέση της μι-κροαστικής τάξης στην περίοδο του φασισμού. Όταν ο φαοισμός πρω-τοέρχετοα οτην εξουσία, η μικροαοτική τάξη γίνεται κυβερνώσα τάξη. Στη φάοη της σταθεροποίησης περιορίζετοα οτη θέοη της τάξης που κατέχει τον κρατικό μηχανισμό. Οι χαρακτηριστικές εκφάνσεις της μι-κροαστικής τάξης μέσα στον κρατικό μηχανιαμό θα είνοα ότι στο ε-ξής θα εκδηλώνεται ως κοινωνική δύναμη. Οι ιδιαίτερες μορφές που παίρνουν οι κρατικοί μηχανισμοί δεν μπορούν να εξηγηθούν ούτε με την απλή αντιστοιχία τους στα συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου, ούτε με το γενικό ιδεολογικό ρόλο του φασιαμού. Εξηγούντοα όμως με το ρόλο της μικροαστικής τάξης ως κοινωνικής δύναμης. Πραγμα-τικά, το να οργανωθεί μια τάξη, με εξαίρεση την εργατική, οτο «δι-κό της» κόμμα, δεν είναι η μόνη δυνατότητα που έχει για τη συγκρό-τησή της σε κοινωνική δύναμη.
γ) Η ιδεολογική κρίση και η «φασιστική ιδεολογία». Η ιμπεριαλιστι-κή και μικροαστική ιδεολογία
Η όιαδίκασία εκφαοιομού αντιστοιχεί αε μια οξεία ιδεολογική κρίση
276
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΑΓΓΙΚΗ ΤΑΞΗ
της μικροαστικής τάξης και εντάσσεται μέαα στη γενικενμένη ώεολο-γική κρίοη των αοτικών κοινωνικών σχηματισμών.
Η γενικευμένη ιδεολογική κρίση των κοινωνικών σχηματισμών Γερ-μανίας και Ιταλίας εκφράζει καταρχήν μια κρίση της κυρίαρχης ιδεο-λογίας. Στο βαθμό που η μικροαστική ιδεολογία, δεν είνοα τελικά πα-ρά η περίπλοκη διαστρέβλωοη-προσαρμογή της αστικής ιδεολογίας στις προσδοκίες της μικροαστικής τάξης, η γενικευμένη κρίοη έχει ά-μεσες ιδεολογικές επιπτώσεις στην μικροαστική τάξη. To γεγονός αυ-τό, σε συνδυαομό με την εξέγεροη των μικροαστών, καταλήγει στα α-κόλουθα αποτελέσματα.
α) Τα ιδιότυπα κοα ιδιάζοντα «στοιχεία» της μικροαστικής ιδεολο-γίας, που προηγούμενα ήταν κατά κάποιον τρόπο αφανισμένα μέσα οτον αοτικό ιδεολογικό λόγο (τον προσαρμοομένο στις μικροαοτικές προσδοκίες), αναπτερώνονται και ξεπηδούν δυναμικά.
β) Η αντικαπιταλιστική όψη τονίζετοα περισσότερο από άλλες, συ-χνά μέοα από το δρόμο αντιπαράθεσης προς την αστική ιδεολογία.
γ) Δάνεια σκόρπιων και παραλλαγμένων στοιχείων από την εργα-τική ιδεολογία γίνοντοα όλο και συχνότερα- βοηθάει ο' αυτό η κρίση της εργατικής ιδεολογίας.
Με την άνοδο του φασισμού στην εξουσία παρατηρούμε ένα φαι-νόμενο από πρώτη όψη παράδοξο: το μικροαστικό ιδεολογικό νποσύ-νολο, παραλλαγμένο με τα παραπάνω οτοιχεία, «παίρνει τη θέση» της κνρίαρχης αοτικής ώεολογίας κι έτσι ενοποιεί τονς αοτικούς κοινωνι-κούς οχηματιαμονς. To υποούνολο τούτο παίζει πλέον το ρόλο που προηγούμενα είχε άμεσα η αστική τάξη, κοα απευθύνετοα τόσο προς την αστική όσο και προς την εργατική τάξη.
Πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί σ' αυτό το σημείο, γιατί έχει γίνει κατάχρηση του όρου «μικροαατική ιδεολογία» του φασισμού. Στην πραγματικότητα η μετατόπιση της κυριαρχίας από την αστική ιδεολογία προς το μικροαστικό ιδεολογικό υποσύνολο δεν οημαίνει διόλου ότι η αστική ιδεολογία παθαίνει έκλει/ψη. Η αστική ιδεολογία παραμένει διαρκώς κυρίαρχη ιδεολογία. To μικροαστικό ιδεολογικό υ-ποσύνολο, μολονότι τροποποιημένο, δεν είναι παρά μια διαστρέβλω-ση-προσαρμογή της αοτικής ιδεολογίας οτις προσδοκίες της μικροα-στικής τάξης, γιατί η τελευταία δεν διαθέτει δική της ιδεολογία με την κυριολεξία του όρου. Από την άλλη μεριά, ακόμη και τα καθαυ-τό μικροαστικά ιδεολογικά στοιχεία λειτουργούν τελικά υπέρ του α-στισμού. Έτσι, η αστική ιδεολογία διοαωνίζει την κυριαρχία της, αλ-λά με μορφές έμμεσες κοα καλυμμένες. Εδώ άλλωστε έγκειται ο ιδιό-τυπος χαρακτήρας της φασιστικής ιδεολογίας: είνοα η έμμεση κυριαρ-χία της ιμπεριαλιστικής ιδεολογίας που εδραιώνεται χάρη στην άμεση επικράτηση της «μικροαοτικής ιδεολογίας».
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
277
Γιατί, την εποχή του φασισμού, και μέσα στο πλαίοιο της αστικής ιδεολογίας, η ίμπεριαλιοτική ώεολογία του μεγάλου κεφαλαίου κυ-ριαρχεί πάνω στη «φιλελεύθερη» κλασική. Όμως, αν η ιμπεριαλιστική ιδεολογία μοιάζει ν' αντιφάσκει προς τις «φυσιολογικές» μορφές της μικροαατικής (κοινωνική δικοαοσύνη, εκλογικές αυταπάτες κ.λπ.) μπο-ρεί ωστόοο θανμάσια ν' αντιστοιχεί ατις μορφές που προολαμβάνει η ιδεολογία των επαναστατημένων μικροαοτών, πράγμα που δεν είνοα εύκολο με τη φιλελεύθερη κλασική ιδεολογία. Από το φετιχισμό της εξουσίας ώς το ισχυρό κράτος, από τον επιθετικό κοα υστερικό εθνι-κισμό ώς την κρατολατρεία και τον αρχηγισμό, από τον αντικοινο-βουλευτισμό στις συντεχνίες κοα τον αυταρχιομό, τόσα κοινά γνωρί-σματα ιμπεριαλιστικής ιδεολογίας κοα ιδεολογίας των εξεγερμένων μι-κροαστών: κοινά γνωρίσματα που οτρέφονται κυρίως γύρω από το ρό-λο του κράτους.
Αλλά υπάρχει κοα κάτι ακόμα: η ιμπεριαλιστική ιδεολογία ευθυ-γραμμίζεται ολοφάνερα με τα ιδεολογικά οτοιχεία που ουνδέονται με την ίδια ταξική κατάσταση του νέου τμήματος της μικροαστικής τά-ξης. To τμήμα τούτο που περιλαμβάνει τους μισθωτούς υπαλλήλους, τα στελέχη κοα τους τεχνικούς, κοα του οποίου η διόγκωση οφείλεται στην ανάπτυξη του καπιταλισμού, είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στην τε-χνοκρατική ιδεολογική πλευρά: λατρεία της αποτελεσματικότητας και της ουδέτερης τεχνικής, που συνοδεύει την άποψη: «η κουλτούρα εί-ναι ουδέτερη». Όμως, η τεχνοκρατική πλευρά είνοα από τις πιο οη-μαντικές της ιμπεριαλιστικής ιδεολογίας. Κοα ο φασισμός, μυθοποιώ-ντας τις «αξίες» της αποδοτικότητας κοα της αποτελεσματικότητας, εκμεταλλεύετοα σε βάθος τούτο το ιδεολογικό στοιχείο, κοινό στο με-γάλο κεφάλαιο και τη νέα μικροαστική τάξη.
Με αφετηρία, λοιπόν, προηγούμενες παρατηρήσεις μπορούμε να κα-τανοήσουμε το μόρφωμα αυτό που πήρε to όνομα φασίσηκή ώεολογία.
Τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της φασιστικής ιδεολογίας αντα-ποκρίνονται απλούστατα, στα συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου. Έτοι, αν η ασακή πλευρά της φασιστικής ιδεολογίας στην ουσία α-πηχεί την ιμπεριαλι,στική ιδεολογία, τότε, στο βαθμό μάλιστα που η ιμπεριαλιστική ιδεολογία ριζώνει στο έδαφος της αστικής, αληθεύει ε-πίσης ότι τα οπέρματα της φασιστικής ιδεολογίας ενυπάρχουν στην παράδοση της κυρίαρχης ιδεολογίας κοινωνικών σχηματισμών για τους οποίους γίνεται λόγος. Η φασιστική ιδεολογία έχει τις ρίζες της, κατά κάποιον τρόπο, μέοα στην παράδοση του εθνικού πολιτισμού της Γερμανίας κοα της Ιταλίας. Αλλά, από την άλλη μεριά, η φασιστική ιδεολογία ενστερνίζεται ιδεολογικά στοιχεία καθαυτό μικροαστικά κα-θώς και μια μορφή της ιμπεριαλιστικής ιδεολογίας, προσαρμοσμένης στις ιδιαίτερες προσδοκίες των μικροαστών.
278
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΑΓΠΚΗ ΤΑΞΗ
Μ' άλλα λόγια, από τη μια μεριά δεν υπάρχει καμιά πλευρά της φαοιστικής ιδεολογίας που να μην σχετίζεται με την ιμπεριαλιστική• από την άλλη, αν οι πλευρές αυτές πήραν τη μορφή της φασιστικής ιδεολογίας, αυτό οφείλετοα στη σχέοη της ιδεολογίας αυτής με τη μι-κροαστική τάξη. Μην ξεχνάμε άλλωστε τις εοωτερικές αντινομίες της φασιστικής ιδεολογίας: οφείλοντοα τελικά στις αντιφάσεις μεταξύ συμ-φερόντων του μεγάλου κεφαλαίου και της μικροαστικής τάξης.
Θα σκιαγραφήσουμε τις γενικές γραμμές της φασιστικής ιδεολογίας, επιχειρώντας να δείξουμε με περιοσότερη ακρίβεια την ιμπεριαλιστική κοα τη μικροαστική πλευρά της. Αλλά δεν πρόκειτοα να μπούμε σε μια συστηματική ανάλυση. Η φασιστική ιδεολογία δεν μπορεί να αποτελέ-οει αντικείμενο έρευνας της ίδιας κατηγορίας με τα ιδεολογικά ούνο-λα που ουνδέονται με την αστική ή την εργατική τάξη: πρόκειτοα μάλ-λον, όπως σωστά επισήμανε ο Τολιάτι, για ένα αμάλγαμα αντιφαηκών στοιχείων, στοιχείων που μέσα στη διασύνδεσή τους δεν γίνονται νοη-τά παρά μόνον όταν μεταρσιώνονται οε συγκεκριμένη πρακτική και σε μηχανιομούς. Αλλά για τους μηχανισμούς θα μιλήοουμε στο τελευταίο μέρος αυτής της μελέτης.3 Αναγκαστικά, λοιπόν, σ' αυτό το επίπεδο θα περιοριστούμε σε μια εντελώς ενδεικτική απαρίθμηση ορισμένων πλευ-ρών της φααιστικής ιδεολογίας. Για ν' αρχίσουμε από τις εσωτερικές αντιφάσεις της φασιστικής ιδεολογίας ας υπενθυμίοουμε ότι ο φασι-ομός εκμεταλλεύετοα τα ιδεολογικά οτοιχεία που έρχοντοα από την ε-ξεγερμένη μικροαοτική τάξη. Η αντικαπιταλιστική πλευρά των μικρο-αστικών προσδοκιών κατέχει εδώ σημαντική θέοη. Οι αντιπλουτοκρα-τικές διακηρύξεις στρέφοντοα κυρίως εναντίον των τμημάτων του με-
3. Ο Τολιάτι λοιπόν παρατηρούσε: «Η φασιστική ιδεολογία περιλαμβά-νει πολλά ετερογενή ατοιχεία... Εξυπηρετεί τη σύνδεση διαφόρων ρευμά-των της πάλης για την επιβολή δικτατορίας πάνω στις εργαζόμενες μάζες κοα για τη δημιουργία πλατιού κι/νήματος μαζών. Η φασιστική ιδεολογία είνοα ένα εργαλείο που φτιάχτηκε για να διατηρεί συνδεδεμένα τα στοιχεία αυτά... Προσέχτε. Μην θεωρείτε τη φασιστική ιδεολογία σαν κάτι στέρεο τελειωμένο, ομοιογενές» (Στο Lezioni..., ό.π., σ. 15). Δεν είναι άλλωοτε τυ-χαίο πον δεν υπάρχουν «φασιστικά» ιδεολογικοπολιτικά έργα με την κα-θαυτό έννοια. Τέλος, η βιβλιογραφία σχετικά με τη φαοιστική ιδεολογία, είναι πολύ πλούσια: θα έπρεπε ιδιαίτερα να μνημονευτούν παρά τις επιφυ-λάξεις που προκαλούν γι' άλλους λόγους, τα κείμενα της Σχολής της Φρανκ-φούρτης μεταξύ 1930-1939. Συγκεκριμένα: Η. Marcuse, «Der Kampf gegen der Liberalismus in der totalitaren Staatsauffassung», στο W. Abendroth, Fa-scismus und Kapitalismus και Uber den affirmativen Charakter der Kultur M. Horkheimer, Die Juden und Europa και Egoismus und Freiheitsbewe-gung- T. Adorno, Minima moralia: Reflexionen aus dem beschddigten Leben, κ.λπ. Οι αναλΰσεις του Μάνχαϊμ δεν είναι χωρίς ενδιαφέρον.
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
279
γάλου κεφαλαίου που η δραστηριότητά του πλήττει, με τον πιο φανε-ρό τρόπο, τα συμφέροντα της κλασικής μικροαστικής τάξης: εναντίον του τοκογλυφικού κεφαλαίου, του τραπεζικού δηλαδή τμήματος του μεγάλου κεφαλαίου- εναντίον του μεγάλου κεφαλαίου που επενδύεται στη σφαίρα της κυκλοφορίας και εξοπλίζει τα μεγάλα καταστήματα που θίγουν το μικρεμπόριο- εναντίον των μονοπωλίων που νοθεύουν τον ελεύθερο και θεμιτό ανταγωνισμό, αγαπημένο σύνθημα της μικρής παραγωγής- και, τέλος, εναντίον της φορολογίας.
Πέρα όμως από τις αντιφάσεις ιμπεριαλισακής κοα μικροαστικής ιδεολογίας στο πλαίσιο της φασιστικής ιδεολογίας πρέπει να εντοπί-οουμε τα αημεία ούγκλισης γιατί έχουν μεγαλύτερη σημασία, μια και εμφανίζονται διαρκώς με αντικαπιταλιστική μορφή:
Η κρατολατρεία. Για τη φασιστική ιδεολογία εκείνο που μετράει είνοα η λατρεία του κράτους• το άτομο δεν είναι τίποτα. Η πλευρά αυτή ενώ αντιστοιχεί στο φετιχισμό της εξουσίας που ουνέχει τη μι-κροαατική τάξη, παράλληλα εκφράζει το ενδιαφέρον του μεγάλου κε-φαλαίου για τον παρεμβατικό ρόλο του κράτους στο στάδιο του μο-νοπωλιακού καπιταλισμού. To ίδιο στοιχείο προεκτείνετοα ως τη δια-βόητη «λατρεία του Αρχηγού» και της ιεραρχίας, τυπική μορφή φε-τιχισμού της εξουσίας της εξεγερμένης μικροαστικής τάξης.
Εναντίον τον δικαιικού συστήματος. Μ' αυτήν την έννοια η φαον στική ιδεολογία είνοα λατρεία του αυθαίρετου: νόμος και κανόνας εί-ναι οι προσταγές του Αρχηγού: εκφράζει όχι μόνον τη λατρεία της μικροαστικής τάξης για τον Αρχηγό, αλλά επίσης την εξέγερσή της ε-ναντίον του νομικού διακανονισμού τον οποίο θεωρεί υπεύθυνο για τις δυσκολίες της, λόγω τους δέους της από το όραμα του κράτους.
Η αντιδικαιική πλευρά της φασιστικής ιδεολογίας ανταποκρίνεται και στα συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου: πραγματικά, η ιμπερια-λιστική ιδεολογία προκαλεί μια μετατόπιση της κυριαρχίας μέσα ατο πλοάσιο της αστικής ιδεολογίας, από την νομικοπολιτική περωχή, πον δέοποζε στη φιλελεύθερη αοτική ιδεολογία, προς την οικονομική πε-ριοχή και την τεχνοκρατία. Η μετατόπιοη αποκρύπτει τη μαζική κοα σε όφελος του μεγάλου κεφαλαίου παρέμβαση του κράτους οτο στά-διο του μονοπωλιακού καπιταλισμού.4 Αλλά η μετάθεση της κυριαρ-χίας, που συνεπάγετοα η αντιδικοαική πλευρά της φασιστικής ιδεολο-γίας, γίνετοα χάρη οε μια σημαντική αναθέρμανοη της ηθικής ιδεολο-γίας -θέματα «τιμής» και «καθήκοντος»-, προνομιακή μορφή έκφρα-σης των μικροαστών.
4. Γι' αυτό το θέμα, βλ. το έργο μου Pouvoir politique et classes sociales, a. 277 κ.ε.
280
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΑΣΤΙΚΗ ΤΑΞΗ
Η αποθέωση των επιλέκτων. Η πλευρά αυτή της φασιοτικής ιδεο-λογίας προεκτείνετοα ως τη φασιστική άποψη για το ρατσισμό. Ροπή, επίσης, τυπική της εξεγερμένης μικροαστικής τάξης που ερωτοτροπεί με τη θέση της αστικής: πράγμα που βολεύει το μεγάλο κεφάλοαο στην προσπάθειά του να εκδιώξει το μεσαίο κεφάλαιο και τους πολιτικούς εκπροσώπους του από την ηγεμονιακή θέση και την πολιτική κονί-στρα.
Ρατοισμός-αντιαχ]μιτίσμός: δεν πρόκειτοα βέβαια εδώ να προχωρή-σουμε στη διερεύνηση του ρατσισμού. Θα παρατηρήσουμε απλώς ότι η εικόνα του «πλούσιου εκμεταλλευτή Εβραίου» προσαρμόζεται στη μικροαστική φενάκη του ψευτοκαπιταλισμού. Η αντισημιτική-ρατσιστι-κή πλευρά της μικροαοτικής ιδεολογίας βολεύει επίσης το μεγάλο κε-φάλαιο, όχι μόνον επειδή μεταθέτει τον αντικαπιταλισμό των μικρο-αστικών μαζών πάνω στους Εβραίους, αλλά επίαης γιατί ανταποκρί-νεται στα αποικιοκρατικά και επεκτατικά του συμφέροντα.
Εθνικισμός: υστερική λατρεία της μυοτηριακής ενότητας που είναι για τη μικροαστική τάξη το έθνος («δεσμοί γης» και «ούματος»)• το έθνος, θα γίνει το άλλοθι για ν' αρνηθεί την πάλη των τάξεων και θα θεωρήσει τον εαυτό της στυλοβάτη του, φυσικό διαμεσολαβητή στις αντιμαχόμενες δυνάμεις. Και ο εθνικισμός βολεύει προφανώς το μεγά-λο ιμπεριαλιστικό κεφάλαιο.
Μιλιταρισμός: συνδυάζει τον εθνικισμό, τον αυταρχισμό, την πίστη στην ιεραρχία, τη λατρεία για τον αρχηγό κοα συμβαδίζει με τα συμ-φέροντα του επεκτατι,κού μεγάλου κεφαλαίου. Παράλληλα, αφηρημέ-νη λατρεία της βίας, που χαρακτηρίζει την ανταροία της επαναστα-τημένης μικροαστικής τάξης και τη φάση της αυξημένης καταπίεσης που ασκεί το μεγάλο κεφάλοαο εναντίον των λαϊκών μαζών.
Ανηκληρικαλισμός: πρόκειται για τη μορφή λαϊκότητας που προσ-λαμβάνει η εξέγερση της μικροασακής τάξης εναντίον των «προνο-μίων», και που βολεύει το μεγάλο κεφάλοαο, δεδομένης, σ' αυτές τις χώρες, της στενής σχέσης της Εκκλησίας με τη μεγάλη έγγειο ιδιοκτη-σία κοα το μεοαίο κεφάλαιο.5
Οικογένεία: το σημαντικό και ώιαίτερο ρόλο που η φασιστική ώεο-λογία αποδίδει στην οικογένεια μελέτησε ο Βίλχελμ Ράιχ (Wilhelm Reich). Ο ρόλος της οικογένειας συνδέετοα με παραστάσεις και ορά-ματα μιας μικροαστικής τάξης που σημαδεύτηκε από την οικονομική
5. Πραγματικά ο πολιτικός ρόλος της θρησκείας στη μικροαστική τάξη των πόλεων, είνοα πολύ λιγότερο σημαντικός απ' όσο υποστηρίζει ο W. Reich, ό.π., ο. 188 κ.ε. Αυτό άλλωστε αποδεικνύει συγκεκριμένα ο S.M. Lip-set, στο R. Bendix κοα S.M. Lipset, Class, Status and Power..., ό.π., o. 423.
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
281
χης απομόνωση κοα την οικογενειακή εκμετάλλευση κοα που αναζητά ένα κοινωνικό κύτταρο προστατευμένο από την ταξική πάλη. Η πλευ-ρά αυτή βολεύει επίαης το μεγάλο κεφάλαιο (η διαδικααία ανάπτυξης του μονοπωλιακού καπιταλισμού οδηγεί, εκ των πραγμάτων, στην κα-τάλυση των παραδοσιακών οικογενειακών δεσμών) γιατί αποκρύπτει και απομακρύνει από την όραση των μικροαστών την πραγματικότη-τα της πάλης των τάξεων, συμβάλλοντας οτην τάοη της αυταρχικής ιεραρχίας που ταιριάζει στην ιμπεριαλιστική ιδεολογία.
Εκπαίδενοη: η φασιστική ιδεολογία αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στο ρόλο της εκποάδευσης. Κατάληξη η στρατολόγηση της νεολαίας μέοα σε μιλιταριστικού τύπου οργανώσεις που συνοδεύεται από μια εντε-λώς ιδιότυπη αντίληψη για τη «νεολαία» κοα την παιδεία. Η επιχεί-ρηοη στρατονόμησης της νεολαίας αντιατοιχεί οτη μικροαστική ιδεο-λογία της κοινωνικής προαγωγής, με δυο λόγια, αντιατοιχεί στην α-ντίληψη της νέας μικροαστικής τάξης που θεωρεί τον εαυτόν της σύ-νολο «παροδικό». Η πλευρά αυτή εξυπηρετεί το μεγάλο κεφάλαιο οτο βαθμό που του επιτρέπει να παρεμβαίνει στη διαμόρφωαη και την ε-ξειδίκευση της εργατικής δύναμης, απαραίτητης στο μονοπωλιακό κα-πιταλισμό.
Σκοταδιαμός και «αντιδιανοουμενισμός»: η φασιστική ιδεολογία, α-πόρροια της αυθόρμητης εξέγερσης των μικροαατών εναντίον των «ι-δεολόγων», των οργανικών -με τη γκραμαιανή έννοια- αξιωματοΰχων της ιδεολογίας της αατικής τάξης που διέψευσαν τις ελπίδες τους. Πραγματικά, η εξέγερση της μικροαοτικής τάξης, που σ' άλλες συνθή-κες σέβετοα έντονα την κουλτούρα εξοατίας του μύθου του σχολείου, προσλαμβάνει συχνά τη μορφή της εχθρότητας προς τους «ιδεολό-γους». Κι αυτό επειδή η μικροαστική τάξη, αφού δεν διαθέτει δική της ιδεολογία με την κυριολεξία του όρου, δεν διαθέτει γενικά κοα δι-κούς της «ιδεολόγους». Η εξέγερσή της εναντίον των οργανικών α-ξιωματούχων της ιδεολογίας της αστικής τάξης παίρνει τη μορφή μιας γενικής αμφισβήτησης των ιδεολόγων. Ο αντιδιανοουμενιαμός, επίσης, βολεύει θαυμάσια την τεχνοκρατική πλευρά της ιμπεριαλιστικής ιδεο-λογίας.
Τέλος, ονντεχνιακή θεώρηοη της κοίνωνικής οργάνωοης με την κα-θαυτό μικροααηκή μορφή της. Αντιατοιχεί η συντεχνιακή θεώρηοη στην παρελθοντολογική νοσταλγία του παραδοσιακού τμήματος των μικροαστών που αναπολούν την εποχή των αυντεχνιών αλλά επίοης και τις ουτοπικές προσδοκίες της νέας μικροαστικής τάξης. Η μικρο-αστική τάξη, στο σύνολό της, θα επιθυμούσε να αποτελεί το θεμέλιο λίθο και τον ενδιάμεσο κρίκο κάθε κοινωνικού οικοδομήματος. Βλέ-πει τον εαυτό της στο ρόλο του μεσολαβητή που χάρη στο κράτος και με τη «συμμετοχή» της στις κρατικοποιημένες συντεχνίες θα συ-
282
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΑΓΠΚΗ ΤΑΞΗ
σπείρωνε «αυχαρχικά» όλες τις κοινωνικές δυνάμεις. Είνοα επίσης αυ-τονόητο ότι η συντεχνιακή θεώρηση ευνοεί το μεγάλο κεφάλαιο για-τί συνεπάγεται την καταοτολή της ταξικής πάλης και καθυποτάσσει το μεααίο κεφάλοαο οτο μεγάλο.
δ) Πραγματική κατάσταση της μικροαστικής τάξης επί φασιομού
Ποια είνοα, τέλος, η πραγματική οικονομική κατάσταση της μικροα-στικής τάξης επί φασιομού κοα ποια η οτρατηγική του φασισμού προς αυτήν;
Η μικροαστική τάξη, παραδοσιακή κοα νέα, είναι το κύριο οικονο-μικό θύμα του φασισμού μαζί με τη φτωχή κοα τη φτωχομεααία α-γροτιά. Η ευνοϊκή προς το μεγάλο κεφάλαιο πολιτική του φασιομού χτυπά με ριζικό τρόπο το μικρεμπόριο και τη μικρή παραγωγή. Εξάλ-λου η φασιστική πολιτική μισθών πλήττει, κατά κύριο λόγο, την αγο-ραστική δύναμη των μισθωτών υπαλλήλων.
Αλλά, η πολιτική αυτή εφαρμόζεται σταδιακά. Στην πρώτη φάση του φασισμού στην εξουσία, όταν στο πολιτικό προοκήνιο η μικροα-ατική τάξη κατέχει ενεργά τη θέση της κυβερνώσας τάξης, ο φααι-ομός εξαναγκάζετοα σε πολυσχιδείς συμβιβασμούς προς όφελος της μι-κροαστικής τάξης και σε βάρος των κυρίαρχων τάξεων.
Στη συνέχεια, ο κατεστημένος φασισμός δεν αφανίζει ολοκληρωτι-κά την παραδοσιακή αστική τάξη. Πρέπει να προσέξουμε ιδιαίτερα ό-τι στο στάδιο του μονοπωλιακού καπιταλισμού, και αντίθετα προς την εγγενή κοα γενικότερη τάση αφανισμού της παραδοσιακής αστικής τά-ξης, υπάρχει μια χαρακτηριστική αντίρροπη τάοη. Η διατήρηση ενός ιοχνού τομέα μικρής παραγωγής και μικρεμπορίου συμφέρει την ίδια την εμπέδωση της κυριαρχίας του μονοπωλιακού καπιταλιομού μέσα ο' έναν κοινωνικό σχηματισμό. Τα έξοδα κοα το υψηλό κόστος της μι-κρής παραγωγής καθώς κοα οι υψηλές τιμές λιανικής πώλησης του μι-κρεμπορίου, νομιμοποιούν το ύψος των τιμών καρτέλ που ορίζουν τα μεγάλα μονοπώλια και η αλυσίδα των μεγάλων καταστημάτων. Αίφ-νης, με την αναφορά στις τιμές της μικρής παραγωγής και του μικρε-μπορίου δεν φαίνοντοα τα υπερκέρδη που πραγματοποιούν τα μονο-πώλια. Η αντίρροπη τάση έχει, λοιπόν, βασικά πολιτικοϊδεολογική λει-τουργία, και στην περίπτωοη των φασισμών έπαιξε σημαντικό ρόλο οτη λήψη ορισμένων μέτρων προστασίας της μικρής ιδιοκτησίας στις πόλεις.
Όσο για τους μισθωτούς υπαλλήλους δεν πρέπει πάλι να λησμονή-οουμε μια σημαντική πλευρά του ζητήματος. Η χαρακτηριστική επέ-κταση του γραφειοκρατικού μηχανιομού του κράτους, τον οποίο θαυ-
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
283
μάσια μελέτησε ο Γκράμσι, προσέφερε διεξόδους σ' ένα σημαντικό τμήμα των μικροαστικών μαζών. Επί φασιομού, η υπέρμετρη διόγκω-ση του κρατικού μηχανισμοΰ, μέοω της λεγόμενης «φασιστι,κής γρα-φειοκρατίας», υπήρξε ένας από τους λόγους της υποστήριξης που η μικροαστική τάξη παρείχε οτο φασιστικό κράτος.6
Τέλος, ένα τελευταίο πρόβλημα σχετικό με τη σχέση φασισμού κοα μικροαστικής τάξης. Μερικές φορές, σε περιπτώσεις δικτατοριών, όπου η μικροαστική τάξη λειτουργεί ως κοινωνική όύναμη κοα ως κυβερνώ-σα τάξη, παρατηρούμε μια διαδικασία προοδευτικής υποκατάστασης, σχετικής αλλά κάποτε και ριζικής, της παλαιάς αστικής τάξης από μέ-λη της μικροαστικής. Τα τελευταία αναδεικνύονται τότε σε νέα αστι-κή τάξη. Αρχίζει δηλαδή η διαδικασία διαμόρφωσης της κρατικής α-στικής τάξης. Οι μικροαοτοί αξιωματούχοι του κρατικού αυτού μηχα-νισμού καταφέρνουν να υποκαταστήσουν την παλοαά αστική τάξη αλ-λοτριώνοντάς την με τις μαζικές εθνικοποιήοεις από τη μια μεριά, και την επικράτησή τους στον κρατικό μηχανισμό από την άλλη.
Όμως, η διαδικαοία αυτή δεν έπαιξε σημαντικό ρόλο στη συγκε-κριμένη περίπτωση του φασισμού. Παρ' όλα αυτά, χάρη σ' αυτήν τη διαδικασία ορισμένοι μικροαστοί αξιωματούχοι ενσωματώθηκαν στην αοτική τάξη -κλασική περίπτωοη: η κλίκα του Γκαίρινγκ με τη δη-μιουργία των Η. Goring Werke-, η ενσωμάτωση για την οποία γίνε-ται λόγος προσέλαβε κυρίως τη μορφή πολιτικοϊδεολογικών δεσμών. Γιατί, βέβαια «κρατικοποίηοη» της οικονομίας από τον φασιομό δεν ήταν παρά ένας μύθος. Και ακόμη και στην περίπτωοη της πολεμι-κής Οίκονομίας, ο φασισμός δεν προχώρησε οχεδόν ποτέ πέρα από έ-να διακανονισμό σε όφελος του μεγάλου κεφαλαίου. Ο φασισμός όεν αμφισβήτησε ποτέ το παραδοσιακό μεγάλο κεφάλαιο: μονίμως υπήρξε ο εγγυητής των αυμφερόντων του.
6. Ας σημειωθεί ότι δεν λείπουν οι απόπειρες εξήγησης του φασιστικού φαινομένου με την αποκλειστική αναφορά στη γραφειοκρατία: π.χ. Β. Rizzi, La bureaucratisation du monde, Παρίσι 1939.
3. Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
Στη Γερμανία, η μικρή παραγωγή και το μικρό εμπόριο περνούν οο-βαρή οικονομική κρίση που οφείλετοα κυρίως στη διαδικασία συγκε-ντροποίηοης του κεφαλαίου. Μεταξύ 1907 κοα 1925, η αναλογία «α-νεξάρτητων» παραγωγών και εμπόρων οτο σύνολο του πληθυσμού μειώνετοα κατά 4,5% περίπου, κοα μεταξύ 1925 και 1933 κατά 2%. Η συνολική δηλαδή μείωοη φτάνει το σημαντικό ποσοστό του 6-7%.' Πα-ράλληλα, θύμα της εκμετάλλευσης του μεγάλου κεφαλαίου (όχι μόνο, ούτε κυρίως, μέσω της απαλλοτρίωσης και της προλεταριοποίησης με τη οτενή έννοια), και έρμαιο των τιμαριθμικών διακυμάνσεων, του πληθωριομού και της οικονομικής κρίσης του 1929, το τμήμα αυτό της μικροαστικής τάξης είναι οικονομικά ένα από τα πιο αδικημένα τμήματα του πληθυσμού. Σε τούτη τη διαδικασία αποπτώχευσης βιο-τέχνες και έμποροι έχασαν περισσότερο arto το μισό των ειαοδημά-των τους.2
Αντίθετα, η νέα μικροαστική τάξη (ιδιωτικοί και δημόσιοι υπάλλη-λοι) αυξάνει σε τέτοιο βαθμό ώστε ν' αντιπροσωπεύει το 17% του πλη-θυσμού το 1925, έναντι του 12,6% το 1907. Μεταξύ 1925 και 1933,
1. G. Castellan, ό.π., σ. 146.
2. G. Castellan, ό.π., σσ. 178-179.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
285
το ποοοοτό αυξάνει ακόμα κατά 1,4%, ενώ το ποσοστό της εργατι-κής τάξης παραμένει σχετικά σταθερό.3 Αυτό το τμήμα των μη-παρα-γωγικών εργαζομένων, παρόλο που θίγεται λιγότερο από το προηγού-μενο, ωοτόοο χάνει την αγοραστική του δύναμη περισσότερο απ' όοο η καθαυτό εργατική τάξη.
Πριν εξετάσουμε την πολιτική κρίση που περνά η μικροαστική τάξη
στη Γερμανία μετά τον πόλεμο κοα στη διάρκεια του εκφασιαμού, πρέ-
πει να πούμε δυο λόγια για τα ιδιαίτερα χαρακτηριοτικά της γερμα-
νικής μικροασακής τάξης. Η «εκ των άνω» επανάσταση που πραγμα-
τοποίησε ο Μπίσμαρκ κάτω απ' την πολιτική διεύθυνση των ευγενών
γοαοκτημόνων, και η χαρακτηριστική ανεπάρκεια ηγεμονιακού ρόλου
της αστικής τάξης, επέτρεψαν στη γερμανική μικροαστική τάξη να
παίξει ένα σημαντικό ρόλο, όπως επισήμαναν ο Μαρξ και ο Ένγκελς:
«Η τάξη των μικροαστών, κληρονομιά του 16ου οαώνα, κοα από
τότε διαρκώς αναγεννόμενη με διάφορες μορφές, αποτελεί την
πραγματική κοινωνική βάση του εδροαωμένου στη Γερμανία κα-
θεστώτος».4 Και ακόμη: «Η μικροαστική τάξη που έχει τη μεγα-
λύτερη σημασία σε κάθε σύγχρονο κράτος κοα σε όλες τις σύγ-
χρονες επαναστάσεις, είνοα ιδιαίτερα σημαντική οτη Γερμανία:
στη διάρκεια των πρόσφατων αγώνων έπαιξε, σχεδόν πάντα, α-
ποφασιστικό ρόλο».5
Ρόλος σημανακός οπωσδήποτε, αλλά τχ ρόλος ακριβώς; Στην πραγ-
ματικότητα, μπροστά στην αέναα υποβόσκουσα αντίφαοη ασακής τά-
ξης κοα ευγενών γαιοκτημόνων, οι μικροαστοί υποστηρίζουν τους α-
στούς εναντίον των ευγενών, χωρίς ποτέ η μεταξύ τους αντίθεση να
εκδηλώνεται φανερά. Αντίθετα με τη γαλλική περίπτωση, μπροοτά
στην ανυπαρξία αυτόνομης αστικής ιδεολογίας, τη γερμανική μικροα-
στική τάξη δεν διαπέραοαν ιδεολογίες γιακωβίνικου τύπου κι έμεινε
σταθερά δεμένη στο άρμα της αστικής τάξης: επηρεάσθηκε έτσι καθο-
λικά από τη μεταμορφωμένη φεουδαρχική ιδεολογία. Πριν από την ε-
ποχή του φασιαμού η μικροαστική τάξη δεν είχε ποτέ αναδειχθεί σε
κοινωνική δύναμη, πράγμα που εξηγεί. ώς ένα βαθμό, τον τρόπο με
τον οποίο αφέθηκε να εξευτελιστεί από την αστική, μετά την άνοδο
του φασισμού οτην εξουσία.
3. G. Castellan, ό.π., σ. 150.
4. Κ. Marx, Manifeste communiste, Editions Sociales, σ. 81.
5. Fr. Engels, La revolution democratique en Allemagne, Editions Sociales, a 208.
286
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΑΓΠΚΗ ΤΑΞΗ
Μετά τον πόλεμο, ένα τμήμα της μικροαστικής τάξης μοιάζει να ταλαντεύεται λίγο ή πολύ, προς την εργατική τάξη. OL ιδιωτικοί κοα δημόσιοι υπάλληλοι συμμετέχουν ανοιχτά στις μεγάλες απεργίες κοα τα συλλαλητήρια, προσχωρούν στα συνδικάτα, αλλά επίσης υποστηρί-ζουν εκλογικά (πράγμα σημαντικό για τη γερμανική μικροαστική τά-ξη) τη αοσιαλδημοκρατία και, σπανιότερα, το κομμουνιστικό κόμμα. To 1923, τον καιρό της κατάληψης της Ρουρ από τη Γαλλία, πολλοί μικροαστοί, κυρίως υπάλληλοι, στρέφοντοα προς τον κομμουνισμό. Η εξέταση των προοχωρήσεων στα συνδικάτα και των εκλογικών απο-τελεσμάτων στις περιοχές που η μικροαατική τάξη είνοα ιδιαίτερα ση-μαντική αποκαλύπτει ότι οτη διάρκεια της περιόδου σταθεροποίησης του φασισμού, το τμήμα αυτό της μικροαστικής τάξης στρέφετοα προς τη σοσιαλδημοκρατία. Μόνο στις αρχές της διαδικασίας εκφαοισμού θα προσχωρήσει στον εθνικοαοσιαλισμό.
Ας έρθουμε τώρα στη σχέση εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος κοα μικρο-αστικής τάξης.6 Σχετικά με τις προσχωρήσεις στο εθνικοσοσιαλιστικό κόμμα μεταξύ 1930 και 1934, υπάρχει η ακόλουθη κίνηση: το ποσο-στό των μισθωτών υπαλλήλων στο ούνολο των μελών κυμαίνεται από 25,6% ώς 20,6%, κατά πολύ ανώτερο από την ποσοστιαία αναλογία τους στο σύνολο του πληθυσμού (γύρω στο 12%). To ποσοοτό των δη-μοσίων υπαλλήλων κοα ειδικότερα των εκπαιδευτικών στο σύνολο των μελών περνά από το 8,3% στο 13% (θα φτάοει το 29% το 1935), ε-νώ η αναλογία τους στον πληθυσμό είναι 5%. To ποσοστό στο σύνο-λο των μελών, των «ανεξάρτητων» βιοτεχνών και εμπόρων διατηρεί-ται γύρω στα 20%, ενώ η ποσοστιαία αναλογία τους στο σύνολο του πληθυσμού είνοα 9%.
Αν πάρουμε υπόψη την ταξική προέλευση του συνόλου των με-σούων κοα ανωτέρων ηγετικών στελεχών του εθνικοσοοιαλιστικού κόμ-ματος, οι ποσοστιαίες αναλογίες είναι εξίσου ενδιαφέρουσες: 37% απ' αυτούς είνοα ιδιωτικοί υπάλληλοι. Οι αμέσως επόμενες κατηγορίες εί-ναι οι δημόσιοι υπάλληλοι κοα έποντοα οι βιοτέχνες και οι έμποροι.7 Στις εκλογές του 1930, η κοινοβουλευτική ομάδα του εθνικοσοσιαλι-στικού κόμματος περιλαμβάνει 16 μικρέμπορους κοα βιοτέχνες, 25 μι-σθωτούς υπαλλήλους, 13 εκπαιδευτικούς, 12 δημοσίους διοικητικούς
6. Γι' αυτό το θέμα, Κ. Bracher, Die Deutsche Diktatur..., ό.π., a. 256 κ.ε.
7. H. Gerth, «The Nazi Party: its Leadership and Composition», ό.π., 1952, σ. 100 κ.ε.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
287
υπαλλήλους, 15 επαγγελματικά στελέχη του κόμματος μικροαστικής προέλευσης, 8 πρώην αξιωματικούς, 12 μεσαίους αγρότες, έναν παππά κι έναν φαρμακοποιό (Γκ. Στράσερ).
Τα εκλογικά αποτελέσματα είνοα εύγλωττα: η μικροαστική τάξη στο σύνολό της στηρίζει το εθνικοσοσιαλιατικό κόμμα. Ας σημειωθεί ιδιαίτερα ότι παράλληλα με τις διαδοχικές εκλογικές επιτυχίες του ε-θνικοσοσιαλισμού, τα κόμματα που καταρχήν καταρρέουν είναι τα «φιλελεύθερα» κεντρώα (με εξαίρεση το καθολικό Zentrum) που η πε-λατεία τους είναι ουσιαστικά μικροαοτική, και χάνουν τα κόμματα αυ-τά το 80% περίπου των ψηφοφόρων τους, πολύ περισσότερο δηλαδή από τους «συντηρητικούς», τους Γερμανούς-εθνικόφρονες που χάνουν μόνο το 40% των ψηφοφόρων τους σε όφελος των ναζί,8
Η κατάοταση αυτή παραμένει πραχτικά αναλλοίωτη όοο ο φασι-ομός βρίσκετοα στην εξουσία.
Οι σχέσεις εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος και μικροαστικής τάξης φαίνονται επίσης και στις μορφές οργάνωαης που παίρνει το κόμμα αυτό:9
α) Είνοα κόμμα εκ πρώτης όψεως ισχυρά συγκεντρωτικό, οργανω-μένο ουσιαστικά κατά συνοικίες και γειτονιές, όπου εφαρμόζεται αυ-στηρά η «αρχή των φύρερ» σε κάθετη ιεραρχική διάταξη. Ωοτόσο, ο συγκεντρωτιομός του λειτουργεί μάλλον κατά τομείς γιατί, για μεγάλο διάστημα, οι διάφοροι μηχανισμοί του κόμματος και οι διάφοροι γεω-γραφικοί τομείς διατηρούν ευρύτατη αυτονομία. To κόμμα σπαράσσε-τοα διαρκώς από εσωκομματικούς αγώνες κοα εσωτερικές αντιθέοεις, ενδεικτικό όχι μόνον των αντιφατικών, με την ιδεολογικοπολιτική έν-νοια, συμφερόντων που εκπροσωπεί, αλλά επίσης κοα των εγγενών δυ-σκολιών οργάνωοης της μικροαατικής τάξης. Τέλος, είναι δείκτης των διαφόρων διαδοχικών ρηγμάτων του δεσμού εκπροοώπησης μεταξύ μι-κροαστικής τάξης και «υψηλών αξιωματούχων» της, ρηγμάτων που πολλαπλασιάζονται κοα προσβάλλουν τη σχέοη «υψηλών αξιωματού-χων» και ενδιάμεοων κλιμακίων. Έτσι δημιουργούνται προοδευτικά τα SS, που κυριαρχούν στο κόμμα και προοεταιρίζοντοα άμεσα τους «α-ξιωματούχους» που έχουν πλέον σπάσει τους δεσμούς εκπροσώπηαης (κοα με τις δύο έννοιες του όρου) με τη μικροαστική τάξη.
β) Οι ιδιαίτερες οργανώοεις του κόμματος οτη βάση αντιστοιχούν ατην κατά επαγγέλματα εκπροσώπηση: έμποροι, εκπαιδευτικοί, υπάλ-ληλοι, γιατροί, κ.λπ.
γ) To κόμμα είναι οργανωμένο ούμφωνα με το στρατιωτικό πρό-
8. R. Heberle, ό.π., σ. 112 κ.ε.• Κ. Bracher, Die Auflosung..., ό.π., ο. 94 κ.ε.
9. Μ. Duverger, Les partis politiques, ό.π., σ. 55 κ.ε., 184, 299 κ.ε., κ.λπ.
288
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΑΓΠΚΗ ΤΑΞΗ
τυπο, πράγμα που ανταποκρίνεται όχι μόνο στις ανάγκες του αγώνα για την κατάκτηση της εξουοίας, αλλά επίσης (αν όχι κυρίως) στην ι-δεολογία της γερμανικής μικροαοτικής τάξης.
δ) Από την ίδρυσή του, το εθνικοοοσιαλιστικό κόμμα είναι κόμμα επαγγελματιών και στελεχών: περιλαμβάνει πολύ μεγάλο αριθμό έμμι-σθων, πράγμα που ανταποκρίνεται στις ανάγκες της προλεταριοποι/η-μένης μικροαοτικής τάξης για επιδοτήοεις, αλλά επίσης και στις ιδε-ολογικές τάοεις της προς γραφειοκρατικοποίηση.
ε) Ιδιαίτερα οημαντικές οτο κόμμα είνοα οι οργανώσεις που παί-ζουν ιδεολογικό ρόλο: αθλητικές οργανώαεις, οργανώσεις της νεολαίας, εντευκτήρια κ.λπ. OL δραστηριότητες ιδεολογικού χαρακτήρα, παρελά-σεις, γιορτές, τελετουργίες μυητικές κ.λπ., παίζουν οπουδαίο κι εντε-λώς χαρακτηριστικό ρόλο.

Στη διάρκεια του εκφασισμού, το εθνικοσοσιαλιστικό κόμμα φαίνεται ότι εκπροοωπεί πραγματικά τα βραχυπρόθεσμα και ώιαίτερα συμφέ-ροντα της μικροαατικής τάξης. Αυτό εκδηλώνεται με την πρακτική υ-ποστήριξη που προσφέρει στη δράση της μικροαστικής τάξης, και με τις συγκεκριμένες διεκδικήσεις που περιλαμβάνοντοα στα προγράμμα-τά τους. OL ιδιαίτερες άλλωοτε αυντεχνιακές οργανώσεις της μικροα-στικής τάξης, όπως η πολύ οημαντική Deutschnationale Handlungsge-hilfever band (DHV) (Εθνικός Γερμανικός Σύνδεσμος Εμποροϋπαλλή-λων), παρέχουν, από το 1927, την υποστήριξή τους στο εθνικοσοσια-λιστικό κόμμα.10 Ριξική όμως αλλαγή των πραγμάτων αρχίζει με τη στροφή που παίρνει το κόμμα στο οημείο μη-επιατροφής.
Όσον αφορά την εξέλιξη της μικροαοτικής τάξης στο πολιτικό επί-πεδο (η τάξη αυτή γίνεται για μια ούντομη περίοδο κυβερνώσα τάξη με την άνοδο του εθνικοσοσιαλιομού στην εξουσία, κοα περιορίζετοα έ-πειτα στη θέση της τάξης που κατέχει τον κρατικό μηχανιομό), δώσα-με ήδη τις γενικές γραμμές της εξετάζοντας τις σχέσεις εθνικοοοσιαλι-
10. Κ. Bracher, Die Deutsche Diktatur..., ό.π., a. 166 κ.ε. Ας σημειωθεί ω-στόσο το πολύ ενδιαφέρον στοιχείο που αναφέρει ο Th. Geiger, «Die Soziale Schichtung...», άπ,, o. 353: επειδή οι ιδιωτικοί υπάλληλοι, η «νέα» μικροα-οτική τάξη, λόγω των συνθηκών ζωής τους, είναι πιο πρόσφοροι για σννδι-καλιστική οργάνωοη από την παραδοσιακή μικροαστική τάξη, το δίλημμα εμ-φανίζεται πολύ γρήγορα στους κόλπους του εθνικοαοσιαλιστικού κόμματος• θα έπρεπε να προσανατολιστεί προς μια «σννδικαλιστική εκπροσώπηοη συμφε-ρόντων» ή προς μια ουντεχνιακή αντιπροσώπηοη των επαγγελμάτων; Η δεύ-τερη λύση επικρατεί, κι αυτό προκαλεί προστριβές μεταξύ κόμματος κοα DHV.
Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ
289
σμσύ κοα κυρίαρχων τάξεων. Ας υπενθυμίσουμε απλώς ότι, αν παρα-τηρείτοα μια φανερή και προοδευτική ρήξη του δεσμού εκπροσώπησης μεταξύ εθνι,κοσοσιαλιστικού κόμματος κοα πραγματικών συμφερόντων της μικροαατικής τάξης, οι πολιτικοί και ιδεολογικοί δεσμοί εκπροσώ-πησης διατηρούντοα σ' όλο το διάστημα που ο φασισμός κατέχει την εξουσία. Οι συγκεκριμένες αντιφάσεις που προκύπτουν απ' αυτήν την κατάσταση μεταξύ της δράσης της μικροαατικής τάξης ως κοινωνικής δύναμης και του μεγάλου κεφαλαίου χαρακτηρίζουν το σύνολο της πε-ριόδου κοα τις σχέοεις του εθνικοσοσιαλισμού με το μεγάλο κεφάλοαο.
Δεν θα εξετάοουμε με λεπτομέρειες τη ναζιστική ιδεολογία, καταρ-χήν, γιατί άλλοι αυγγραφείς έχουν ήδη εξαντλήοει το ζήτημα. Έπει-τα, και κυρίως, γιατί φασιστική ιδεολογία, με τη ατενή έννοια της τα-ξικής μικροαστικής ιδεολογίας, δεν υπάρχει: τα ατοιχεία που τη χα-ρακτηρίζουν αναφέρθηκαν πιο πάνω. Περισσότερο ενδιαφέρον έχουν OL θεσμικές μορφές που δημιούργηααν τα στοιχεία αυτά με την υλο-ποίησή τους. Θα πραγματευτοΰμε το θέμα αυτό όταν θα εξετάσουμε το εθνικοοοσιαλιστικό κράτος.
Τέλος, τα πραγματικά συμφέροντα της μικροαστικής τάξης των πό-λεων με την άνοδο του εθνικοσοσιαλισμού στην εξουσία εγκαταλείπο-ντοα ολοκληρωτικά. Ωστόσο, η διαδικασία αυτή γίνετοα σταδιακά και δεν αποσαφηνίζεται παρά μόνο μετά τη φάση αταθεροποίησης. Στη διάρκεια της πρώτης φάσης πάρθηκαν ορισμένα μέτρα ευνοϊκά για το πρώτο τμήμα της μικροαστικής τάξης (μικρέμποροι-μικροπαραγωγοί) κοα η δραστηριότητα των μεγάλων καταοτημάτων περιορίζεται σχετι-κά. To 1933, δημιουργούνται δύο αυτόνομα σωματεία, ένα αωματείο λιανικού εμπορίου (αποκλείοντοα τα μεγάλα καταοτήματα) κοα ένα οωματείο βιοτεχνών με επικεφαλής τον Δρ. Ρέντελ. Τα σωματεία αυ-τά στοχοθετούν την προοταοία της μικρής παραγωγής κοα του μικρού εμπορίου. Αλλά τα ευνοϊκά μέτρα καταργούνται το 1934, και ο Δρ. Ρέντελ παραμερίζετοα.11
Επειδή, υπάρχει, όπως ειπώθηκε, κοντά στ' άλλα και η αντίρροπη τάση του μονοπωλιακού καπιταλιαμού, που αναφέρεται στην προλε-ταριοποίηση των μικρών παραγωγών, η εκμετάλλευση από το μεγάλο κεφάλοαο, η προοδευτική εξάλει/ψη της μικρής παραγωγής κοα του μι-κροεμπορίου δεν πραγματοποιούνται με απαλλοτριώσεις ή την ευθεία εξαγορά τους από το μεγάλο κεφάλαιο. Η διαδικαοία ακολουθεί βα-σικά πλάγιους δρόμους που οδηγούν οτην de facto οικονομική καθυ-πόταξή τους στο μεγάλο κεφάλαιο.12 Η εθνικοαοσιαλιστική πολιτική
11. D. Guerin, ό.π., ο. 253 κ.ε.
12. Ch. Bettelheim, ό.π., ο. 152 κ.ε., 114 κ.ε.
290
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΑΓΠΚΗ ΤΑΞΗ
καθορισμού λιανικών τιμών θίγει καίρια τα κέρδη του μικροεμπορίου, που πέφτουν με σταθερό ρυθμό: το 1936, το 75% των εμπορικών ε-πιχειρήσεων ειδών διατροφής αφήνουν στους ιδιοκτήτες τους μηνιαίο εισόδημα κατώτερο από το μισθό ειδικευμένου εργάτη. Μεταξύ 1936 και 1938, 104.000 ανεξάρτητοι βιοτέχνες γίνοντοα μισθωτοί.
Αλλά λόγω της πολεμικής οικονομίας κοα της έλλει/ψης εργατικού δυναμικού, τα πράγματα προχωρούν ακόμη περιασσότερο. To 1939, δημοσιεύονται δύο διατάγματα. Σύμφωνα με το πρώτο, οι βιοτέχνες που απασχολούνται σε εργασία «ανεπίκοαρη» ή «ασυμβίβαστη με τις ικανότητές τους», μπορεί να υποχρεωθούν να εκτελέσουν άλλες εργα-οίες. Σύμφωνα με το δεύτερο, που αφορά τόσο τη μικρή παραγωγή όσο και το μικρεμπόριο, αποφασίζεται άμεοη κι ευθεία κατάργηση κά-θε επιχείρησης που ο τζίρος της δεν φτάνει ένα ορισμένο ελάχιστο ό-ριο, κυμοανόμενο ανάλογα με τις επιχειρήσεις.
Ο εθνικοσοσιαλισμός παρουσιάζει όλα αυτά τα μέτρα σαν προοδευ-τικά λαϊκά μέτρα - εναντίον της ανόδου των τιμών. Τα πάντα συμ-βαίνουν λες και ο εθνικοσοσιαλιαμός, ακολουθώντας την τακτική τού διαίρει κοα βασίλευε, πότε ατηρίζετοα οτην εργατική τάξη και τη φτω-χή αγροτιά, ώστε να πάρει ριζικά μέτρα εναντίον της μικροαστικής τάξης κοα σε όφελος των μεγάλων μονοπωλίων, και πότε παίρνει ο-ρισμένα μέτρα αε όφελος της μικροαστικής τάξης αλλά σε βάρος των προηγούμενων τάξεων. To 1941 συγκεκριμένα, ο εθνικοσοσιαλισμός θεοπίζει τη διάλυοη της Συνομοσπονδίας καταναλωτικών συνεταιρι-σμών που αφορούν, στη Γερμανία κοα την Αυστρία, δέκα περίπου ε-κατομμύρια μικρών καταναλωτών, επικαλούμενος τον «αθέμιτο αντα-γωνισμό» που κάνουν στο ιδιωτικό εμπόριο.
Όσο για το δεύτερο τμήμα της μικροαστικής τάξης, το τμήμα των εργαζομένων μισθωτών, η διόγκωσή του είναι συνέπεια της εμπέδω-σης της κυριαρχίας του μονοπωλιακού καπιταλισμού επί εθνικοαοσια-λισμού To ποσοστό των υπαλλήλων στο ούνολο του πληθυσμού περ-νά, μεταξύ 1933 και 1939, από το 11,8% στο 13,3%. To ποσοστό των δημοσίων υπαλλήλων από 6,6% σε 7,1%, πράγμα που αντιατοιχεί σε μια αύξηση των κρατικών υπαλλήλων κατά 350.000 περίπου, χωρίς ό-μως να περιλαμβάνοντοα τα επαγγελματικά μέλη-ιδιώτες του εθνικο-σοσιαλιστικού κόμματος. Ο προϋπολογιομός για το πολιτικό προσω-πικό της διοίκησης αυξάνει κατά 170%.13 Οι μη-παραγωγικοί εργαζό-μενοι μισθωτοί αντιμετωπίζουν ραγδαία πτώση των πραγμαηκών μι-οθών τους (κατά 20% περίπου), ενώ οι μισθοί των βιομηχανικών ερ-γατών μένουν μάλλον σταθεροί.
13. Κ. Bracher, ό.π., α. 380.
4. Η ΙΤΑΛΙΑ
H καχάσχααη της μικροαστικής τάξης των πόλεων στην Ιταλία είνοα σε μεγάλο βαθμό ανάλογη με την κατάσταση της γερμανικής μικροα-στικής τάξης. Μπροστά στην πρώιμη και, τεχνική συγκεντροποίηση του ιταλικού μεγάλου κεφαλαίου, που εξακολούθησε στη διάρκεια του πολέμου, η κατάσταοη των βιοτεχνών και των μικρεμπόρων α' όλη τη διαδικασία εκφασισμού, γίνετοα ολοένα και πιο κρίοιμη. Στην Ιταλία η αναλογία των μισθωτών υπαλλήλων αυξάνει την ίδια περίοδο λιγό-τερο απ' όσο στη Γερμανία, λόγω των διαφορετικών βαθμών ανάπτυ-ξης του καπιταλισμού. Όσο για τους κρατικούς υπαλλήλους το ποσο-στό τους είνοα πολύ μεγαλύτερο λόγω της εοωτερικής μετανάοτευσης από την ύπαιθρο προς την πόλη, αυτής της νέας πηγής εσόδων. Με τη μεταπολεμική οικονομική κρίση κοα την πτώση της λιρέτας, το τμή-μα αυτό πλήττεται περισσότερο από την εργατική τάξη, η οποία κα-ταφέρνει ν' αποοπάσει αξιόλογα οικονομικά πλεονεκτήματα χάρη στις συλλογικές ουμβάσεις.
Η μικροαοτική τάξη των πόλεων στην Ιταλία, δεν κατάφερε, μέχρι την εποχή του φασισμού, να λειτουργήσει ως κοινωνική δύναμη, λό-γω της «ειρηνικής» επανάοτασης του Risorgimento κοα της ιδιαίτε-ρης ουμμαχίας αστικής τάξης του Βορρά και μεγάλης γοαοκτησίας του Νότου. Ωστόσο, αντίθετα με τη γερμανική περίπτωση, η ιταλική μι-κροαοτική τάξη επηρεάστηκε από το γαριβαλδινό ιδεολογικό κίνημα,
292
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΑΣΤΙΚΗ ΤΑΞΗ
που το προσάρμοσε στις δικές της προσδοκίες. Η αντίθεσή της προς μια αστική τάξη που, επί Κρίσπι, έκανε γρήγορα πίσω, πήρε συχνά ανοιχτές μορφές. Αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης ήταν από τη μια, ο ίδιος ο φασισμός θα προσπαθήσει να τοποθετηθεί μέσα στην «γα-ριβαλδινή-δημοκρατική» παράδοση και από την άλλη, η ιταλική μι-κροαστική τάξη θα γίνει, στην περίοδο του φασισμού, πολύ πιο ριζο-οπαστική από τη γερμανική. Αυτό εξαναγκάζει τον φασισμό σ' ένα συνεχές ποαχνίδι συμβιβασμών.
Μετά τον πόλεμο κι εδώ ένα μεγάλο τμήμα της μικροαστικής τά-ξης γέρνει προς την εργατική τάξη. Υποστηρίζει ευρύτατα το κίνημα κατάληψης των εργοστασίων το 1920 και στρέφεται προς την ιταλι-κή σοσιαλδημοκρατία. Ωστόσο, στις αρχές της διαδικασίας εκφασισμού θα υποστηρίξει τον φασιαμό.
Στην Ιταλία ο μικροαστισμός μοιάζει να χαρακτηρίζει σχετικά λι-γότερο το φασιστικό κόμμα απ' ό,τι το εθνικοσοσιαλιστικό στη Γερ-μανί,α. Κι αυτό γιατί, το φασιστικό κόμμα, λόγω της ιδιαίτερης ιδεο-λογίας του -παράδοση του Risorgimento- και λόγω των δεσμών του με τα συνδικάτα, συγκεντρώνει, σε ποσοστά μελών, περισσότερα μέλη καθαρά αστικής ή προλεταριακής προέλευσης από το εθνικοσοοιαλι-στικό κόμμα.
Παρά ταύτα, τα πράγματα είναι ουσιαστικά παρόμοια και οτις δΰο περιπτώσεις. Σύμφωνα με μια στατιστική του 1921, που αναφέρεται σε 151.000 από τα 320.0000 μέλη που αριθμεί την εποχή εκείνη το φασιστικό κόμμα, υπάρχουν OL ακόλουθες περίπου αναλογίες:1 14.000 μικροέμποροι, 15.000 ιδιωτικοί υπάλληλοι, 10.000 κρατικοί υπάλληλοι, 20.000 φοιτητές αστικής και μικροαστικής προέλευσης. Η αναλογία αυτή υπερβαίνει κατά πολύ την αναλογία της μικροαστικής τάξης και των τμημάτων της στο σύνολο του πληθυσμού. Υπάρχουν επίσης 18.000 γαιοκτήμονες (μεγάλοι και μεσαίοι) και 4.000 βιομήχανοι, ανα-λογία μικρότερη από εκείνη των τάξεων αυτών στο σύνολο του ιτα-λικού πληθυομού, αλλά αισθητά υψηλότερη απ' ό,τι στην περίπτωση του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος στη Γερμανία. Τα μέλη του φασι-στικού κόμματος αποτελούν το μαχητικό τμήμα του κινήματος.
Ύα μεσαία και ανώτερα στελέχη του κόμματος, προέρχονται στην πλειονότητα από τη μικροαοτική τάξη: τα τρία τέταρτα των ομοσπον-διακών γραμματέων και των υπευθύνων του φασιστικού κόμματος προέρχονται από τη μικροαστική τάξη των πόλεων.2
1. A. Tasca, ό.π., σ. 187• Rosenberg, «DerFaschismus...», ό.π., a. 111.
2. H. Lasswell, The Analysis of Political Behavior: An Empirical Approach, 1947, o. 161.
Η ΙΤΑΛΙΑ 293
Τέλος, υπάρχει μεγάλο ποσοστό μελών του φαοιστικού κόμματος, απόστρατων, μετά τον πρόσφατο πόλεμο, παλοαών πολεμιστών. To φοανόμενο αυτό, παράλληλα με την ιδιοτυπία της ιταλικής διαδικα-σίας εδραίωσης του φασισμού στην εξουοία, είνοα ένας από τους συ-ντελεστές των μορφών οργάνωσης του φαοιστικού κόμματος. To φα-σιατικό κόμμα είναι περισσότερο στρατιωτικοποιημένο από το εθνικο-σοσιαλιστικό:3 οργανώοεις σε ομάδες, σε εκατονταρχίες κοα οε κοόρ-τες. Οι στρατιωτικές οργανώοεις του φασιστικού κόμματος δεν είναι ξέχωρες από τις πολιτικές του οργανώαεις: η ρήξη του δεσμού εκπρο-σώπησης φασιστικού κόμματος και μικροαστικής τάξης ρυθμίζεται κά-θε φορά με πραγματικές στρατιωτικές μάχες μεταξύ των διαφόρων το-μέων του μηχανισμού. Τέλος, ένα ιδιόρρυθμο γνώρισμα του φασισμού, σε σχέση με τον εθνικοσοοιαλισμό, είναι η ταυτόχρονη οργάνωση σε ομάδες αρμοδιοτήτων, όχι κατά επαγγέλματα αλλά κατά κλάδονς βιο-μηχανίας. Τούτο δεν αντιατοιχεί τόσο σε μια μεγαλύτερη εξάπλωση του φασιομού μέσα στην εργατική τάξη, αλλά κυρίως στον ανοιχτό πόλεμο που ο φασισμός υποχρεώθηκε να διεξάγει εναντίον της.
Όσο για την ιδιαίτερη διαδικασία που προώθησε το ρόλο της ιτα-λικής μικροαστικής τάξης σε ρόλο κυβερνώσας τάξης στην αρχή, και ρόλο τάξης που κατέχει, τον κρατικό μηχανισμό στη συνέχεια, τη με-λετήσαμε ήδη στο πλαίσιο διερεύνησης της σχέσης φασισμού και κυ-ρίαρχων τάξεων.
Κι εδώ επίσης δεν θ' αναλύσουμε διεξοδικά τη φασιστική ιδεολο-γία. Σημειώνουμε απλώς ότι η μορφή που παίρνει στην Ιταλία χαρα-κτηρίζεται πολύ περισσότερο από την εθνικιστική παράδοση της φι-λελεύθερης αστικής τάξης. Στη θέοη του Ρόζενμπεργκ και άλλων να-ζί ιδεολόγων, εδώ ξαναβρίσκουμε μάλλον τον Ρενάν (Renan). Ωστόσο, η πιο χτυπητή ίσως διαφορά σε σχέση με τον εθνικοσοσιαλισμό είναι, η σχετική απουσία του ρατσισμού-αντισημιτιαμού: ένας από τους λό-γους, μεταξύ άλλων, είνοα και η μικρή σημασία που έδωσε το ιταλι-κό κεφάλοαο στην αποικιοκρατία.
Όσο για τα πραγματικά συμφέροντα της ιταλικής μικροαστικής τά-ξης επί φασισμού, η πορεία είναι ανάλογη με την γερμανική. Με την εξής διαφορά: επειδή η διαδικασία συγκεντροποίησης δεν φτάνει το επίπεδο και το ρυθμό της Γερμανίας, λόγω των διαφορετικών βαθμών ανάπτυξης του καπιταλισμοιι, το περιθώριο ελιγμού που δκχθέτει ο ι-ταλικός φασισμός απέναντι στη μικρή παραγωγή και το μικρεμπόριο είναι ευρύτερο. Δεν υπάρχουν αυταρχικά μέτρα όπως η απαλλοτρίω-ση, μέτρα που πήρε όμως ο εθνικοσοσιαλισμός. Έτοι, μολονότι η βιο-
3. Ε. Nolte, Der Faschismus in seiner Epoche..., oji., a. 321 κ.ε.
294
ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΑΓΠΚΗ ΤΑΞΗ
τεχνία μειώνεται σημαντικά σε απόλυτους αριθμούς και σε σχέοη με τον ενεργό πληθυσμό, το 1936 αποτελεί ακόμη το 25,6% του ενεργού πληθυσμού του βιομηχανικού τομέα, πράγμα σχετικά σημαντικό.4 Πα-ράλληλα, το τμήμα τούτο της μικροαστικής τάξης, θίγετοα από την πολιτική τιμών σχετικά λιγότερο από το αντίστοιχο γερμανικό.
Παρατηρούμε επίσης μια πολύ σημαντική αύξηση των μη παραγω-γικών μισθωτών: η αναλογία του τριτογενούς τομέα στο σύνολο του πληθυσμού περνά από 19,5% το 1921 σε 23,7% το 1936. Οι μισθοί του τμήματος αυτού της μικροαστικής τάξης πέφτουν κατακόρυφα. Ενώ η αναλογία μη παραγωγικών μισθωτών στο σύνολο του πληθυ-σμού αυξάνει διαρκώς, η αναλογία των εσόδων τους στο συνολικό κα-θαρό προϊόν της Ιταλίας δεν παύει να μειώνεται, φαι/νόμενο που τους ξεχωρίζει σαφώς σε αχέση με την εργατική τάξη με τη στενή έννοια του όρου.5 Από την άλλη μεριά, ο αριθμός των δημοσίων υπαλλήλων αυξάνει περισσότερο παρά στη Γερμανίσ.• το σώμα της «φασιστικής γραφειοκρατίας» στην Ιταλία είναι πιο σημαντικό, φαινόμενο που ο-φείλεται στην μαζικότερη εγκατάλειψη της υπαίθρου και στην ανερ-γία που έρχεται μετά την κρίοη του 1929. Η αναλογία των δημοσίων υπαλλήλων στο σύνολο του πληθυσμού περνά από 11% το 1920 οε 12% το 1930, κοα σε 18% το 1938.6 Ωστόσο, τηρουμένων όλων των αναλογιών, στο σύνολό τους, η διαδικασία στη Γερμανία και την Ιτα-λία είνοα παρόμοια.
4. R. Romeo, Breve storia della grande industria italiana, ό.π., σ. 188.
5. C. Vannutelli, «Sommario di statistiche», άρθρο στο L'economica italiana dal 1861 al 1961, o. 583 και 588-9.
6. R Guichonnet, Mussolini et le faschisme, 21968, o. 67.
VI
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
Πρέπει τώρα να έρθουμε στο τελευτοάο πρόβλημα, στη σχέση δηλαδή φασιαμού κοα υπαίθρου. Σκόπιμα χρησιμοποιούμε εδώ τον όρο ύπαι-θρος. Πραγματικά, η διερεύνηση των σχέοεων του φασισμού με την ύποαθρο αποκαλύπτει ολοκάθαρα, και για μια ακόμη φορά, τον αντι-δραστικό μύθο ότι η «αγροτιά» είναι ενιαία τάξη. Ο πληθυσμός της υπαίθρου αποτελείτοα από διάφορες τάξεις κοα τμήματα τάξεων που αντιστοιχούν σε διαφόρους τρόπος παραγωγής και σε διάφορες μορ-φές παραγωγής μέσα σ' έναν κοινωνικό σχηματισμό. Αλλά πρέπει να προχωρήσουμε περισσότερο: ακόμα κι όταν αποδεχόμαστε, από μαρ-ξιστική σκοπιά, τη διαίρεση της αγροτιάς σε τάξεις, έχουμε συχνά την τάση, παίρνοντας τη «γη» ως κοινό παρονομαστή, να θεωρούμε ότι αυτές οι τάξεις κοα τα τμήματα, από πολιτική και ιδεολογική άποψη, έχουν συχνά τη δυνατότητα να λειτουργήσουν με τον ίδιο τρόπο, ό-πως τα τμήματα της μικροαστικής τάξης για παράδει/γμα.1 Και για τον ευρωπαϊκό χώρο, προβάλλεται συχνά σαν παράδειγμα ο «αντιδρα-οτικός» χαρακτήρας της υπαίθρου που στήριξε δήθεν ομόφωνα τον φασι,σμό.
Αυτό είνοα λάθος: όσον αφορά, από τη μια μεριά, την πολιτική του φασισμού απέναντι στη φυσιολογική περίπτωση υπαίθρου κοα από την άλλη, τις σχέσεις της αγροτιάς με τον φασισμό, που κυμοάνοντοα από την έμμεση υπεράσπιση ώς τη στήριξη, την παθητικότητα και την α-νοιχτή αντίθεση, πρέπει να γίνει η διάκριση των τάξεων και των τα-ξικών τμημάτων.
1. Έτσι, ακόμα κι ο D. Guerin, ό.π., σ. 57, θα πει: «Είναι γνωστό ότι οι αγρότες, μολονότι αποτελούν ομοιογενή τάξη με ταυτόσημα συμφέροντα...»
1. ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΣΧΕΤΙΚΑ ME ΤΙΣ ΤΑΞΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΠΑΙΘΡΟ
Ορισμένες προκαταρκτικές παρατηρήσεις είναι απαραίτητες, γιατί το πρόβλημα της διάκρισης των τάξεων κοα ταξικών τμημάτων οτην ύ-παιθρο είναι πολύ περίπλοκο. Οι κύριες υποδείξεις που διαθέτουμε πάνω σ' αυτό το ζήτημα, από μαρξιοτική σκοπιά, είναι του Λένιν, ου-σιαστικά στο έργο του Η ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωαία, τον Κάουτσκυ To αγροηκό ζήτημα (του 1900), κοα οι πολύ πιο λακωνι-κές του Μάο, σχετικά με τις τάξεις στην Κίνα.
1. Αρχίζουμε με ορισμένα κριτήρια που έχουν γενικά τηρηθεί στη διάκριση των τάξεων στη γεωργία, ώστε να δείξουμε την ανεπάρκειά τους:
α) To κριτήριο της τυπικής νομικής ώιοκτηοίας (κυριότητα). Η οχέση αυτή πραγματικά ανήκει οτο εποικοδόμημα κι όχι στις καθαυ-τό παραγωγικές σχέσεις. Όπως έόειξε ο Λένιν, κοα συγκεκριμένα στις αναλύσεις του για τον «πρωσικό δρόμο» εκκαπιταλισμού της γεωρ-γίας, το κριτήριο αυτό δεν επιτρέπει να διακριθεί η μεγάλη ιδιοκτη-σία φεουδαρχικού τύπου από τη μεγάλη ιδιοκτησία καπιταλιστικού τύπου.
β) To ύψος των εισοδημάτων δεν είνοα επίσης καθοριατικό κριτή-ριο: σ' αυτό ωστόοο καταλήγει, όταν χρησιμοποιείται συνοπτικά, το κριτήριο της επιφάνειας (σε εκτάρια) της αγροτικής εκμετάλλευσης. To κριτήριο αυτό δεν επιτρέπει, συγκεκριμένα να διακριθούν οι μι-
298
0 ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΥΠΑΙΘΡΟΣ
κροϊδιοκτήτες, οι μικροί καλλιεργητές ούτε επίσης η μεγάλη φεουδαρ-χική από τη μεγάλη καπιταλιοτική ιδιοκτησία.
γ) To κριτήριο της θέσης μιας αγροτικής εκμετάλλευσης σε σχέση με την αγορά, δηλαδή το κριτήριο που αναφέρεται στο τμήμα του προϊόντος που προορίζεται για την αγορά. To κριτήριο αυτό δεν εί-νοα κατάλληλο, γιατί δεν αναφέρεται στις παραγωγικές σχέσεις κι ε-ξομοιώνει έτσι καταχρηοτικά τις τάξεις και τα τμήματα της αγροτιάς.
δ) Τα κριτήρια τεχνικής φύσης, όπως η εμπορική αξία της γης, ο τύπος των αγροτικών προϊόντων, ο βαθμός τεχνολογικού εξοπλισμού, το ποσοστό του επενδεδυμένου κεφαλαίου κ.λπ., δεν είναι, κι αυτά κα-θοριατικά.
Με δυο λόγια: το σύνολο των διαοτάοεων αυτών είναι εκφάνσεις των αχέσεων παραγωγής στην ύπαίθρο.2
2. Πρέπει λοιπόν ν' αναφερθούμε στα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τις οχέαεις παραγωγής των διαφόρων τρόπων παραγωγής στην ύπαι-θρο, ν' αναφέρουμε δηλαδή τον διφυή χαρακτήρα των σχέσεων παρα-γωγής.
α) σχέση του μη εργαζόμενου με τη γη, δηλαδή οικονομική νομή• μπορεί να οριστεί ως εξονσία και πραγμαηκός οικονομικός έλεγχος (...) μορφές, έκταση, βαθμός (...) που ασκεί ο μη-εργαζόμενος.
β) σχέση πραγμαηκής ιδωποίησης (...) ή κατοχή από τον άμεοο εργαζόμενο της γης. Ορίζεται ως δυνατότητα ή μη δυνατότητα (...) μορφές, έκτααη, βαθμός (...) του άμεοου εργαζόμενου να χρηοιμοποιή-σει τα μέσα παραγωγής χωρίς την παρέμβαση του μη εργαζόμενου.
Ο ουνδυασμός των δύο αντών οχέσεων, για κάθε τρόπο (ή μορφή) παραγωγής (φεονδαρχικό, καπιταλιαηκό, απλή εμπορενματική παρα-γωγή) μορφοποιείται οε μια ιδίότνπη οικονομική μονάδα ή αγροηκή εκμετάλλευση, με δνο λόγια μορφοποιείχαι οε μια ιδιότνπη αγροηκή επιχείρηση. Η τελευταία μπορεί να οριστεί ως μια ενότητα στο πλαί-σιο της οποίας αποφασίζεται, με το συνδυαομό των δύο αυτών σχέ-σεων, η διάθεση της γης για τον έναν ή τον άλλον παραγωγικό σκο-πό, η κατανομή των μέσων παραγωγής κοα της εργασίας κι έτσι, η κατανομή των εισοδημάτων και των κερδών.
3. Τα προηγούμενα ισχύουν για τους διαφόρους τρόπους παραγω-γής. Ωστόαο, μέσα σ' έναν κοινωνικό σχηματισμό συνυπάρχουν είτε πολλοί τρόποι είτε πολλές μορφές παραγωγής, τόσο στη βιομηχανία
2. Μ' αυτό το δεδομένο, οι δείκτες αυτοί δεν έχουν όλοι την ίδια ση-μασία: ο δείκτης του ανά εκτάριο επενδεδνμένον κεφαλαίου είναι εκ πρώ-της όψεως ο πιο σημαντικός, γιατί παραπέμπει απευθείας οτη διαδικασία ανάπτυξης του καπιταλιομού οτη γεωργία.
ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
299
όσο και στη γεωργία,3 πράγμα που έχει πολλές εκφάνσεις: μορφές α-γροτικής εκμετάλλευσης ή επιχείρησης, κατά κάποιον τρόπο μη-αμι-γείς, που προκύπτουν από το συγκεκριμένο συνδυασμό διαφόρων τρό-πων (ή μορφών) παραγωγής, σύμφωνα με τη αυγκεκριμένη ιατορική διαδικασία ανάπτυξης που ακολουθεί κάθε κοινωνικός σχηματιομός.
Μετά απ' αυτές τις παρατηρήσεις, θα προσπαθήσουμε να αποσα-φηνίσουμε ποιες είνοα οι κύριες μορφές αγροτικών επιχειρήσεων μέσα στους καπι/ιαλιστικούς κοινωνικούς οχηματισμούς. Μολονότι υπάρχει ήδη θέμα ίατορίκής διαδικασίας, η ανάλυση σε σημαντικό βαθμό, το-ποθετείται ο' ένα επίπεδο αφαίρεσης, με την ίδια έννοια ακριβώς που ο Λένιν, μιλώντας για την ιοτορική διαδικασία, προσπάθησε να συλ-λάβει τους «δύο δρόμους» προς τονς οποίους τείνει η ιστορική διαδι-κασία εκκαπιταλισμού της υπαίθρου.4 Η ανάλυση αυτή ενώ είναι α-παραίτητη προϋπόθεση, ωστόοο δεν επαρκεί από μόνη της για να γί-νουν αντιληπτές όλες οι ουγκεκριμένες εκφάνσεις του συνδυασμού των τρόπων παραγωγής οτην ύπαιθρο κοα, επομένως, να οριστεί τι είναι τάξεις κοα τμήματα τάξεων μέοα οτους προκείμενους κοινωνικούς σχη-ματισμούς.5
α) Η αγροτική επιχείρηση που αντιστοιχεί στη μεγάλη έγγειο ιδιο-κτησία φεουδαρχικού τύπου. Ο γαιοκτήμονας έχει την ολοκληρωτική οικονομική εξουσία (νομή) της επιχείρηοης. Ο άμεσα εργαζόμενος κα-τέχει μικρά τεμάχια γης, εξαρτήματα του φεουδαρχικού τιμαρίου και παρέχει εργασία στο φεουδάρχη, βασικά με μορ(ρή αγγαρείας: η μορ-φή με την οποία αυτός ο τρόπος εκμετάλλευσης έχει «επιβιώσει» ιστο-ρικά είναι ουχνά, όπως έδειξε ο Λένιν, η μορφή της αγροληψίας6 (κο-λιγιά-μισακάρικο κ.λπ.). Δεν υπάρχει αγορά αγροτικής εργαοίας• οι ε-ξαρτημένοι αυτοί ενοικιαστές, παρέχουν την εργαοία τους, «δεμένοι με τη γη» κοα την αγροτική εκμετάλλευση. Επικρατεί η εκτατική καλλιέρ-γεια. Βασικά, η εκμετάλλευση αυτή δεν προσανατολίζετοα προς την α-
3. Γι' αυτό το ζήτημα, 6λ. τις διευκρινίσεις πιο πάνω, σελ. 133.
4. Σχετικά με τις βαθμίδες της «διαδικασίας ανάπτυξης της γνώαης», που καταλήγει αε μια «συγκεκριμένη ανάλυση συγκεκριμένων καταστά-σεων», βλ. το έργο μου Pouvoir politique et classes sociales, σσ. 14-15, υπο-σημείωση 4. Για τους «δύο δρόμους», Lenine, «La question agraire et les critiques de Marx» στο Oeuvres και Programme agraire de la socialdemocratie dans la premiere revolution russe de 1905 a 1907.
5. Για ό,τι ακολουθεί, ένα από τα καλύτερα μαρξιστικά κείμενα είνοα του A. Stinchombe, «Agricutural Enterprise and Rural Class Relations», στο R. Bendix κοα S.M. Lipset (επιμ.), Class, Status and Power..., ό.π., σ. 182 κ.ε.
6. Lenine, Ebauche des theses sur la question agraire pour le 2e Congres de I'I.C.
300
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
γορά, και to κριτήριο της αποδοτικότηχας δεν παίζει εδώ σημανιικό ρόλο. Η αναλογία του επενδεδυμένου κεφαλαίου είνοα σχετικά χαμηλή.
β) Η αγροτική επιχείρηση καπιταλιστικού χαρακτήρα στηριξόμενη ατη γαιοκτησία. Πρόκειται για τυπική μορφή μετατροπής της προη-γούμενης μορφής εκμετάλλευσης σε καπιταλιστική: ολοκληρωτική οι-κονομική εξουσία (νομή) του ιδιοκτήτη πάνω στη γη. Η εκμετάλλευ-οη απαιτεί μακροπρόθεομες καπιχαλιοτικές επενδύοεις, είναι γενικά προσανατολιομένη προς την εντατική μονοκαλλιέργεια (δημητριακά, γεώμηλα κ.λπ.) κοα ευρύτατα ανοιχτή στην αγορά, συνδυάζεται δε αρ-κεχά συχνά μ' ένα σχετικά χαμηλό κόοτος της γης. Άμεοος παραγω-γός είναι εδώ ο αγρεργάτης που δεν κατέχει γη: πουλά την εργατική του δύναμη, και αμείβεται κάποτε σε είδος κοα συχνότερα με μιοθό. Στη μορφή αυτή ανήκουν η μεγάλη, η πλούοια κοα η μέοη καπιταλι-στική ιδιοκτησία, γιατί ακριβώς, οι μορφές εκμετάλλευσης είναι καθο-ριστικές και όχι η έκταοη των αγροτικών επιχειρήσεων.
γ) Η αγροτική επιχείρηση που βαοίζεται ουσιαοτικά οτην εκμίσθω-αη γαιών, πλούσιας, μεσαίας κοα μικρής καλλιέργειας. Πρόκειται εδώ, όπως έδειξε ο Κ. Κάουτσκυ,7 για τον τυπικό «είσοδηματία»-κε(φαλαιο-κράτη. Η πραγματική οικονομική εξουοία βρίοκεχαι ουοιαοτικά οτα χέρια του ενοικιαστή (μισθωτοΰ), τα νοικιασμένα κτήματα αποτελούν τις αγροτικές επιχειρήσεις (η οικονομική νομή και κατοχή εν μέρει ταυτίζονται). Η τυπική νομική ιδιοκτησία (κυριότητα) ανήκει οτον κα-πιταλιστή κοα η γοαοπρόοοδος καθορίζεται, με μόνιμο ή μεταβλητό τρόπο, ανάλογα με τη ουγκομιδή.8
Σε χούτη τη μορφή εκμετάλλευοης, ουμβαίνει συχνά να μοιράζεται η οικονομική εξουσία (νομή): συμβαίνει να καθορίζει ο κύριος (ιδιο-κτήτης) τα προϊόντα της καλλιέργειας, κοα ο ενοικιαοτής-καλλιεργη-τής τη χρήοη των μέοων παραγωγής. Είναι μια ιδιότυπη μορφή μετά-βασης προς την καπιταλιατικοποίηση της γεωργίας. Δεν είναι ο «πρωσικός δρόμος», όπως στην β' περίπτωση, αλλά ούτε ο δρόμος της μικρής γαιοκτηοίας. Ενώ, ιστορικά, η περίπτωση ουγγενεύει με τον τε-λευταίο αυτό δρόμο, είνοα ωστόσο μια μετάβαση που, για λόγους νο-μικούς και πολιτικούς σκοντάφτει στο εμπόδιο της διανομής των γαιών και της αγροτικής μεταρρύθμιαης που δεν έχει ολοκληρωθεί.
Άλλωστε, τούτη η μορφή εκμετάλλευσης συναντιέται όχι μόνον προ-
7. Κ. Kautsky, La question agraire, ό.π., a. 127, 197.
8. O Κάουτσκυ έθεσε με αρκετή σαφήνεια το πρόβλημα της διάκρι,σης, της νομικής (κυριότητα) ιδιοκτησίας από την οικονομική ιδιοκτησία: «Εδώ, εκμετάλλευση κοα ιδιοκτησία δεν συμπίπτουν...» (ibid, σ. 227-228), δείχνο-ντας τις επιπτώοεις αυτής της κατάοταοης πάνω στη γαιοπρόσοδο.
:ΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
301
τού (με τη χρονολογική έννοια) τεθεί το «ιστορικό» πρόβλημα της όιανομής της γης -γαλλική περίπτωση πριν από την Επανάσταση- αλ->.ά και μετά την πραγματοποίηση της διανομής. Η χρέωση κοα η α-παλλοτρίωση των μικροϊόιοκτητών και η μετατροπή τους σε ακτήμο-νες γεωργούς, είναι ένας από τους δρόμους που συγκροτείται η μεγά-/.η ιδιοκτησία του «εισοδηματία>>-κεφαλαιοκράτη, που αρχίζει από μι,-κροϊδιοκτήτης - βλέπε Λένιν: περίπτωση κεντρικής και νοτιοδυτικής Γερμανίας.
Τέλος, η μορφή αυτή επιχείρησης απαντάται επίσης στο μεταγενέ-στερο από την β' περίπτωση ιστορικό μετασχηματισμό, εκεί όπου ο ρυθμός εκκαπιταλισμού της γοαοπροσόδου είνοα πολύ γρήγορος: κλα-σική περίπτωση είνοα η Αγγλία.
Τούτη η μορφή επιχείρησης ευνοεί τη διείσδυση του καπιταλισμού στη γεωργία πολύ περισσότερο από τη μικρή ιδιοκτησία. Ευνοεί πε-ρισσότερο την επέκταση της αγροτικής επιχείρηαης (μικροί κοα με-σαίοι ιδιοκτήτες μισθώνουν συχνά επιπλέον αγροκτήματα εκτός από το δικό τους)• οι επιχειρήσεις αυτές προσανατολίζονται περισσότερο προς την αύξηση της παραγωγικότητας της γης κοα τις τεχνολογικές βελτιώσεις (επειδή πρέπει να πληρώσουν το νοίκι της γης) κ.λπ. Τού-τη η μορφή επιχείρησης συμβαδίζει ουχνά με μια μεγάλη παραγωγι-κότητα της γης και μια εντατική καλλιέργεια. Συχνά επίσης συναντά-με α' αυτήν την περίπτωαη, ανάλογα με το μέγεθος της εκμετάλλευ-σης, την αγροτική εργααία με διάφορες μορφές. Ας διευκρι/νίσουμε κι εδώ, ότι ανήκουν σ' αυτήν την περίπτωση, ταυτόχρονα, η μεγάλη και η πλούσια καπιταλιοτική ιδιοκτησία, αλλά επίοης και οι μεγάλοι, με-σοάοι ή μικροί καλλιεργητές (πραγματικοί «οικονομικοί ιδιοκτήτες=νο-μείς») ανάλογα με το αν το μισθωμένο κτήμα καλλιεργείτοα κυρίως με τη χρησιμοποίηση μισθωτής αγροτικής εργασίας και, ανάλογα, με την έκταση χρησιμοποίησης.
δ) Η αγροτική επιχείρηαη που αντιστοιχεί στη μικρή ώιοκτηοία. της γης, οι περίφημοι κληρούχοι αγρότες. Εδώ νομική ιδιοκτηοία (κυριό-τητα) και οικονομική ιδιοκτησία (νομή), οικονομική ιδιοκτησία (νομή) και κατοχή επικαλύπτονται αμοιβαία. Η εκμετάλλευση γίνεται κυρίως από τα μέλη της οικογένειας (με τη στενή ή ευρεία έννοια): δεν κυ-ριαρχεί η εργαοία των αγρεργατών (υπάρχουν, ίσως, υποστατικοί) ή είναι έκτακτη (περίοδοι εντατικών εργασιών). Μερικές φορές, οι μι-κροϊδιοκτήτες υποχρεώνονται να εργαστούν, ευκαιριακά, ως αγρεργά-τες σε ξένα αγροκτήματα. Οι αγροτικές αυτές επιχειρήσεις οπάνια προσανατολίζονται προς την αγορά. Αφού η γαιοπρόσοδος δεν παίζει εδώ άμεοο ρόλο, η μικρή παραγωγή σπάνια αποβλέπει στην αύξηση της παραγωγικότητας (πέρα βέβαια από τον παράγοντα της μικρής έ-κτασής της). Υπερβολικά χρεωμένη και υποθηκευμένη στο βαθμό που
302
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
προχωρεί η ανάπτυξη του καπιταλισμού, στρέφεται κυρίως στο πρό-βλημα της χρηματοδότησης και των τιμών των προϊόντων της. Ενώ, οι μισθωμένες επιχειρήσεις της ίδιας έκτασης μοιράζονται συχνά τους ενδεχόμενους κινδύνους της παραγωγής με τον ιδιοκτήτη, ο κληρού-χος αγρότης-άμεσος παραγωγός φέρνει ολόκληρο το βάρος τους.
Αυτή η αγροτική επι,χείρηση, προκύπτει από την απλή εμπορευμα-τική παραγωγή, που είνοα επίσης ένας από τους ιστορικούς δρόμους μετάβασης προς την επικράτηση του καπιταλισμού στη γεωργία. Οι κληρούχοι μικροϊδιοκτήτες γης αποτελούν, κατεξοχήν, τη μικροαοτική τάξη της υπαίθρου, που είναι επίσης μακροπρόθεομα καταδικαομένη σε εξαφάνιση.
Ωστόσο, δεν αρκοΰν οι αναλύσεις αυτές για ν' αντιληφθούμε τη διαίρεση της αγροτιάς σε τάξεις κοα ταξικά τμήματα, μέσα ο' ένα ου-γκεκριμένο κοινωνικό σχηματισμό, που διατηρεί την ιστορική φυσιο-γνωμία του. Ο συγκεκριμένος κοινωνικός σχηματισμός χαρακτηρίζεται από έναν περίπλοκο συνδυασμό των διαφόρων μορφών αγροτικής ε-πιχείρησης, που προηγούμενα εκτέθηκαν, σύμφωνα με τις γενικές -και επομένως σχετικά αφηρημένες- μορφές που έχει την τάση να παίρνει ο συνδυασμός τους μέσα στην ιστορική διαδικασία. Δύο προβλήματα μεγάλης σπουδοαότητας πρέπει να επισημανθούν:
α) Εκτός από την περίπτωση της απλής εμπορευματικής παραγω-γής, σε καθεμιά απ' αυτές τις μορφές αγροτικής επιχείρησης, συνα-ντάμε όύο κύριες τάξεις, τονς μη εργαζόμενους εκμεταλλευτές κοα τους άμεσους παραγωγούς που υπόκεινται σε εκμετάλλευση. Ωστόσο, τα κριτήρια που έχουμε χρησιμοποιήσει -κριτήρια παραγωγικών σχέσεων και πραγματικής οικονομικής ιδιοκτησίας- μας οδηγούν στο να συ-γκεντρώσουμε σε μια από την αυτή τάξη, μέσα σ' ένα συγκεκριμένο κοινωνικό οχηματιομό, σύνολα τα οποία, οτο επίπεδο της αφηρημέ-νης ακόμα ανάλυσης, αντιστοιχούν σε διαφορετικές μορφές αγροτικής επιχείρησης. Αυτό είναι αποτέλεαμα πόλωοης, υπερπροσδιορισμού και υποπροσδιορισμού των τάξεων μέσα σ' ένα συγκεκριμένο συνδυασμό των τρόπων παραγωγής οτο πλαίσιο ενός κοινωνικού σχηματισμού. Ω-στόσο, ακόμα κοα στην περίπτωαη της πόλωοης-συγκέντρωσης, το γε-γονός ότι τα συγκεκριμένα σύνολα ανήκουν σε διαφορετικές μορφές αγροτικής επιχείρησης, δεν παύει να παίζει κάποιο ρόλο: εκδηλώνεται οτις πολιτικές και ιδεολογικές διαφορές που διοαρούν, τότε, τις συ-γκεκριμένες αυτές τάξεις σε ιδιαίτερα ταξικά τμήματα.
β) OL πολιτικές και οι ιδεολογικές οχέαεις κατέχονν αποφασιοηκό ρόλο αε τούτη τη διαίρεση της αγροτιάς σε τάξεις, όχι μόνον ως πα-ράγοντες διαίρεσης των τάξεων αυτών σε ιδιαίτερα τμήματα, αλλά ε-πίσης ως παράγοντες εντοπισμού κοα καθορισμού (πόλωσης δηλαδή κοα συγκέντρωσης) των ίδιων των τάξεων.
ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
303
γ) Η έκταση της αγροτικής εκμετάλλευσης, που ποικίλλει ανάλογα με την ποιότητα της γης και το επενδεδυμένο κεφάλαιο, αποκτά τη δική της σημασία, που δεν πρόκειται να εξάρουμε υπερβολικά ούτε να μειώσουμε. Η σημασία της έγκειτοα όχι μόνο στο ότι είναι δείκτης που ουχνά διαφοροποιεί τις μορφές επιχείρησης, αλλά κυρίως, είναι οατία βασικών ιδεολογικο-πολι/ακών διαφορών οτο πλαίοιο μιας και της αυτής αγροτικής επιχείρησης.
Με αφετηρία τις αρχές αυτές μπορούμε να διαιρέοουμε ως εξής τις τάξεις στην ύπαιθρο της Γερμα\ίας και της Ιταλίας:9
1. Οι μεγάλοι γαωκτήμονες: αντιπροσωπεύουν γενικά, περισσότερο από 100 εκτάρια. Ανήκουν ο' αυτήν ταυτόχρονα η ημιφεουδαρχική α-ριστοκρατική γοαοκτησία, οι μεγαλοϊδιοκτήτες καπιταλίστες μεγαλο-καλλιεργητές, κοα οι μεγάλοι καπιταλίστες ιδιοκτήτες «εισοδηματίες» (περίπτωση α', β' και γ'). Σημαντικές όμως ιδεολογικές διαφορές δια-κρίνουν τα ταξικά αυτά τμήματα.
2. Η πλούοια αγροτιά (κοα η λιγότερο πλούσια): ανάλογα με τις περιοχές και τη γη, και ανάλογα με το επενδεδυμένο κεφάλαιο, η έ-κταση της ιδιοκτησίας της ξεπερνά γενικά τα 20 ώς 25 εκτάρια. Η εκμετάλλευοη της επιχείρησης πραγματοποιείτοα κυρίως με χρησιμο-ποίηση αγρεργατών κοα των μικρών καλλιεργητών. Στην κατηγορία αυτή μετέχουν ταυτόχρονα ο κύριος κοα συνάμα οικονομικός ιδιοκτή-της της γης-νομέας (περίπτωση 6' κοα γ' ως άνω) κοα οι μεγάλοι καλ-λιεργητές (περίπτωση γ'), οτο βαθμό ακριβώς που είναι OL πραγματι-κοί οικονομικοί ιδιοκτήτες (νομείς) της αγροτικής επιχείρησης. Ωστό-οο, υπάρχουν κι εδώ πάλι αξιοσημείωτες ιδεολογικές και πολιτικές διαφορές μεταξύ των ταξικών τμημάτων.
3. Η μεοαία αγροηά: ανάλογα με τις περιοχές και τη γη, και α-νάλογα με το επενδεδυμένο κεφάλαιο* η έκταση της ιδιοκτησίας της ξεπερνά γενικά τα 5 με 10 εκτάρια. Η εκμετάλλευση γίνεται με τη χρησιμοποίηαη της οικογενειακής εργασίας, είτε τη χρησιμοποίηση της μισθωτής εργασίας. Στην κατηγορία ανήκουν οι μεσαίοι καλλιεργητές (περίπτωση γ') και οι μεσαίοι ιδιοκτήτες. Ας σημειωθεί άλλωστε ότι οι μεσαίοι ιδιοκτήτες της τάξης αυτής σπάνια εκμισθώνουν τη γη: κα-τά κανόνα την εκμεταλλεύοντοα άμεσα. Όοο για τις διαφορές μεταξύ των τμημάτων της τάξης αυτής, ισχύει η ίδια παρατήρηση.
4. Η φτωχή αγροτιά (και φτωχοκομείο): Τα κτήματά της δεν ξε-
9. Η διαίρεση που προτείνω εδώ στηρίζεται, στην ουσία όμως μόνον, ατις υποδείξεις του Λένιν σχετικά με τις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώ-ρες, στο έργο του Ebauche des theses sur la question agraire pour le 2e Con-gres de 1'I.C.
304
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
περνούν κατά κανόνα, ανάλογα με τις περιοχές και τη γη, τα 5 με 10 εκτάρια. Κυριαρχεί η οικογενειακή εργασία. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν, ταυτόχρονα, οι μικροϊδιοκτήτες της, οι μικροκαλλιεργητές που είνοα κι αυτοί οι πραγματικοί οικονομικοί ιδιοκτήτες του κτήμα-τος (νομείς-περίπτωση γ') αλλά επίσης οι εμφυτευτές και οι αγρολή-πτες (κολίγοι) μεγάλων εκτάσεων ημιφεουδαρχικού χαρακτήρα (περί-πτωση α'). Οι κολίγοι, δεν έχουν την οικονομική ιδιοκτηοία, όπως δεν την έχουν και οι εμφυτευτές• διατηρούν όμως κοα οι δύο την κατοχή της γης, μέοα ατη σχέση πραγματικής ιδιοποίησης. Κι εδώ πάλι, υ-πάρχουν αξιοσημείωτες ιδεολογικές και πολιτικές διαφορές μεταξύ των τμημάτων της φτωχής αγροτιάς.
5. Οι αγρεργάτες, με την καθαυτό έννοια, που ζουν βασικά αν ό-χι αποκλειστικά, πουλώντας την εργατική τους δύναμη. Ωστόσο, κι ε-δώ πάλι, υπάρχουν αξιοσημείωτες ιδεολογικές κοα πολιτικές διαφορές ανάμεσα οτους άμεσα εργαζόμενους ακτήμονες, ανάλογα με το αν α-νήκουν σε μια μεγάλη εκμετάλλευοη πον διατηρεί ακόμη φεουδαρχι-κά χαρακτηριστικά, ή σε μια καθαρά καπιταλιστική εκμετάλλευοη. Εί-ναι άλλωστε φανερό ότι υπάρχουν, μέσα σ' αυτές τις τάξεις, ενδιάμε-σα στρώματα.
2. ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
α) Η οικονομική κατάσταση στην ύπαιθρο
Η διαδικασία εκφασισμού και ο φασισμός αντιοτοιχούν οε μια οικο-νομική κρίοη στην ύπαιθρο, πον παρουοιάζει δύο όψεις. Καταρχήν, η μεταπολεμική οικονομική κρίση πλήττει το σύνολο της γεωργίας στη Γερμανία και την Ιταλία. Ωστόσο, κι εδώ πάλι, η δεύτερη όψη της κρίσης είναι η πιο σημαντική. Η διαδικασία κυριαρχίας του μονοπω-λιακού καπιταλισμού μέοα σ' αυτούς τους κοινωνικούς σχηματιομούς επηρεάζει βαθιά τις οχέσεις παραγωγής στην ύπαιθρο. Αυτό έχει ξε-χωριστές επιπτώσεις πάνω οτην «αγροτιά».
β) Η πολιτική και ιδεολογική κρίση
Η διαδικααία εκφασιαμού και ο φασιομός αντιοτοιχούν αε μια βαθιά πολιτική και ώεολογική κρίοη της υπαίθρου, ώιαίτερα της φτωχής α-γροτιάς και των αγρεργατών.
Με το τέλος του πολέμου, ατις δύο χώρες ξεσπά μια πραγματική αγροτική εξέγερση- στην Ιταλία παίρνει μορφές ιδιαίτερα ριζοσπαστι-κές. Πολλοί μικροϊδιοκτήτες κοα καλλιεργητές οτρέφονται προς τη σο-οιαλδημοκρατία. Οι αγρεργάτες οργανώνονται στα σοσιαλδημοκρατι-
306
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
κά ουνδικάτα, οτα οποία προσχωρούν μαζικά, και μερικοί απ' αυτούς υποστηρίζουν το Κομμουνιστικό Κόμμα.
Ωστόσο, η σοοιαλδημοκρατία τους απογοητεύει. To Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας και η «μαξιμαλισακή» τάση της ιταλικής σοοιαλ-δημοκρατίας, αγνοούν παντελώς το ζήτημα της συμμαχίας με τη φτω-χή αγροτιά" οτην παραγνώριση αυτή συνεργεί, ώς ένα βαθμό, και το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα στη διάρκεια του εκφαοισμού: αυτό ο-φείλεται στη σχετική με τις ουμμαχίες γενική πολιτική γραμμή των κομμάτων αυτών, με τις συγκεκριμένες ιδιομορφίες της. Συγκεκριμέ-να, η πολιτική του Ιταλικού Κομμουνιοτικού Κόμματος δεν προωθεί. ένα ειδικό πρόγραμμα για την αγροτιά, πρόγραμμα που θα βασιζόταν στη διανομή της γης.
Μπροοτά ο' αυτήν την κατάσταση, OL αγροτικές τάξεις και τμήμα-τα μπαίνουν οε μια φάση βαθύτατου πολιτικού αποπροσανατολισμού, και η εξέγερσή τους παίρνει βαθμιαία τις χαρακτηριστικές μορφές της «εξέγερσης»: περνούν επίοης μια κρίση ιδεολογική.
Θα σταθούμε σε τούτη την ιδεολογική κρίση της υπαίθρου. Οι δύο βασικές αντιμέτωπες δυνάμεις των καπιταλιατικών σχηματισμών εύνοα η αστική και η εργατική τάξη. Στους σχηματισμούς αυτούς, οι τάξεις και τα τμήματα της αγροτιάς δεν έχουν δική τους ιδεολογία, με την ακριβή έννοια του όρου (εξαιρουμένου ενός μεγάλου τμήματος της με-γάλης ιδιοκτησίας που συχνά εμφορείτοα ακόμα από την φεουδαρχι-κή ιδεολογία). Σύμφωνα με την ταξική υπόσταση, οι τάξεις κοα τα τμήματα της αγροτιάς στρέφονται προς τις σημαντικότερες ιδεολογίες (αλλά και ιδεολογικά υποσυστήματα) των σχηματισμών αυτών, τις ο-ποίες προοαρμόζουν οτις δικές τους ανάγκες ζωής.
Έτσι, όταν στους κοινωνικούς σχηματισμούς κυριαρχεί ο καπιταλι-στικός τρόπος παραγωγής, οι τάξεις και τα τμήματα αυτά πολώνοντοα τελικά γύρω από τις βασικές κοινωνικές δυνάμεις. To αγροτικό προ-λεταριάτο στρέφεται προς την εργατική τάξη κοα είνοα ιδιαίτερα ευά-λωτο από την ιδεολογία της. Η μικρή ιδιοκτησία κοα αγροτική επιχεί-ρηση, η φτωχή αγροτιά, λόγω της ιδιοκτησίας και της κατακερματι-σμένης εκμετάλλευσης, παρουσιάζει, οε μεγάλο βαθμό, τα ιδεολογικά γνωρίσματα της μικροαστικής τάξης των πόλεων: ανήκει στο ιδεολογι-κό υποσύνολο της μικρής παραγωγής κοα παρουσιάζει κι αυτή τα χα-ρακτηριστικά της πόλωαης και της αμφιταλάντευσης προς τις δύο βα-σικές τάξεις, χαρακτηριοτικά και της μικροαστικής τάξης. Όσο για τη μεσαία αγροτιά, ιδεολογικά είνοα διχασμένη: πότε στρέφεται προς τη μικροαστική τάξη των πόλεων κοα πότε, λόγω των μορφών αγροτικής επιχείρησης και λόγω της αντίθεσής της προς τη μεγάλη ιδιοκτησία, ρέπει προς την καπιταλιστική ιδεολογία, όπως αυτή διαμορφώνετοα στην ύποαθρο: την ιδεολογία δηλαδή της πλούσιας αγροτιάς.
ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
307
Τέλος, πρέπει να υπογραμμιστεί ο ιδιότυπος τρόπος λειτουργίας των ιδεολογικών εκφάνσεων στην ύποαθρο. Οι μορφές που παίρνουν εδώ οι σχέσεις παραγωγής, η ανυπαρξία μιας πρωτότυπης ιδεολογίας των λαϊκών τάξεων της υποάθρου, αλλά επίοης οι αντιθέσεις που α-νακύπτουν μεταξύ γεωργίας κοα βιομηχανίας, καθιοτούν τις λαϊκές τά-ξεις των επαρχιών ιδιαίτερα ευάλωτες στην ιδεολογική επιρροή της μεγάλης ιδιοκτησίας. Οι αγωγοί ιδεολογικής διαπαιδαγώγηοης παρου-σιάζουν μια χαρακτηριστική αντοχή και οτεγανότητα.1
Τούτη η ιδιαίτερα δραστική επιρροή της μεγάλης ιδιοκτησίας απο-κτά ιδιότυπες μορφές. OL κυρίαρχες τάξεις κοα τα κυρίαρχα τμήματα της υπαίθρου εκμεταλλεύονται ευρύτατα το μύθο της «αγροτικής ενό-τητας», το μύθο για τους δήθεν δεσμούς «αλληλεγγύης που δημιουρ-γεί η γη» και για την «κοι/νότητα της γης». Ο μύθος αυτός πασχίζει να πείσει ότι η αγροτιά στο σύνολό της είνοα ενωμένη εναντίον της βιομηχανίας και των πόλεων και μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Εκφράζει συχνά την ιδιαίτερα ισχυρή επιβίωοη της φεουδαρχίκής ιδε-ολογίας της μεγάλης ιδιοκτησίας, που αρχικά είχε επιστρατευθεί και κατασκευαστεί για να αντιμετωπίαει τον ανερχόμενο, μέσα στις φεου-δαρχικές κοινωνίες, καπιταλισμό, κοα που τότε εξέφραζε την αντίφα-ση ευγενών γαιοκτημόνων-αστικής τάξης. Ο μύθος λοιπόν αυτός ανα-φέρεται επίμονα σε θέματα, εικόνες, σύμβολα κ.λπ. από τη φεουδαρ-χική «παράδοοη». Εδώ όμως, η φεουδαρχική ιδεολογία παίρνει τη μορφή του «φεονδαρχικον σοσιαλισμού», που ανέλυσε ο Μαρξ στο Κομμουνισηκό Μανιφέστο, με σκοπό να μεταδοθεί στις λαϊκές τάξεις της υπαίθρου.
Η γενικευμένη ιδεολογική κρίοη των κοινωνικών σχηματισμών Γερ-μανίας και Ιταλίας προσβάλλει άμεοα την ύπαιθρο. Η μικροαστική τά-ξη της υπαίθρου ιδιαίτερα, επηρεάζεται από την ιδεολογία της επα-ναστατημένης μικροαστικής τάξης. To αγροτικό προλεταριάτο, περισ-σότερο επιρρεπές, λόγω συνθηκών ζωής, οτη μικροαστική ιδεολογία α-πό το προλεταριάτο των πόλεων, προαχωρεί μαζικά σ' αυτήν, καθώς παίρνει τη μορφή «εξέγερσης». Τέλος, το θέμα της «κοινότητας της γης» που ουνδέει την αγροτιά, στο σύνολό της, έχει σημαντική ακρό-ααη, γεγονός που εκφράζει μια χαρακτηριστική επέκταση της φεου-δαρχικής ιδεολογίας πάνω στις λαϊκές τάξεις των επαρχιών.
Ο φαοιαμός εμπεριέχει δημαγωγικά οτοιχεία απέναντι σιη φτωχή
1. Αυτό προεκτείνετοα άλλωστε και με τις πολιτικές εκφάνσεις: πρόκει-ται για τη χαρακτηριστική τάση των λαϊκών τάξεων της επαρχίας να εξου-σιοδοτούν την αοτική τάξη της υπαίθρου να διαχειριοθεί τις πολιτικές τους λειτουργίες.
308
Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ KAI H ΥΠΑΙΘΡΟΣ
αγροτιά, καθώς οικειοποιείται τις απατηλές υποσχέοεις περί. «εποικι-σμού» και διανομής της γης. Αλλά κι εδώ πάλι, υπάρχει κοα κάτι α-κόμα: ο φασισμός από τη μια εκμεταλλεύεται σε βάθος τις ιδιαίτερες μορφές που προσλαμβάνει μέσα στις λαϊκές τάξεις της υπούθρου η ι-δεολογία της επαναστατημένης μικροαστικής τάξης, κοα από την άλ-λη μεριά εκμεταλλεύετοα το ιδεολογικό θέμα της «αγροτικής αλληλεγ-γύης» και της «κοινότητας γης». Η πλευρά αυτή ουνιστά τη αυντε-χνιακή θεώρηση, σχετίζεται με την ύπαιθρο και στοιχειοθετεί τον κύ-ριο ιδεολογικό ρόλο του φασιομού στο χώρο αυτό. Ο εμφατικός, πά-λι, τονισμός των δεσμών γης και αίματος, των δεσμών προσωπικής ε-μπιστοσύνης κ.λπ. διαοταυρώνεται με τα κατάλοιπα της φεουδαρχικής ιδεολογίας μέσα στον «αγροτικό» φασισμό.
Ο συγκεραομός της ιδεολογίας των επαναστατημένων μικροαοτών της υπαίθρου με τα υπολείμματα της φεουδαρχικής ιδεολογίας απο-τελεί την πρωτοτυπία του αγροτικού φασισμού Διαφέρει από τον κα-θαυτό φασισμό των πόλεων, γιατί εκεί, όπως είδαμε, οι ιδεολογικές μορφές που προσιδιάζουν στο μονοπωλιακό καπιταλισμό είνοα πολύ πιο έντονες.
γ) Τα φασιοτικά κόμματα, ο φασισμός και οι τάξεις της αγροτιάς. Πόλη και υπαιθρος
Πρέπει, καταρχήν, να τονίσουμε κατηγορηματικά ότι ο φασισμός εί-ναι, κατά κύριο λόγο, φαινόμενο των πόλεων: Και τούτο αντίθετα με τη γνώμη του συνόλου σχεδόν των ιδεολόγων της θεωρίας του «ολο-κληρωτισμού», που βασιζόμενοι οε μια ουγκεχυμένη άποψη για τις σχέσεις φασισμού και παραδοοιακών αξιών, θεωρούν τον φασισμό φαινόμενο καθαρά των «χωρικών».2
Λέγοντας «ουσιαστικά φαινόμενο των πόλεων» εννοούμε ότι η τα-ξική καταγωγή της εμπορευματικής πτέρυγας του φασισμού ριζώνει κυρίως στις πόλεις. Δεν θα επανέλθουμε στο θέμα των σχέσεων φα-σισμού και μεγάλης γαιοκτησίας. Όσον, αφορά, όμως τη σχέση του φασισμού με τις άλλες τάξεις και τα τμήματα της αγροτιάς, παρατη-ρούμε ότι, ακόμα κι εκεί όπου ο φασιαμός πέτυχε εκτός από την α-πλή εκλογική υποστήριξη επιπλέον την ενεργητική συμμετοχή της α-γροτιάς, ο ρόλος των χωρικών στο πλαίσιο του φασιστικού και του εθνικοσοσιαλι,στικού κόμματος παρέμεινε εντελώς δευτερεύων. To φαι-
2. Συγκεκριμένα C. Friedrich, Totalitarianism, C. Friedrich (επιμ.), 1954, σ. 47 κ.ε.• Komhauser, ό.π., σ. 210 κ.ε.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου